:00
"CO
•CD
"CD
= 00
fe — -^a
p= -c
^^o .'
if)— ' ~
l^==C£)
===l>-
CD
§im
-'♦.r
>?ii
<i«;>2t
rNlVERff!Tr
\' tlBRAKY ■,*■
Jhcii 0
ACTA
CONCILII CONSTANCIENSIS.
Dritter Band:
Die drei Päpste und das Konzil,
Schriften zur Papstwahl.
Herausgegeben
in Verbindung mit
J. Holllisteiner und H. Heimpel
von
Heinrieh Finke.
Münster i. W.
Druck und Verlag der Regensbergschen Buchhandlung'.
1926.
%mt«^
Der hochwürdigen
katholisch-theologischen Fakultät
der Universität Breslau
in Dankbarkeit für die Verleihung der theologischen
Doktorwürde.
Vorbemerkung.
Der Umfang des nach Abschluß des zweiten Bandes ver-
bleibenden und sich noch neu ansammelnden Stoffes hat entgegen
der früheren Ankündigung die Teilung in zwei Bände veranlaßt.
Der im Frühjahr 1927 erscheinende Schlußband wird neben kleineren
Abschnitten vor allem die sehr umfangreiche spanische Korre-
spondenz, die x\kten des Tyrannenmord-Prozesses, einige Reform-
traktate, die allgemeine Einleitung und die Register bringen.
An der Fertigstellung hat neben Dr. Johannes Hohnsteiner
Dr. Hermann Heimpel mitgearbeitet.
Heinrich Finke.
August 1926.
Inhaltsübersicht.
Seite
Widmung III
Vorbemerkung; V
I. Absehnitt. Johann XXm. und das Konzil.
Einleitung 1 — 40
A. Der literarische Kampf um die Union und die Person
Johanns XXIII 41—153
B. Anklageartikel und Zeugenaussagen gegen
Johann XXIII 157—209
C. Briefe bis zur Absetzung Johanns XXIII. Spätere
auf ihn bezügliche Schreiben 210 — 305
n. Abschnitt. Gregor Xu. und das Konzil.
Einleitung 306—313
Aktenstücke 314—366
m. Abschnitt. Benedikt Xm. und das Konzil.
Einleitung 367—403
A. Benedikt XIII. und seine Beziehungen zu Schottland,
Frankreich und Italien. 1415—1417 404—426
B. Die Reise K. Sigismunds nach Narbonne u. Perpignan. 427 — 453
C. Die Verhandlungen von Perpignan 454 — 509
D. Die Gesandtschaft K. Ferdinands von Aragon an K.
Sigismund und nach Frankreich 1416 510 — 530
E. Benedikt XIII. und das Konzil von der Subtraktion
bis zur Wahl Martins V 531—612
IV. Abschnitt. Der Schriftencyclus zur Papstwahl im
Anschluß an die Cedula: Ad laudem (1417 Mai 29).
Einleitung 613—618
Aktenstücke 619 — 671
I. Abschnitt.
Johann XXIII. und das Konzil.
A. Der literarische Kampf um die Union und die Person
Johanns XXIII.
Älle^ die nach Konstanz kamen, waren wohl darin einig, daß
dem Schisma in der Kirche ein Ende gemacht werden müsse.
Über das „Wie'' gingen aber die Ansichten weit auseinander. Schon
aus den Konzilstagehüchern, vor allem aus Cerretanus, ersieht man
deutlich die Schwierigkeiten. Vollen Einblick gewinnen wir nun
aus den unten zusammengestellten Anträgen, Flugschriften, In-
vektiven und kleinen Traktaten: in allen Formen, bald die eine
Seite, bald die andere hervorhebend, bald drohend, bald begüti-
gend, je nach Temperament des Verfassers und Aussichtsmöglich-
keit, treten sie uns entgegen, selbst die deutsche Sprache erscheint,
und manches Stück übt auch jetzt noch eine gewisse Wirkung aus.
Die Verfasser gehören allen Kreisen an: Kardinäle, und da in
erster Linie Ailli, Kurialen, Universitätslehrer, Theologen und
Juristen. Von den Deutschen tritt besonders Dietrich von 'Nieheim
hervor; merkwürdigerweise, er, der begeisterte Deutsche, in An-
lehnung an den Erzbischof von Gnesen und die polnisclien Prä-
laten. Ob er durch sie mehr wirken zu können glaubte? Freilich,
beim mächtigsten deutschen Episkopat, den Erzhischöfen von Mainz
und Köln, von Bremen und Magdeburg konnte er kaum Interesse
finden; sie erschienen ja gar nicht oder nur flüchtig in Konstanz.
Aber auch die anderen Nationen beteiligten sich am literarischen
Kampfe. Unzweifelhaft haben diese ständigen Anregungen all-
mälig und nachhaltig gewirkt, wenn auch nicht alle. Das Reform-
projekt des Genueser Erzbischofs wurde wohl nicht, weil es zu sehr
den Reformtraktat Aillis ausgeplündert, sondern aus anderen Grün-
den als dispendiose bei Seite gestellt.
Über die Art der Publikation finden wir allerlei; die Arbeiten
werden im Kreise der Theologen, in Gegenwart des Papstes, später
in der Nation verlesen, den Deputierten übergeben, angeschlagen.^)
^) .Vgl. z. B. Nr. 75 und 76. Dietrich von Nieheim ließ Nr. 78 affigi portis
ecclesie.
Fiuke, Acta concilü Constanciensis. III. I
2 I- Abschnitt. Johann XX III. nnd das Konzil.
Auch für die Aufbewahrung einzelner scheint gleichzeitig beson-
dere Sorge getragen zu sein. So begegnet uns illud compendiuni
. . . compositum per d, card. Cameracensem im frühern Wiener
Cod. 5100 und einer Sammlung, die ein spanischer Mönch Didacus
de Moxena schon im Mai 1415 nach Barcelona sandte.^) Die größte
Sammlung haben aber die Polen angelegt; sie findet sich in dem
oft zitierten Petersburger Codex'-) und ihre Kenntnis gab dann
auch Veranlassung zu einer besondern chronologischen Zusammen-
stellung dieses Materieds. Es sind im ganzen 90 Nummern, von
denen nicht ganz die Hälfte gänzlich oder doch zum Teile unge-
druckt war. Eine scharfe Umgrenzung konnte ich nicht treffen.
Vor allem kam es mir auf Datierung undatierter und inoffizieller,
d. h. in den offiziellen Akten nicht genannter Stücke an. Anträge,
die in den bekannten Sitzungen gestellt wurden, sollten darum
unbeachtet bleiben. Nicht alle solche private, undatierte Anträge
und Flugschriften sind uns erhalten. Wir kennen z. B. die Avisa-
mente nicht, die ein Deutscher (Dietrich von Nieheim?) in seiner
Nation über die Cessionsformel vorbrachte: Ego dedi in avisa-
mentis meis in natione.') Von verschiedenen wissen wir nur den
Inhalt. Die hier zusammengestellten Stücke umfassen die Zeit vom
Beginn des Konzils bis Ende Ajml; damals entschied sich das
Schicksal Johanns XXIII. und kehrte mehr Ruhe in die bisher
aufgeregte Versammlung zurück. Anhänger und Gegner sahen,
daß nichts mehr zu ändern war. Über die Miteinreihung der schon
gedruckten Stücke in Regestenform kann nur der Bedenken tragen,
der die frühere Konfusion in der Datierung vieler Stücke nicht
kennt, der nicht weiß, wie viel Scharfsinn M. Ritter und
P. Tschackert ohne Kenntnis der Handschriften vergeblich ver-
wandt haben, um eine sichere Einreihung zu treffen.^) Zudem habe
ich in den Anmerkungen Verbesserungen geboten, die den vielfach
unverständlichen Text klarer gestalten; freilich nicht jede Ab-
weicliung, nicht jeden verkehrten Buchstaben wollte ich nach den
Handschriften andeuten, denn sonst hätte der kritische Apparat an
^) Letztere jetzt im Kronarchiv Barcelona. Es sind die Anträge Sequuntiir,
Quia in presenti, Ad huniilem, Quia Christifidelibus, Sciendum est quod, Qiiia
secundum divinam scripturam, Videtur multis. Sie finden sich auch so7ist ohne
die Notiz vom Compendium zusammen z. B. Wien 5070, München 5667.
^) Vgl. die allgemeine Einleitung.
3) Hardt II, 241.
*) Vgl. meinen ersten Deutungsversuch nach Einsicht der Wiener Hss. Hist.
Jahrb. 1887 S. 103 ff.
Einleitung. 3
Umfang den Text übertreffen müssen. Eine Grundlage für die
Datierung der meisten Stücke bieten die beiden Arbeiten von
A. Lenne^) und J. Katterbach^), die das ungedruckte Material be-
nutzen konnten. Ihre Arbeiten entheben mich auch der Aufgabe,
die Einreihung der meisten Stücke zu motivieren. Nur dort vor
allem, wo von ihnen unbesprochene Stücke oder wo allgemeine
Yjusammenhänge zu erwähnen sind, habe ich einzusetzen. Begreif-
lich ist, daß manche Datierung nicht absolut sicher ist; öfter mußte
eine Umgrenzung aushelfen.
I. Zu Anfang erscheint eine Gruppe von Reformvorschlägen.
Daß der sogenannte „Hausordnungsantrag'' (Nr. 1) kein eigentlicher
Reformantrag ist, trotz der mehr oder minder spöttischen Kritiken
Hüblers, Tschackerts und Lamprechts, sondern ein einfacher
Vorschlag, wie der Papst sich in der ihm ungewohnten Fremde zu
benehmen habe — so sonderbar auch manche Mahnung für uns
klingen mag — habe ich schon vor Jahren und hat ausführlicher
Lenne nachgewiesen. Der Antrag gehört an die Spitze, wenn auch
eine genaue Datierung nicht angängig ist-^) Auf die Bedeutung der
Nr. 2—4 hat zuerst W. v. Hofmann hingewiesen;^) er hat auch die
Datierung der drei Stücke versucht. Erhalten sind sie uns in einem
Codex des päpstlichen Registrators Stephan, Bischof von Volterra.")
Charakteristisch ist, daß er, der in der Begründung des 20. Anklage-
artikels gegen Johann XXIII. als mediator symoniarum bezeichnet
wird, hier als Reformator der Kurie erscheint. Tief einschneidend
und doch wieder konservativ festhaltend an den bewährten Ver-
waltungsgrundsätzen der Kurie, nur jede Willkür beseitigend und
den geistlichen Charakter wahrend, wird Reinigung des Beamten-
standes und Beschränkung auf das notwendige Personal für
Kanzlei, Kammer und Poenitentiarie verlangt. Die Klagen der
christlichen Welt über Inkorporationen, finanzielle Translationen,
Exemtionen, Dispensationen, Schädigungen des Klerus durch welt-
liche Mächte sollen behoben werden. III stammt vom Bischöfe
von Volterra selbst; bezeichnender Weise wird die causa fidei
^) Der erste literarische Kampf auf dem Konstanzer Konzil, 1913.
^) Der zweite literarische Kampf auf dem Konstanzer Konzil, 1919.
■'') Die Stellung bei Cerretanus besagt nur den Einlaiif des Schriftstückes.
Wie so oft.
*) Forschungen zur Geschichte der Kurialen Behörden /, 7 ff. II, 227.
^) Archivio storico Ituliano IV, Bd. 13, 20 ff., besonders 339—359 GH avanzi
delV archivio di un Pratese vescovo di Volterra.
1*
4 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
an die Spitze gestellt und dann werden ein paar Andeutungen über
die Kurienreform, den Schutz des Klerus gegenüber den weltlichen
Mächten betont. I beschäftigt sich wesentlich mit der Kurien-
reform; ein Verfasser wird nicht genannt. II gibt sich als eine
geplante Willenserklärung des Papstes; I und III sind darin auf-
genommen und zwar fast wörtlich und so vollständig, daß den
beiden Stücken fast nichts Selbständiges bleibt, aber auch II bietet
nur ein paar unbedeutende Vorschläge über die anderen hinaus.
Daraus folgt natürlich auch, daß I und III älter sind als 11.^)
In III wird nun die Kommission für die Hussache erwähnt und
damit als frühester Termin für III und damit auch für II der
4. Dezember bestimmt.') Demgemäß kann auch die Überschrift
bei I: Que necessaria esse videntur fieri per papam et in prima
sessione fiitura (ähnlich bei II) nicht mehr auf den 16. November
gedeutet werden, sondern auf die geplante Sitzung vom 17. De-
zembern^) Für spätere Zeit würde das Programm nicht gut w.ehr
unterzubringen sein. Wenn W. v. Hofmann die Stücke als Auf-
fassung der Kardinalspartei gelten lassen will, so kann das doch
nur in beschränktem Maße von Äilli und Fillastre und den ihnen
zustimmenden Kardinälen, die wir aber nicht kennen, nicht von
allen gesagt sein. Für diese Kreise paßte auch die Betonung der
professio fidei Bonifaz' VIII. Sie wollten reformieren, aber auch
ihre Macht stärken, wie es in einem Stücke mit ähnlicher Tendenz
direkt heißt: In arduis nichil faciet sine consensu d. cardinalium
(Presupposita Nr. 8).
Vielleicht fällt in dieselben Wochen die umfangreiche, im.
Konzil nicht erörterte Reformschrift des Erzbischofs Pileus von
Genua (Nr. 19). Sie zieht in den Kreis ihrer Betrachtung den
ganzen Umfang des damaligen kirchlichen, selbst politisch-wirt-
schaftlichen Lebens — er ist ein Anhänger des Reiches — , wenn
sie auch an verschiedenen Stellen sich an Aillis Tractatus agen-
dorum anlehnt^). Auch hier spielt die professio fidei Bonifaz' VIIL
^) Daß die bei I und II übereinstimmenden Punkte von II aus I über-
nommen sind, zeigt z. B. die Ertcähnung der Referendare und der beneficia
pinguia CS. 340 und 343, S. 344 und 350). In I wird hier unvorsichtig Ispania
hinzugefügt; in II fehlt das; dafür steht einmal korrekt Portugalia.
') Vgl. Forschungen und Quellen S. 316.
^) Auch in „Ad humilem" findet sich der Ausdruck: In prinia hac sessione.
*) Döllinger, Beiträge II, 301—311. Johannes ist noch anerkannter Papst.
Die Stelle in Nr. 2: Hoc expedituni est ist später hinzugefügt. Pileus kam am
Einleitung. 5
eine Rolle. Schwieliger ist der Reform-Antrag Äillis: Videtur
multis prelatis zeitlich unterzubringen. Katterhach (S. 62) glaubt
ihn genau umgrenzen zu können, hat aber eine Auffälligkeit über-
sehen. Um die Quellen des Schismas zu verstopfen, die vor allem
in der Eifersucht der Nationen liegen, sucht AiUi die Kardinäle
auf die 5 Nationen zu verteilen; er nennt dann die spätem
5 Konzilsnationen. Freilich braucht man nicht unbedingt an die
Konstanzer Konzilsnationen zu denken, da die Erörterungen des
Kardinals durchaus allgemeiner Natur sind; auffällig bleibt die
Stelle doch. Entscheidend für die Einreihung dürfte aber sein,
daß der Antrag in den von mir eingesehenen Handschriften
5100, .5079, P, usic. sich immer entweder in der Gruppe des Com-
pendiums von Ailli oder doch bei den Anträgen des Frühjahrs 1415
befindet; gerade die Sendung des Didacus beweist, daß er im
Sommer 1415 schon in Barcelona war.
II. Die Dezemberanträge haben zwei Kernpunkte: Stellung-
nahme zum Pisanum und zu den Publikationsformeln: Nos —
Papst — hoc s. approbante concilio oder: sacrosanctum concilium
damnat, anläßlich der Wicliff -Debatte, oder anders geformt: Ist die
Union schon vorhanden trotz Gregor und Benedikt, und ist der
Papst der Bestimmende auf dem Konzil oder steht das Konzil über
ihm: Zwei Fragen, die zur Entscheidung drängten. Daß der ge-
suchte italienische Antrag tatsächlich Nr.6 ist, ergibt sich aus einem
Vergleich der drei Punkte mit Fillastres Bericht (Bd. II, 17) und
Punkt 4 und 6 der Cedula Sequimtur (Nr. 7). So wird auch Raum
für den eigenartigen, verschiedene Interessen verbindenden An-
trag (8), den Lenne mit guten Gründen dem Patriarchen von Kon-
stantinopel zugeschrieben hat. Ob die Anträge Zabarellas und der
Engländer gerade am 7. Dezember einliefen, läßt sich weder be-
weisen noch widerlegen. Ein Stützpunkt für die Datierung der
Nr. 11 und 12 (letztere folgte sicher schnell der vorderen) ist die
Betonung der Erörterung verschiedener Punkte in prima sessione
d. h. in der geplanten des 17. Dezember'^). Dadurch ist aber auch
die Feststellung des Angriffes des Minoriten Johannes Gracie und
der Antwort Aillis in den 12 Conclusionen wenigstens ungefähr
gegeben.
4. Dezember. Bd. IL 190. Vher seinen Unionslraklal (S. :iUl) habe ich nichH
finden können. Baß das Konzil die Schrift nicht erörterte, ergibt die Schluß-
Anmerkung bei Andreas von Regensbiirg, Leidinger S. 216.
1) Hardt IL 196.
6 I. Abschniff. Johann XXIII. und das Konzil.
Nr. 15 — 18 stehen in Beziehung^ur Wicliff -Dehatte. Tschackert^)
hat bereits die ungefähre Zeit, Dezember 1414, festgestellt;
mir damals ist für sie Baum und Fillastre gibt für sie die Grund-
lage. Eine weitere Einengung gibt dann die Notiz von der Ankunft
des Patriarchen von Antiochien am 15. Dezember.-)
III. Um den 10. Januar kommt es zu einem starken Zusammen-
stoß Johanns XXIII. mit Kardinal Ailli. Der Papst hatte seinen
Vorschlag über mildes Vorgehen gegen die beiden Prätendenten
angehört, ihn gelobt, später aber den Kardinälen befohlen, nicht
mehr ohne seine und des Kollegiums Genehmigung Vorschläge zu
machen, zugleich auch den Theologen verboten, sich wie bisher in
Aillis Behausung mit ihm zu besprechen. Das hat dann den Domi-
nikaner Johannes Falkefiberg, den spätem Vorkämpfer für den
Deutschorden, zu einem Protest veranlaßt (Nr. 22, 26). Inzwischen
icar der König Sigismund am Weihnachtstage gekommen. In einer
Reihe von Avisamenten wird er bestürmt, die Sache der Union in die
Hand zu nehmen. (21, 25, 27, 29, 30.) Die ersten Januarwochen
gehören ihm. In den höchsten Tönen wird er auf deutsch und
lateinisch gepriesen; selbst humanistische Klänge mischten sich in
die trockene Antragsform (Nr. 27), um ihm seine erhabene Stellung
vor Augen zu führen.^) Historische Exkurse über die Stellung der
Kaiser zu den Päpsten und zur Konzilsberufung wirken dafür
(Nr. 25). Vor allem sind es zivei Avisamente, das eine an einen
Mächtigen aus Sigismunds Umgebung, das andere an ihn selbst,
die mit bisher unerhörten Tönen über die Person des Papstes
reden, die ersten schweren Anschuldigungen über Unsittlichkeit,
Unglaube, Raub und Mord gegen ihn erheben, andererseits ((her
auch die noch ungebrochene Machtstellung Johanns betonen.
Noch ist Johann allmächtig; Redefreiheit gibt es nicht; alles ist be-
stechlich, alles klingt wieder von Lobhudeleien und Schmeicheleien
in den Predigten. Er hat seine Spione überall; seine Kardinäle
und Bischöfe wissen Bescheid von edlen Verhandlungen, während
den andern alles verborgen bleibt. So erhält er stets seinen Willen
und das Konzil ist ein italienisches Partikular-, kein allgemeines
1) Tschockert. l'eler von Ailli S. 374.
2) Bd. IL 17 nnd 199.
■^) Unser herre der konig hat inne siner hant das himel riebe und die helle,
an ihm nehst Gote ist gelegen alle selikeit der cristenheit. Oder: Tu post
Deum es unica nostra spes et calamitatis ecciesie effugium.
Einleitung. 7
Konzil.^) Sigismund läuft Gefahr, seinen Verlockungen, besonders
seinen Geldspenden zu erliegen. Was nützen ihm aber die viel-
leicht 100 000 Gulden; bringt er die Union, das größte Werk seit
Bestehen der Menschheit, zustande,') dann werde ihm leicht eine
Million vom Klerus beschafft werden können. Mit kräftigen Farben
wird die Verworrenheit der Lage, das schwankende Verhalten der
Bischöfe, die nach dem Frühstück anders reden als vorher, die
Notwendigkeit eines energischen Vorgehens ^igismunds im Verein
mit den gutgesinnten Prälaten geschildert. Um die Macht Johanns
zu brechen, fordert Dietrich von Nieheim wohl in dieser Zeit (Nr.32)
als radikale Heilmittel: Suspension der Kurie bis Ostern, damit der
Anhang des Papstes sich mindere und die Kurialen Zeit gewinnen
an der Union mitzuarbeiten; Ausschluß der von Johann kreierten
und ihm dankbar anhängenden Titularbischöfe vom Konzil; Ab-
weisung der herbeiströmenden Mendikanten. Charakteristisch ist
das Hervortreten der Deutschen in dieser Zeit; von ihnen stammen
die meisten Anträge. Das Fazit dieser Ermahnungen und aller
Erörterungen ist: das Pisanum auf sich beruhen zu lassen, die
Union soll Sigismund auf irgend eine Weise bewirken.
IV. Dieser Ansturm auf Sigismund blieb der Öffentlichkeit ver-
borgen. Noch lagen keine besonders bezeichnenden Handlungen
von ihm vor. Man traute ihm noch zu, daß er sich von Johann Rat-
geber erbitten würde. So begreift man die Äußerung Fillastres,
daß bis Ende Januar in Sachen der Union sozusagen nichts ge-
schehen sei, denn es herrschte die Krankheit „Rühr mich nicht an".
Versuche blieben in den Anfängen stecken. Da kam der Einzug
der Engländer und Polen, vor allem der Vorstoß des Pfalzgrafen
Ludicig und der Gregorianischen Partei am 26. Januar, der für
die Beteiligung der Gregorianer am Konzil Beseitigung Johanns
von der Konzilsleitung verlangte (Nr. 33). Wohl wandten sich
zwei Anhänger des Papstes entrüstet gegen die Zumutung (34, 35),
aber Fillastre sah, „daß die Türe geöffnet war" und nun geht er
um die Monatswende (Nr. 37) mit hinreißender Kraft und zwin-
gender Logik auf sein Ziel los: Bücktritt aller drei Päpste. Kein
■ Wo7't des Tadels äußerte er gegen Johann, er bittet und hofft von
ihm, daß er als guter Hirt sein Leben für seine Schafe gebe. Als-
bald folgt ihm Ailli mit dem ersten Versuch einer Abdankungs-
*) Sic est particulare Ytalicorum et non conciliuni generale.
-) Maiorem gloriam reportabis, quam quisquani reguni a tempore orbis
cunditi.
8 I. Abschnitt. Johann XXI II. und das Konzil.
formel (Nr. 38)}) Schon melden sich Zustimmende, aber auch
energische Opposition erfolgt; nicht blos als fautor scismatis, son-
dern direkt als hereticus gilt Fillastre diesen Kreisen (39, 40—43).
Tagtäglich, ja man möchte sagen, stündlich mehren sich in den
ersten Fehruartagen die Flugschriften für und wider die Cession,
bekannte und unbekannte Gegner und Freunde der beiden mutigen
Kardinäle lassen sich mit diesen selbst vernehmen. Und doch kam
man nicht weiter! Da tauchten die Fragen nach dem Stimmrecht
und der Art der Abstimmung auf. Wer sie aufgeworfen, ist unbe-
kannt. Aber sie zündeten. Ailli und Fillastre haben sich für Er-
weiterung des Stimmrechts entschieden, Ailli vorsichtiger, Fillastre
radikaler. Beide operieren mit Beispielen aus Geschichte und
Gegenwart. Ailli meint, es sei doch sonderbar, daß ein so kleiner
(italienischer) Erzbischof oder Bischof mit so wenigen Untertanen
so viel Stimmberechtigung habe wie der Bischof von Mainz.^) Fil-
lastre betont, daß in Deutschland, Frankreich, England und Spanien
es tausend Pfarrer gäbe, denen mehr Seelen unterständen, als man-
chem stimmberechtigten Bischof. Beide treten für das Stimmrecht der
Doktoren der Theologie und des Rechtes ein. Fillastre erinnert
gegenüber diesen Gelehrten daran, daß ein prelatus indoctus
est asinus coronatus. Unter gewissen Einschränkimg en plädieren
beide auch für das Stimmrecht der geistlichen Prokuratoren, der
Könige und Fürsten (Nr. 55, 57). Erfolg hatte ihre Äußerung
nicht, denn inzwischen entschied man sich für eine neue Form der
Abstimmung und überließ die Eriveiterung des Stimmrechts den
Nationen. So hat denn auch ein A^nonymus die Sache praktischer
angefaßt, indem er für die Abstimmung per capita in nationibus
und per capita nationum in den cdlgemeinen Sitzungen eintrat
(Nr. 54). Er hat Erfolg gehabt trotz einer drängenden Bittschrift
der italienischen Nation an Sigismund. Die Abstimmung nach Na-
tionen, erklärte sie, gehe gegen das Recht und die Ehre der
Italiener, gegen Canones et decreta pontificum und gegen die
Übung auf den Konzilien von Lyon und Vienne, die doch auf
französischem und nicht italienischem Boden stattgefunden hätten.
Warum müsse denn in geistlichen Dingen der Itcdiener vom Deut-
schen, Franzosen und Engländer geschieden werden? Warum.
^) Sonderbar ist, daß dieser folgenschwere Versuch auf dem Kojizil nicht
weiter eruähnt wird.
^) Das Beispiel dieses ganz iceltlichen Mannes war allerdings nicht gut
gewählt.
Einleitung. 9
müsse man denn untersuchen, wieviel Nationen das christliche Volk
zähle? Sie erinnert Sigismund daran, wie er durch das Kaisertum
mit Italien verbunden sei. Schließlich bittet sie auch die Ver-
mehrung der Stimmen als ungehörig abzulehnen (Nr. 57). Trotzdem
stimmte man seit dem 7. Februar nach Nationen ab.^) Der Erfolg
zeigte sich bald: die drei Nationen, die fra^izösische, deutsche und
englische stimmten gegen die italienische für die Vorlage der
Cessionsformel durch Johann XXIII. und sie bestimmten auch die
Form (Nr. 65 ff.) trotz eines taktisch nicht ungeschickten Gutachtens,
das der bekannte Rechtsgelehrte Rafael de Fulgosiis im letzten
Äugenblicke abgab (Nr. 61).
V. Durch die Bindung Johanns in der zweiten allgemeinen
Konzilssitzung beruhigen sich die Gemüter. Das zeigt sich auch im
Abflauen des literarischen Kampfes; Anträge und Flugschriften
icerden zunächst seltener. Pessimisten wie Dietrich von Nieheim
warnen allerdings vor zu großem Vertrauen in das Prokuratorium;
es sei zu~wenig (63). Später, kurz vor der Katastrophe, verlangt er
wieder Suspension des ganzen kurialen Betriebes (74). Andere
fordern bedingungslose Cession (72). Dietrich von Münster er-
örtert in einer großangelegten Untersuchung die potestas concilii
und die potestas pape. Dann kam die Flucht Johanns in der Frühe
des 21. März. Jetzt verschwinden die Kardinalskreise fast völlig
aus der Debatte; nur einmal bringen sie einen Aussöhnungsversuch
und hoffen, das Prokuratorium zu retten (81); vergebens. Die Kar-
dinäle leiden unter der Abneigung gegen den Papst; jemand ver-
langt, daß sie nicht mehr an den Sitzungen teilnehmen sollen (89).
Mitte April finden sie noch einmal einen Verteidiger (88). Auch
die vermittelnden und versöhnenden Stimmen treten zurück. Die
radikalen Kreise, d. h. diejenigen, die aus der Tatsache der Flucht
nun alles gewinnen wollen, was der Beseitigung Johanns und
der Förderung der Union dient, behalten fast allein das Feld.
Bezeichnender Weise sind es vor allem Deutsche, Dietrich von Nie-
heim voran. In drei ihm sicher zuzuweisenden Flugschriften —
wahrscheinlich stammen noch ein paar weitere von ihm — weist er
auf die Behandlung des unwürdigen Johann XII. durch Otto d. Gr.
hin, so müsse es auch Johann XXIII. ergehen; erbost über das
Mandat Johanns, das alle Kurialen nach Schaffhausen ruft, erhebt
er nun die giftigsten Anklagen: Johann sei gar kein Papst, da er
') Bd. IL 211.
10 I. Abschnitt. Johann XX III. und das Konzil.
kein Christ sei, denn die Neapolitaner können keine Christen sein
(78, 80, 83). Andere bereiten durch juristische Untersuchungen die
Erklärung der Oberhoheit des Papstes über das Konzil vor (77, 84),
wieder andere wollen durch Beseitigung der Generalreservationen
und Provisionen Johann vor edlem den Brotkorb höher hängen und
ihn so mürbe machen (87). In alles dies mischt sich immer
wieder die Angst, Johann könne durch seine Gewandtheit und Um-
triebe sich wieder emporarbeiten; darum wird vor jedem Prokura-
torium, vor seinen Umtrieben gewarnt (79, 82), werden die An-
klagen wiederholt und verschärft (79, 83, 90). Und das letzte Stück
beginnt mit der Kanonisation Johanns XXIII., in der gezeigt werden
soll: Welchen Maulwurf beten wir an? Es stammt aus der Zeil
von Ende April. Johann ist von Breisach nach Freiburg zurück-
geführt; demnächst erscheint er in Radolfszell als Gefangener.
Sein Schicksal ist besiegelt. Es begi^int das Gerichtsverfahren
gegen ihn. Die besprochenen Anträge und Flugschriften haben es
vorbereitet. Ihre Glanzzeit ist vorüber.
VI. Zu einzelnen Nummern ist noch zu bemerken: Nr. 22 ist
aus zwei ursprünglichen Anträgen zusammengeschachtelt. ^ Der erste
geht zurück auf die am Konzil versammelten magistri in theologia
(das ist die facultas theologica) und enthält den Entwurf einer be-
sonders gearteten G eschäftsordnung . Der zweite auf Ailli selbst,
der in Übereinstimmung mit etlichen Prälaten und Doktoren vor-
geht. Inhaltlich deckt sich dieser Teil mit den von Ailli schon
früher formulierten Forderungen (Nr. 11). Ganze Partien sind
auch wörtlich übernommen. Diese sind im Druck durch Petit-Druck
kenntlich gemacht. Da Ailli beide Cedulae in der Sitzung vom
10. Januar zugleich vorgelegt hatte, sind sie in den Handschriften
zu einem einzigen Vorschlage zusammengeschmolzen. Schon die
Verschiedenart der Materie macht aber erkenntlich, daß es sich
ursprünglich um zwei Stücke gehandelt habe7i muß. Volle Klärung
bringen dann die Mitteilungen Falkenbergs zu Beginn seines Pro-
testes gegen die Beschränkurig der freien Rede auf dem Konzil (26).
Die Nummern 46, 53, 86 weisen eine doppelte Redaktion auf. In
Nummer 46 sagt der Antrag im, Petersburger Codex: Wir wissen
nicht, welcher Papst der rechte ist. Dagegen sagt der Schreiber
der Cedula im Cod. Palatinus: Eines ivissen wir gewiß, daß nicht
Johann der wahre Papst ist, über die beiden andern können wir
nichts sagen. Auch sonst unterscheiden sich die Redaktionen, be-
sonders durch die Aufstellung der einzelnen Punkte. In Nr. 53
Einleitung. W
enthält wieder die Petersburger Handschrift gegenüber der Wiener
die Johann unfreundliche Redaktion. In Nr. 86 streicht der
Schreiber der bei Marlene und Durand veröffentlichten Redaktion
der Flugschrift: Audite, qui sequimini vor dem Wort Sigismund
regelmäßig das Imperator; und auch der Segenswunsch für Sigis-
mund am Ende ist dem Franzosen in der Kehle stecken geblieben.
Der Job Vener-Codex W 5064^) enthält eine ßedula (Nr. 48), die
den Rücktritt aller drei Prätendenten, in erster Linie Johanns
fordert. Die Handschrift weist zahlreiche Korrekturen von Job
Veners Hand auf; der Satzbau ist oft noch uneben und mit zahl-
reichen E inschachtelungen versehen. Wahrscheinlich ist es nur
ein Konzept von Job Veners Hand.
Die Form der Wiedergabe ist dieselbe wie die Aufzeichnung
der Sermones im IL Bande. Der Text führt jedesmal nur die
Handschriften auf, die ich für das Regest oder für die Wiedergabe
eines Stückes eingesehen habe; ist das nicht der Fall, so bleiben
die Handschriften unerwähnt. Zur leichteren Benutzung ist am
Schluß ein Initien-Verzeichnis angefügt.
B. Anklageartikel und Zeugenaussagen gegen Johann XXIII.
Seit Anfang Januar 1415 tauchen im literarischen Kampfe
gegen den Papst immer wieder eine Reihe Anschuldigungen auf:
IJnsitflichkeiten mit konkreten Angaben, Simonie. Unglauben,
Morde werden besonders betont. (Vgl. Nr. 25, 29, 79, 83, 90.)
In der sogenannten Vita Johanns erzählt Diet7'ich von Nieheim:^)
Quidam, nt presumitiir, Italiens, habe viele Artikel heimlich ver-
breitet, da er eine Untersuchung provozieren wollte. Aber maß-
gebende Deutsche, Engländer und Polen seien aus verschiedenen
Gründen gegen die Veröffentlichung gewesen. Der Papst habe
einzelnes zugestanden, anderes geleugnet. Eine Folge sei die
größte Nachgiebigkeit gegen das Konzil gewesen.
Vielleicht fällt das Tatsächliche dieser Erzählung mit dem Er-
scheinen einer Flugschrift zusammen, die anfangs Februar aus den
Kreisen der Gregorianer veröffentlicht wurde (Nr. 48). Sicherlich
haben die Anschuldigungen das Erscheinen der Anklageakten be-
einflußt, wenn auch direkte Beziehungen kaum nachzuweisen sind.
1) Vgl. aUffemeine Einleihing.
2) Hardt II, 391.
12 I- Abschnitt. Johann XXTII. und das Konzil.
Letzer e hatten einen bestimmten Zweck: die Suspension und Ab-
dankung oder Absetzung Johanns zu erwirken.
Die offiziellen KonzUsanklagen erscheinen in den Konzils-
akten am 13. Mal. Der Konzilspromotor Heinrich de Piro bittet um
die Ei^nennung von Kardinälen und Prälaten zu Kommissaren,
welche die Zeugen vereidigen, vernehmen und darüber dem Kon-
zil berichten sollen. TS Kommissare werden ernannt. Kurz nach
Mittag bestimmt die Deutsche 'Nation schon 5 Mitglieder ad or-
dinandum posiciones et articiüos. Der Konzilskursor erzählt den
schon im Franziskanerkloster tagenden Vertretern, daß er in 2
Gruppen 13 Zeugen geladen. Und um 2 Uhr sind schon 10 vorhan-
den und werden auf volle Wah7'heitsaussage verpflichtet. Nach
Fillastre könnte man annehmen, daß in diesen wenigen Stunden
auch schon die Anklageartikel vorgelegen und bezeugt seien, wäh-
rend im Konzilsbericht die Information noch als summarisch cha-
rakterisiert nird.^) Tags darauf berichtet Fillastre, einer der Kar-
dinalskommissare, der aber alsbald iregen Krankheit ausschied,
über die Vernehmung der 10 Zeugen; er müsse, wenn auch
schmerzerfüllt, die Aussagen mitteilen, wonach Johann XXIII. tat-
sächlich dilapidator bonorum ecclesie Romane et universalis, simo-
niacus, scandalosns et pertiirbator fidei Christiane gewesen sei.
Darauf verliest der Patriarch von Antiochien das also sihon vor-
bereitete Suspensionsdekret, worin der Papst auch (ds hereseos
et siispicionis fidei sensitivus beschuldigt ivird. Gegen diesen Aus-
druck protestiert dann alsbcdd Fillastre: das Konzil erklärt: reser-
vetur in deliberatione ad alias sessiones.^)
Am 16- Mai berichten post merdidiem die Kursoren, daß sie 37
Zeugen cifiert hätten und vni 2 Uhr erfolgt dann die Vorlegung der
Anklageartikel, die Vereidigung der erschienenen Zeugen und un-
zweifelhaft die (dsbaldige Vernehmung mit gleichzeitiger Vorla-
dung des in Badolfszell weilenden Papstes . Zu'ei Tage später iver-
den in gleicher Form 11 Kardinäle vernommen: am 21. und 22. Mai
außerdem noch der Kardinal von Camb/ay und einige Nachzügler.^)
Am 24. Mai versammelten sich Kommissare 7ind Nations-
deputierte, prüften die einzelnen Zeugenaussagen und machten
1) Hardt IV. 169. 171. 176. 17S: Mousi XXVII. 640 ff.
2) Hardt IV, 182. 187.
•■') Hardt / 1. 19.3. 196 ff.. 214 f. Anch der Kardinal Orsini. der .^clinn Unter-
suchungsrichter war. irird ausdrücklich als tesfis vereidigt!
Einleitung. 13
dann eine Zusammenfassung ^) Tags darauf in der elften allge-
meinen Sitzung verlas der Elekt von Posen 54 Artikel und der
Auditor Berthold von Wüdwigen gab jedesmal an, oh der Artikel
bewiesen und von wievielen; dabei bezeichnete er die Stellung
der Zeugen, jedoch ohne Namensangabe.-) Die Anschuldigung
wegen Häresie brachte H. de Piro noch einmal vor; diesmal erfolgte
kein Widerspruch; Kardinal Fillastre lag schwer krank darnieder.
Eine kleine Gruppe von Anklagen — einmal heißt es 14, ein an-
dermal 16 Nummern — schied aus, angeblich propter honorem
sedis apostolice, obwohl sie beiciesen seien, was tatsächlich un-
richtig ist.^)
Am 26. Mai gingen 5 Konzilsvertreter mit diesen Anklagen
nach Radolfszell zum Papste. Johann wollte die Anklagen nicht
hören und hat nur um Schonung seiner Ehre; dann wolle er mit
dem Urteile des Konzils zufrieden sein.*) So erfolgte denn bald
darauf seine Absetzung.
Bei der Bewertung der Anklagepunkte muß man im Auge be-
halten, daß die Johann feindliche Strömung seit seiner Flucht und
seinem ferneren offenkundigen Bemühen, sich der Verurteilung
des Konzils zu entziehen, immer stürmischer in Anträgen, Flug-
schriften und Maueranschlägen seine Beseitigung verlangte. Als
alles andere nicht half, formulierte man die Artikel und vernahm
die Zeugen in fast unanständiger Eile. Die Fassung der articuli
inquisitionis zeigt davon deutliche Spuren. Nicht so sehr die Zahl
der Punkte beweist das; sie ist ja gleichgültig; eine sichere Ziffer
ist kaum zu geben, da die Handschriften meist keine Nummerierung
tragen und je nach den willkürlichen Abschnitten mehr oder min-
der hohe Zahlen aufweisen.^") Daß wiederholte Zusammenfassun-
gen die Zahl der Anklagen erhöhen, ist mittelalterliche Sitte. Darin
ist nichts besonderes zu suchen; wohl aber zeugen unabsichtliche
Wiederholungen und die gerade nicht klare Disposition des ersten
^) Legi feceriint articulos et dicta sive attestationes super quolibet singu-
lariter et sigülatim, faciendo suniinariam de omnibus. Hardt IV, 219.
*) Diese icichiige Feststellung steht nicht in den offiziellen Akten, sondern
im Elstraic. I f. 103: Non expressis nominibus propriis eorundeni. Die 54 Art.
Ilardt IV, 237 ff. Die Probationes dazu S. 253 ff.
') Verum est, quod omissi fuerint bene XIV arliculi oblati et clare probati.
(Etstrau. I.) Quanivis probati sunt. (Cod. Brunst.) Vgl. Hardt IV. 228 und 247.
*) Hardt JI. 258 f. Quod non curaret videre articulos . . . supplicans tarnen,
quod attendatur honor suus in ordinafione sententie.
"') Vgl. Schluß der Einleitung.
14 I- Abschnitt. Johann XX 111. und das Konzil.
Teiles von hastiger Arbeit. Wichtig ist die Beobachtung, daß neben
einzelnen Ungeheuerlichkeiten auch Anklagen erscheinen, die
nicht direkt ihm gelten, sondern die Refoi^mbedüftigkeit der Kurie
seit langem bekunden oder die als Folgen der politischen Verhält-
nisse, wie z. B. die Folgen der Flucht aus Rom 1413, gelten müssen.
Wie kann man dem fliehenden Papste die in der Auflösung aller
Ordnung begangenen adulteria als seine Schuld buchen?
Wir standen den Anschuldigungen bisher unsicher gegenüber;
eine volle Ehrenrettung dieses Papstes ist wohl nie versucht; auf
VorsicJd ist aber wiederliolt hingewiesen worden. Es fehlten eben
die Zeugenaussagen: denn die probaliones articiilorum,^) und zwar
nur eines Teiles, der die schlimmsten ausließ, konnten nicht ge-
nügen. Da heißt es nur: Soviel Kardinäle, Bischöfe, Kurialen usw.
haben es bekundet; weiter nichts. Ich gebe nunmehr eine Summa
attestationum, die freilich auch nicht ganz unseren Wünschen ent-
spricht, da sie zu viel Formelhaftes bringt und zu oft Einzelheiten
nur andeutet. Anscheinend sind jene probationes aus ihr zum Teil
destilliert.
Daß die Aussagen viel ausführlicher gelautet haben, ergeben
eine Reihe von Attestationes. Zudem muß mehr aufgezeichnet
sein. Denn wo sind die Aussagen der anderen vernommenen Kar-
dinäle, Bischöfe und Kurialen, die zum 16. und 18. Mai genannt
werden?-) Ferner: Aus den Aufzeichnungen im Wiener Elstra-
wianus I. f. 103 wird über die berüchtigte Nonnenverführung der
Name eines mitschuldigen Bischofs frater P. genannt, der sonst
nirgends vorkommt. ) Entscheidend dürfte aber die Stelle in der
Schrift des Felix Hemmerlin: De institutione novorum officiorum
sein^): Legitur in actibiis concilii Constantiensis, quod obiectum
fuit Johanni pape XXTTL, quod ipse frequenter, dum legere debe-
bat boras canonicas in die privato et conscientie tepidus attedie-
batur de nocturno legende, quod dixerit cappellano suo [in] wü-
gari Neapolitano, cuias ipse erat: Circ un sant in nomi eent dyaboli,
id est: Quere unum sanctum, de quo legamus, in nomine eenlum
dyabolorum, ut citius expediamur. Ich halte die Äußerung für
wahrscheinlich; sie icird beim Anklageartikel erzählt sein, wo ein
1) Hardt IV, 253.
-') Hordi IV, 193 nnd 224.
•') Hardt IV, 228.
*) IcJi zitiere nach der Inkunabel von 1497 seiner opuscula et traetatus
foJ. K 4v.
Einleitung. 15
anderer herkhtet, daß Johann gesagt habe: libentius pugnaret,
quam celebraret. In den von mir eingesehenen Konzilshand-
schrijien findet sich nichts, was mit der Erzählung Hemmer Uns
übereinstimmte .^)
Der Zeugniswert hängt in erster Linie vom Charakter der aus-
sagenden Persönlichkeiten ab. Wiederholt ist bei der Kritik un-
serer Anklageakten, so auch von Hefele, auf die furchtbaren An-
schuldigungen gegen Bonifaz VIII. und auf das Mißtrauen, das
man ihnen entgegenbringt,-) liingewiesen worden. Aber dort wa-
ren es Feinde, skrupellose Anhänger Philipps d. Seh., vielfach
Laien, die die Punkte formulierten, die Zeugen freiwillige, zum
Teil durch Geld gewonnene, meist unbekannte Kleriker und Laien.
Hier liegen eidliche Aussagen von zum vollen Geständnis Ver-
pflichteten vor, von Kardinälen, Bischöfen, Kurialen. Von Ein-
zelnen wissen wir, daß sie zum mindesten treue Anhänger des
Papstes waren, ihm über die Flucht nach Schaffhausen hinaus, ja
bis Breisach treu zur Seite blieben; von wenigen können wir per-
sönliche Abneigung annehmen, ohne daß wir auch bei ihnen auf
unwahre Bekundung zu schließen ein Recht hätten. Verschiedene
ivurden unter Martin V. Bischöfe, einzelne von den aussagenden
Bischöfen erhielten besondere Vertrauensstellungen oder Beför-
derungen. Was man einigen Würdenträgern vorhalten kann, ist
der Wechsel der Parteistellung; wer bleibt aber damals davon ver-
schont? Selbst Heilige müssen sich den Vorwurf gefallen lassen.
Sechs Kardinäle treten auf; einer war von Benedikt XIII. zum
Pisanum übergetreten, der Vizekanzler und Bischof von Ostia,
einer, Landulf von Bari, war 1379 von Urban VI. kreiert, der rö-
mischen Linie bis zum Pisanum treu geblieben, beide neben Jordan
Orsini, den Innocenz VII. ernannt hatte, Wähler Johanns. Drei
hatte dieser selbst erhoben: Zabarella, den vornehmen und vor-
sichtigen Gelehrten, der früher unter allen Kardinälen Johann am,
nächsten stand, den temperamentvollen Peter von Ailli, der wie-
derholt tcharfe Zusammenstöße mit Johann in den letzten Monaten
gehabt hatte, und den weniger hervortretenden Aquilegensis, der
aber als früherer päpstlicher Sekretär gewiß Johann seit langem
kannte.
^) Ich veise auch noch hin auf die Stelle im Cod. Dorrianus (vgl. Ein-
leilung): Quorum (d. h. der Kardinäle, Bischöfe usw.) dicta et atfesta'ione?;
habentur solenniter in registro notariorum concilii. Wo sind diese?
-) ]'yl. meine Beurteilung in: Aus den Tagen Bunifaz' VlII. S. 227 ff.
16 1. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
Von den sechs Bischöfen standen sicher vier in engster Ver-
bindung mit Johann XXIIL: Alanus Leonensis war sein Referen-
dar und Kuhikular, wird unter Martin V. wieder Referendar und
starb als Bischof von Brieux; er wußte auch schon von sittlichen
Mängeln Johanns vor dem Pnpat^) Vonadeus von Narni war Skrip-
tor der Poenitentiarie. Kammerkleriker und als solcher in Geld-
sachen bewandert; ihn ließ der Papst noch von Schaffhausen aus
auffordern, dorthin zu kommen oder nach Italien zurückzu-
kehren.^) Der Bischof Nicolaus Vannini von Ässisi war als apo-
stolischer Poenitentiar 1405 von Innocenz VII. ernannt, unter Gre-
gor XII. Kollektor in Sizilien und von diesem, da er der Kammer
einen großen Betrag schuldete, sequestriert, ging dann zu Johann
über, worauf ihn Gregor Ende 1410 absetzte. Als Beichtvater
Johanns kannte er dessen Persönlichkeit sicher genau; seine auf-
fällige Äußerung über die Wahl Johanns bespreche ich unten.
Er wie der Bischof Petrus von Oleron erhielten noch zu Anfang
1415 vom Papste eine Reihe Aufträge.^) Petrus war wahrschein-
lich damals schon sacrista sue et palacii apostolici cappelle, was
Martin V. am 1. Dezember 1417 erneuerte, der ihn zugleich zum
registratorem seu magistrum registri supplicationum ernannte. Spä-
ter war er Beichtvater Eugens IV. Der Bischof vonCefalu, Antonius
de Florentia aus dem Minoritenorden, muß ebenfalls an der Kurie
geweilt haben; er Jiört vom Elemosinar über den Tod Alexan-
ders V., weiß aus der Folge allerlei Einzelheiten, war beim rö-
mischen Konzil.^) Am meisten von edlen diesen Bischöfen wird
in den Konzilsakten Jakob Balardi von Lodi genannt, weil er bei
besonders feierlichen Gelegenheiten (ds Redner auftritt.^) Be-
sondere Beziehungen zu Johann vermag ich nicht nachzuweisen.
Das Verhältnis des Erzbischofs Bai^tholomäus Francisci de la
Capra zu Johann XXIIL muß zeitweilig ein sehr vertrautes gewesen
^) Die genaueren Angaben slamrnen liier und tceiler eniweder aus den
Zeugenaussagen, oder aus Euhel, Hierarchia cathoUca I oder aus W. v. Hofmann,
Forsdmngen zur Geschichte der kurialen Behörden, oder aus Hardt IV, 193.
2) Er stirbt noch in Konstanz, denn sein Nachfolger wird schon im Ja-
nuar 1418 ernannt.
8) Reg. Lat. 56. Die Angäbest bei Eubel über Petrus irrig.
*) Gregorius Nardi, päpstl. Poenitenliur, episc. Cephaludensis (Kephaloniu)
kann nicht gemeint sein, da Hardt IV, 533, Antonius genannt wird.
^) Vgl. die Abteilung Sermones in Bd. II.
Einleitung. 17
sein. Und dieser, auch in der Humanistenwelt bekannte Mann^)
hat die schlimmsten Anschuldigungen gegen ihn ausgesprochen: er
führt Einzeltatsachen für die Vergiftung Alexanders V., für Jo-
hanns Unsittlichkeit und Unglauben an! Freilich erheben sich
gegen den Charakter dieses Prälaten doch starke Bedenken; sein
Wankelmut ist doch selbst in dieser Zeit auffällig. Seit 1389 ge-
nannt,-) sicher seit 1394 als tabellio an der Kurie genannt, 1401
scriptor, 1405 secretarius und Intimus^) Innocenz' VII., noch im
selben Jahre Bischof von Cremona, später von Gregor XII. zu den
Pisanern übergegangen,*) ist er beim Tod Alexanders V. zugegen
und im Mai 1410 nach der Wahl Johanns XXIII. zehn Tage in
engem Verkehr mit diesem. Im Jahre darauf erscheint er wieder
als Anhänger Gregors XII.') und hat an einem 17. November (wohl
1411) einen der wütendsten Angriffe gegen Johann XXIII. mit
stärksten Beschimpfungen seiner Persönlichkeit gerichtet.") Dar-
auf erfolgt seine Absetzung durch Johann im Februar 1412. Des-
halb ist er auch nicht beim Römischen Konzil zugegen. Wann ge-
nau seine neue Wandlung, seine Umkehr zu Johann, sich vollzogen
hat, kann ich nicht feststellen. Vielleicht ist seine Ernennung zum
episcopus in universali ecclesia, über die er sich beschwert, daß er
eine Kirche erhalten, cuius titulum nulliis novit, eine Vorstufe für
die Ernennung auf das Erzbistum Mailand, das er zu Anfang 1414
erhält.
Die übrigen Zeugen sind fast alle Kurialen, drei Auditoren der
Rota, P. Nardi, der das Verbot, die anticipacio in iudioio zu ge-
brauchen, direkt vom Elekten Jakob de Camplo empfing, beim Rö-
mischen Konzil und bei den streikenden Professoren in Bologna
war, der Westfale Friedrich Deys, neben dem in den Aussagen sein
vornehmer und edler Landsmann, der Protonotar Hermann Dwerg
zurücktritt, der viel zu reich war, um sich im Ernst um ein Bistum
^) Pins II. sagte von ihm: vir admodum doctus, aber der Poesie mehr als
aliis scientiis deditus. l gl. auch G. Voigt, Die Wiederbelebung des klassischen
Altertums IP, 478.
2) Novati in Archivio storico Lombardo 1903 S. 378.
^) Vgl. Rom. Quartalschrift VII, 484 u. o.
*) Ehrle, Martin de Alpartils Chronica S. 537.
^) Rom. Quartalschrift X, 101 Anm. 1.
«) Wolfenbüttel, Cod. Helmstad. 277 f. 230^. Ich veröffentliche den Brief
an anderer Stelle. Vgl. Miscellanea F. Ehrle III, 162.
Fink e, Actaconcilii Constauciensis. 111. 9
]^g I. Abschnitt. Juliaiui XX 111. und das Konzil.
ZU bewerben,') der Intimus Martins Vr) Öfter als diese wird in
den Konzilsakten der dritte Auditor, Cunczo de Zwolla, der spätere
Bischof von Olmütz, genannt. Er kennt Johann, seitdem er Papst
ist, wurde sein Kaplan und teilt allerlei aus seinem retigiösen
Leben mit; er betont besonders den Schaden, den die Verweigerung
von Urkundenabschriften den bei der Rota Prozessierenden ge-
bracht hätte. Als familiäres des Papstes werden zitiert der Cor-
rector litterarum apostolicarum und Sekretär Johannes Basire,
über den ein reicher Pfründenstrom in den Registern Johanns sich
ergießt — in Ronen, Baijeux, Paris, Chartres, neben Auszeichnun-
gen, die nur die Pariser Magister erlangen') — , der Scriptor Petrus
Negrandi, Kanonikus in Tours*) und Bartholomeus Berturi de Vin-
cio, Abbreviator und Scriptor, Archidiakon von Pistoja, Kanonikus
in Pisa, später episcopus Valvensis"). Selbst an ihn wagten die
secretarii maiores die Frage zu stellen: Hast du Geld, sonst gibts
nichts! Und doch muß er einer der treuesten Anhänger Johanns
sein, denn er harrte bis zuletzt bei ihm aus. In den Konzilsakten
erscheint hier zum ersten und auch einzigen Mal der päpstliche
Sekretär Leonardus Tarunda aus Verona, der sich in den Promo-
tionen und in der Finanzverwaltung auskennt, beim, Römischen
Konzil war, durch seine Kenntnis der Dokumente einziger Zeuge
ist und in Schaffhausen auf Befehl des Papstes die cedula recessus
schrieb. Seine Interessen gehen aber weiter; wie er im Jahre 1401
König Wenzel zum Italienzuge und zur Erneuerung des Kaisertums
aufrief, hat er Jahrzehnte später cds alter Mann in Refo7'mschriften
an Eugen IV. und ans Basler Konzil die Beseitigung der weltlichen
Herrschaft der Päpste, die auf der falschen Konstantinischen
Schenkung basiere, eindringlich gefordert.'') Als Sekretär wird
auch Guido Carpentarii, Kantor von Dole, 1412 erwähnt, als er in
Kammergeschäften nach der Bretagne geschickt wurde. Er starb
^) Nach einem ungedruckten Berlcltl des Deulschordens-Prokurnlors.
^) I'f/?. Literatur über ihn Postor, Geschichte der Päpste P, 200 f.
••') Reg. Vat. 168 f. 100, 274 usw.
*) Reg. Vat. 167 f. 118. Unter Martin V. icird er 1417 am 28. November
ciistos cere.
^) Reg. Vat. 185 f. 107.
") YdJ. Deutsche lieicltslagsakfen V 183. Die ReformscJiriften ausführ-
tich bei N. Valois, La crise religieuse du XV. siecle II 97—103. Tarunda hat
also zuerst, vor Nicotaus von Cues und L. Valla, die Konstantinische Schen-
kung angezweifett. Er trctr Laie. Valois tceiß nichts von seiner früheren Tä-
tigkeil.
Einleitung. 19
in Konstanz während der Ahsetzungs-Verhandlungen.^) Als Römer
sind wohl der Kammerkleriker Ängelotus de Roma und der Prii-
zeptor des römischen Äntoniterhauses Johann de Poleyo heran-
gezogen.
In welcher Eigenschaft die beiden deutschen Wolmaras Sack
und Heinrich Kuwt, genannt Bell'), zu der von ihnen bekundeten
intimen Kenntnis der Verhältnisse Johanns XXIII. gekommen
sind, weiß ich nicht. Sack hat auffälliger Weise bei der offiziellen
Aufzeichnung keinen Titel, Kuwt heißt canonicus Basiliensis. Sack
ist nach eigenem Geständnis anderthalb Jahre mit Johann zu-
sammen gewesen, — ob vor oder nach der Wahl'^ — hat dann
vieles in der Kanzlei vermerkt, war zuletzt noch in Schaffhausen,
wo er die angeschlagene Ceclula sah. Am Konzil nahm er als Ver-
treter von Bischof und Kapitel in Hildesheim bis zum Ende teil.^)
Sicher ist er Norddeutscher. Das ergibt sich schon aus der Sprache
seines Briefes vom 30. Juni 1411 aus Frankfurt, worin er als
„Kerkhere to Luneborg", an Herzog Heinrich von Braunschweig
über den Stand der Dinge vor der Königswahl berichtet.*) Un-
sicher ist aber seine kirchenpolitische Stellung. Der Braun-
schweiger war Gregorianer, Sack spricht vom „Papst Gregorius''
und von Verhandlungen mit dem Gregorianischen Pfalzgrafen.
Dazu würde die in der Einleitung beschriebene Wiener Hand-
schrift 5064 passen, von der ihm ein Stück gehörte und die Grego-
rianische Materialien enthält. Aber auf dem Konzil war er Ver-
treter eines Johann anerkennenden Kapitels') und in der Hand-
schrift wird er plebanus ecclesie s. Stephan! in Constancia genannt.")
Kuwt muß beim Tode Alexanders V- an der Kurie geweilt haben.
Die Rhodus-Angelegenheit besprach der Großmeister mit ihm.
Auch er bemerkt die Unordnungen in der Kanzlei, besonders die
Zahlung bei den Suppliken vor der Signatur; er war beim Römi-
schen Konzil, sah die Folgen der Flucht aus Rom und kennt die
Studienverhältnisse in Bologna. Den Straßburgern wurde er als
^) Suppl. Reg. 102 f. 4P.
-) hl den Zeugenmissarjen bald so, bald so bezelchnel. Die Identität habe
ich in meiner Arbeit über den Straß bitrger Elektenprozeß (Straß burger Studien
1883) nachgeioiesen.
=») Suppl. Reg. Mariin V. Nr. 401 f. 299.
*) Deutsche Reichstagsakten VII 124, Nr. 77.
^) Vgl. Lüntzel, Geschiciite der Diözese und Stadl Hildesheim II 393.
") Ob er in K. geblieben und gestorben ist?
2*
20 1. Abschnitt. Johann XX 111. und das Konzil.
geschickter Anwalt gerühmt. Die Tätigkeit eines dritten Deut-
schen an der Kurie, des Deutschordensprokurators Peter von
Wormdith, ist uns nunmehr aus seinem reichen Briefwechsel be-
kannt. Seit 1403 weilte er, abgesehen von einzelnen Deutschland-
reisen, dauernd an der Kuiie; vielleicht mehr wie manche Kuri-
alen hat er mit Johann XXIII. verkehrt.^)
Der Großmeister der Johanniter Philibert tritt nur in der
Blwdus-Angelegenheit hervor, etwas häufiger der Ordensprior
Gualterus Grassi, recht oft der prepositus Ungarie oder auch
Propst Johann Usk von Fünfkirchen (Quinqueecclesiensis) der
nicht mit dem Vizekanzler Sigismunds, dem Propst Johann von
8. Stephan in Gran zu verwechseln ist.-) Anscheinend später ge-
laden, bekunden Simon Losterbys und Petrus Potozoni über einen
Auftrag, den sie von Johann in Schaffhausen erhalten haben.-")
Wie sind nun die Aussagen? Sie machen keinen schlechten
Eindruck. Es gibt viele Nuancen der Aussage: fore verum de
fama — de notorietate — de credulitate; leider meist in dieser
Weise, die uns so wenig bietet. Aber man scheidet genau, ob man
dabei gewesen, es von vielen oder allgemein gehört hat; man sagt,
die Sache selbst sei wahr, aber: de mandato super hoc non est certus.
Oder: de officiis ist richtig, de beneficiis weiß Gefragter nicht.
Öfter wird auch Nichtwissen bekundet. Es gibt Steigerungen in
den Aussagen je nach Temperament. Ob Johann sich nicht ge-
bessert habe, beantwortet Ailli so: nee se correxit, Zabarella nur:
Credit, quod non se correxit. So äußert sich fast immer der Flo-
rentiner Kardinal, wenn er nicht einen andern Zeugen benennen
kann. Viel wird de visu, das Meiste (dlerdings nur de auditu be-
kundet. Allein an Übertreibungen fehlt es nicht ganz, vor allem
beim Erzbischof e von Mailand: die ganze Welt sei voll von ver-
kauften Ablässen, die Kirche sei niemals so skandaliziert, credit
articulum sicut evangelium. Auch der Humor fehlt nicht ganz; der
Deutschordensprokurator meint: vendidisset Deum, si quis voluis-
set emere. Johann bekommt den Namen: papa de la fulgeta. Der
Ausdruck, er sei ein diabolus inoarnatus will wohl nicht viel be-
deuten; eine Äbtissin brauchte ihn auch von Bonifaz VIIL
*) Vgl. das Werk: P. Niehorowski, Peter von Wormdith, 1916.
^) Beide kommen zusammen in Urkunden vor. Usk hatte Kanonikate in
Breslau, Meißen und Olmütz. Reg. hat. 184 f. 235.
^*) Der Letztere ivoht der Petrus Pozim (Hardt IV, 215), der andere ein
Kursor?
Einleitung. 21
Von Bedeutung ist, ob die Aussagen auf die schon vorher for-
mulierten Inquistitionsartikel gewirkt haben. In einzelnen Fällen
wohl; so fallen drei Artikel weg: 38 (über Avignon): tollatur, quia
non probatur, 43 und 44 (S. Lorenzo und S. Alessio verkauft, selbst
das Haupt des h. Johannes): non probantur. Aber im Allgemeinen
wohl nicht. Stark ist doch, daß der geplante Verkauf von Bologna
an Florenz so vielen unbekannt ist, und doch in Art. 36 stehen
bleibt; die meisten leugnen von fratrum interemptor etwas zu
wissen, trotzdem steht es in Art. 39. Ein bedenkliches Zeichen von
liederlicher Formulierung ist auch, daß der Artikel 67 propter
honorem sedis apostolice bei der Verlesung weggelassen, aber als
Hauptteil des Art. 39 schon vorher verlesen ist. Oder daß Art. 69
zu der Kategorie der weggelassenen gehört, obwohl in ihm nur
der wiederholt geäußerte Wille des Papstes nach Reform enthcdten
ist, also gar nichts Kompromittierendes!
Überschaut man den ganzen Anklageapparat, so findet man,
abgesehen von Einschiebungen, eine Art chronologischer Eintei-
lung: Die Missetaten Johanns vor und während seines Pontifi-
kates sowie während des Konstanzer Konzils. Beginnen wir mit
IjCtzteren, so können wir nicht von einer wirkungsvollen Ausfüh-
rung sprechen. Hier ist fast Alles aus den Konzilsakten, Briefen
und Tagebüchern bekannt. Wohl werden interessante Details in
den Aussagen eingefügt, erschwerendes Neue bringen sie nicht.
Johann lehnt die Abdankung ab und ßieht, das ist die Quintessenz.
Die Anklagen über Johanns Pontifikat umfassen zwei
Gruppen: die Vorgänge in der Kanzlei und die V erioaltxmg des
Kirchenstaates. Schon W. v. Hofmann hat mit Bezug auf die Kanzlei
ausgeführt,^) daß Johann XXIII. Dinge als Neuerungen zur Last
gelegt werden, die schon in gleicher Weise unter Bonifaz IX. aus-
gebildet oder gehandhabt worden waren. Johann habe die Erb-
schaft seiner Vorgänger in den drei Obödienzen angetreten und
aus deren Personal habe sich seine Verwaltung zusammengesetzt.
Von den Beschwerden Nr. 26, 51, 52 (Verkauf der anticipierten
data coronationis und Verbot, hierauf bezügliche Prozesse in der
Rota zu verhandeln) wissen wir mit Bestimmtheit, daß sie schon
von Bonifaz IX. angewendet wurden.-) Wir dürfen ferner doch
auch seine kurialen Reformversuche nicht übersehen. Eine An-
') A. <t. 0. S. 5—7.
*) Hofmann S, 84,
22 I- Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
zahl Eeformhullen ans dem Jahre 1411 sind uns jetzt bekannt,^) sie
bestätigen die Angaben einer früher von mir veröffentlichten
Pajjstchronik, daß erst nach dem politischen Umsturz des Jahres
1418 alles drunter und drüber ging: Licet primo in sui papatns
exordio se strictum in graciis faciendis reddidisset et totam curiam
iuxta consilia peritorum curie Romane reformare se velle asser-
uisset — so sei vor dem Ende des vierten Pontifikatsfahres die
ganze Kurie durch den reichen Gnadenstrom gleichsam korrum-
piert.^) Die Gruppe der Johanniterbeschwerden Nr. 11 — 17 (Über-
tragung eines Präzeptorates auf Cypern an einen fünfjährigev
Bastard des Königs und die Überlassung eines Präzeptorates
in Frankreich, dessen Inhaber er säkularisiert, an einen vier-
zehnjährigen Aimar de Sossello, übrigens auf Drängen des
Königs von Frankreich) gehören den letzten Begierungsjahren an.
Solches kam auch früher vor. Schlimm war nur die damit
zusammenhängende Geldge schichte.^) Die Angelegenheit würde
wohl nicht so breit getreten sein, wenn sie nicht kurz vor dem.
Konzil zum Austrag gekommen und wenn nicht der Groß-
meister selbst herübergekommen und die Sache verbreitet
hätte.*) Die Behauptung, daß Johann Sterbeablässe, Kreuz-
predigt, Absolutionen der Schuld und Strafe, Konsekrationen
der Bischöfe usw. verkauft habe (Nr- 29), ist natürlich in dieser
Form unsinnig; es handelt sich um die betreffenden Urkunden
und Privilegien und deren Bezahlung. Kardinal Orsini hat
wohl die rechte Mitte gehcdten, wenn er gesteht: missi per papam
ad predicandum criiciatam nimium excesserunt papa sciente et
^) Hof mann S. 7. dazu die Erklärung vom 13. Dezember 14J1: Es sei
iDitrahr. daß er einiffen Königen und Fürsten Vollmacht gegeben conferendi
ceiia beneficia ... et officia ecclesiastica tarn secularia quam regularia seu ad
illa (iptinenda personas ydoneas noniinandi Heg. Vaf. 343 f. 190.
-) Rom. Quartalsclir. IV 355.
•') Sie ist wahr. Vgl. Archivio stör. Ital. IV (1843), 431: Fiorini 12000
. . . che furono denari di benefici et gratie fatte al re di Chipri. — Am 27. Juli
1414 bekundet Johann, daß Nicolaus von Este für den König Janus von Cypern
der camera apostolica 2000 Gulden gezahlt. Reg. Vat. :343 f. 158.
*) Der Deutscliordensprokuralor erzählt seinem Ordensmeister: Der Hocli-
meister sei bei ihm geiresen: Der bebst hat im genommen drey priorat in Cy-
pren und hat sie gegeben des Ivonigs bastart von Cypeni. Si sint alle ior als gut
als XL'" gülden. Und das hat in macht herlvomen. Königsberg, Staatsarchiv IIa,
104. Nieborowski Reg. 38.
Einleitung. 23
tolerante.^) Die Geschichte der Ablaßverkündigung ist im ganzen
15. Jahrhundert ein sehr mißliches Kapitel. Und ebenso ist die
Klage über die erzwungenen Translationen der Bischöfe, deren
Urkunden viel einbrachten, vor und nach Johann nicht selten.-)
Ob allerdings bei den anderen Päpsten c. 70 Translationen wie bei
Johann in 5 Jahren zu verzeichnen sind, bleibe dahingestellt;
jedenfalls nahm auch Martin V. Translationen wider den Willen
der Betreffenden vor.
Eine vollständige Aufklärung aller Fälle würde selbst bei voll-
i'tändiger Durchsicht der Register und finanziellen Quellen des
päpstlichen Archivs nicht möglich sein, da manche Vereinbarung
sicher nur mündlich getroffen ist. Noch mehr gilt diese Einschrän-
kung von den Beschwerden über die Verwaltung des Kirchen-
staates. Johann übernahm ihn in voller Zerrüttung. Dann kam
die Katastrophe im. Juni 1413; Papst und Kurie flohen mit starken
Verlusten an Menschen und Besitz, unbeweisbare Gerüchte über
Veräußerung von Bologna u. a. knüpften sich daran. So begreifen
sich die schwerer! neuen Steuern und Zölle, die Verkäufe kirch-
lichen Besitzes, zumal die Verwcdtung Johanns an sich tadelnswert
vxir, wie mehrere Kardinäle ausdrücklich bekundeteji (36). Die
Anschuldigung des Vej^kaufes von Avignon mußte als nicht er-
wiesen gelten und so verschwand der Artikel beim Vorlesen, ob-
wohl dabei auch der erste Teil über die Bedrückung der Avignone-
ser zurückgezogen wurde. Und doch beschwerte sich der Gesamt-
klerus von Avignon über die unerhörten Lasten zur Zeit Jo-
hanns XXIII. in einer Supplik vom Anfang 1418.') Mehrere an-
dere Fälle blieben ebenfalls unbewiesen. Von einer kleineren
Veräußerung einer kirchlichen Rente in Montpellier sollte die Ur-
kunde vorgelegt werden (Nr. 41). Diese fehlt uns, dafür wissen,
wir aber, daß Martin V. diesen der Kirche schädlichen Verkauf
Johanns XXIII . an den Kleriker Stephan Gay und später an Petrus
Giraudi oder andern Laien wieder annulliert hat: Nos motu pro-
^) Die Pririlefiien für den in den Nti7r)mern 30 und 31 genannlea llnnkier
Nicolaus de Pislorio stehen Heg. Vaf. 344 f. 30— 35^. Vf/L 341 f. 289. Sie decken
sicli nicht mit den Anklagen.
^) Freilich, ob auch so krasse Fälle vorkamen tüie der oon .Johann
Hardt IV 748 berichtete?
^) Maxime diebus quondani Johaiinis . . . talliatus et angariatus est et
quasi datus externiinio . . . Reg. Suppl. Mariin V. 106 f. 228.
^24 I- Abschnitt. Johann XXTII. und das Konzil.
prio non ad alicuius nobis super hoc oblate peticionis instanciam
. . . concessiones . . . cassamus.^)
Zwei Fälle verdienen besondere Beachtung. Nach Nr. 11 hat
Johann XXIII. sechs Kirchen der Diözese Bologna an Laien ver-
kauft, die dann nach ihrem Beliehen Priester zum Messelesen an-
sfelUeu. Das wäre ja die praktische Übung des Eigenkirchen-
rechtes unter einem Papste des 15. Jahrhunderts! Charakteristisch
ist, daß der Fall als novum et inauditum simonie scelus bezeichnet
wird. Nur zwei Zeugen wissen von Hörensagen darüber zu be-
richten.^) Der andere Fall (Nr. 47) betrifft die Vernichtung des
Studiums in Bologna. Infolge des Nichtzahlens der Gehälter sind
nach Aussagen der Zeugen die Professoren in den Streik getreten
und der Vizekanzler betont, daß er den Papst deshalb getadelt
habe. Die Tatsache ist an sich richtig. Wir wissen das aus einer
eigenartigen Begrüßungsrede, die ein akademischer Lehrer vor
Johann in der Zeit, da seine Gesandten bei Sigismund wegen der
Konzilsberufung weilten'-) — also im, Oktober 1413 — gehalten hat.
Sie trieft von Verehrung und V erhimm.elung des Papstes. „Que-
cunque retro a summis pontificibiis acta sunt, minora sunt pro te."
„Omnes regum clarissimorum res gestas cum tuis . . . nee magni-
tudine nee numero preliorum pro tuenda eeclesia . . . posse con-
ferri video . . . Denique patentissimum est, quod per te actum est
pro tocius mundi recte gubernio in utraque gladii potestate." Ihn
hält er für einen von den Sterblichen Verschiedenen, ja für Gott
am ähnlichsten. Aber am ScJiluß muß er doch hinzufügen:
Sed nunc postrenio ac finaliter. cum te pietatis fonteni universitas hec ♦ua
predicet, pretermittere nequit, dicere enim cogitur miserabile lacessitumque
Studium Philosophie ac medicine fore. Jam umbrescit, nichil animo^) lucis habet.
Si tuas plenissimas manus non porrigis, corruet. Si tua sanctitas non subveniat,
le pietas nominis iani antiqui civitatis studii moveat . . . (^ua de re, beatissime
pater, die verbum , factum' super nos et sanabimur.*)
Auffällig ist der Hinweis auf die medizinische und philosophi-
sche Fakultät. Ob die juristische sich halten konnte? Ein paar
.1) O/i imitiii:-- D/V Kojiir oiithüll rirlr liik<irr<-j,-tli,'itrii.
') Reo. Vol. 358 f. S3<\ Florenz, 4. Oktober 1419. Der Papst hat tvohl seine
Kenntnis aus dem Prozeß fiesctiöpfl: Am, Bande die interessante Notiz: Non
detur alicui de ista littera copia . . . sine speciali d. n. pape mandato.
2) Oh nicht deshalb der Arlikel von den zu lesenden ausgeschieden ist?
3) Seniinasti tuis cum cardinalibus, quos ad Romanorum regem trans-
misisti, semina, que sanctum fructum parient . . . Te, quem presentem intuemur.
*) Cod. Palat. 607 f. 177 der Vatikanischen Bibliothek,
Einleitimg. 25
Monate vor dieser Rede, am 23. August, ernennt Johann den be-
rühmten Petrus de Ancharano wieder für ein Jahr ad lecturam
decretalium mit einem Salär von 600 Goldgulden. Da der Jurist
noch 2000 Goldgulden für die lectiira der vergangenen Jahre zu
fordern hatte, verschreibt er ihm jährlich 300 Gulden aus den
Intraden Bolognas.^)
Unzu'eifelhaft war die pekuniäre Notlage der Kurie der Grund
für dasUnterlassen der Auszahlungen, nicht etwa Abneigung gegen
das Studium. Wiederholt finden wir Johann sonst als Förderer
der Universifätsbestrebungen.-) Über den Verkauf der Güter des
„Gregorianiim coUegium" in Bologna, das Gregor XI. für 50 arme
Studenten gestiftet hatte, berichtet Nr. 45.^)
Wie war Johann XXIII. vor dem Papat und wie gewann er ihn?
Damit befassen sich die ersten 7 Punkte. Über seine Jugend, daß
er immer impudicus und plerisque viciis deditus gewesen, konnten
die Zeugen nur nach Hörensagen bekunden. Befremdend ist, daß
Jiardincd Ailli die Stelle, daß er parentibus inobediens gewesen,
benutzt, um von multis inobedienciis contra multa mandata aposto-
lica zu sprechen, besonders von seiner Prahlerei, daß er das Bistum
Bologna gegen päpstlichen Befehl behalten habe.*) Jedenfalls hat
m,an diesen Artikel auch von der Verlesung ausgeschlossen, doch
wohl wegen der Unsicherheit der Beweisführung. Die folgenden
Punkte (Nr. 2 — 4) beschäftigen sich mit seinem Emporkommen
cds Familiär seines Verivandten Bonifaz IX., als simonistischer
Vermittler, wie er reich wurde und den Kardinalat sich erkaufte.
Während alle Zeugen nur von üblem Rufe, daß alle diese Dinge
glauben usw. sprechen, führt der Erzbischof von Mailand als kon-
krete Tatsache die Zahlung von 10 000 (Goldgulden) an Paul Or-
sini an. Das kann nur heißen: er hat dem Söldnerführer, der für
die Kirche kämpfte, das Geld gegeben, um den Kardinalat zu er-
langen. Ob hier reine Simonie vorliegt, wird doch von der Art der
Verbindung der Schenkung mit der Ernennung abhängen. Aber
hat denn im Jahre 1402, ah Johann Kardinal wurde, Paul Orsini
schon eine solche Rolle gespielt? Sollte nicht eine schlimme Ver-
^) Reg. Vat. 345 f. 213^'. Darin der Safz: Nos. qui ad studiuni civitatis
r.ostre Bononiensis non soluni nianutenenduni, sed augendiini . . . intendentes . . .
-) Vgl. H. Bashdall, Tlie universities of Europe in the niiddle age II 173. 20'2.
^) Vgl. H. Denifle, Die Entsfehung der UniversUäten des Mittelalters,
S. 218.
*) Das könnte nur in der Zeit von 1390—1.392 getnesen sein; da ist in der
liste bei Euhel, Hierarchia catholica etwas nicht in Ordnung. Aber so früh?
26 I- Abschiütl. Joliann XXTII. und das Konzil.
wechslung mit dem Jahre 1409 vorliegen, als nach der Wahl
Alexanders Paul zu diesem ahßel? Dann (Nr. 5) wird sein rück-
sirhtsloses, ja grausames Regiment in Bologna vorgeführt. Be-
ireise, die als solche gelten können, werden nicht erbracht. Man
vergleiche damit die Stelle aus der Lobrede des Bologneser Pro-
fessors: Nota sunt grandia illa pene hiimano generi possibilia, que
in Campania . . . exercuisti. Nota sunt, que fecisti, dum in obsidione
huius urbis eras, notissimaque sunt per te facta huic tue civitati,
dum eam pacifico statu tenuisti.^) Würde seihst ein solcher
Schmeichler es wagen, die Erinnerung an Johanns Herrschaft in
dieser Weise aufzufrischen, wenn es nur ein Schreckensregiment
gewesen wäre? Die Nr. 7 berichtet über die Papstwahl und die
Enttäuschung, die Johanns unpriesterliches Leben allgemein her-
vorgerufen habe. Letzteres, seine Abneigung gegen das Cele-
brieren, sein Fasten more Ytalico, wird verschiedenfach bekundet;
über Erstere wissen nur Zwei etwas Sicheres. Der Kardinal
von Bari erklärt: quod Johannes practicavit secum, ut esset papa.
Das kann doch nach der Formvlierung der Anklage nur ein uner-
laubtes Praktizieren (etiva simonistischer Art?) sein. Deutlicher
klingt das aus der sonderbaren Fassung des Bischofs von Assisi:
male intravit, aber den Modus kann er nicht sagen, da er ihn nui
durch die Beichte erfahren habe! Das heißt doch: Johannes ist
durch Simonie Papst geworden.
Noch bleiben drei Anklagen: Über die Vergiftung Alexan-
ders V., über die groben Unsittlichkeiten und über den Unglauben
Johanns XXIIL zu prüfen. (Nr. 6, 9, 68.) Alle drei wurden von der
Verlesung ausgeschlossen. Was sich aus den Zeugenaussagen für
alle drei Nummern als charakteristisch Neues ergibt, /sf. daß der
Uauptbelastungszeuge stets der Erzbischof ron Mailand ist! Er
sieht, daß Johann dem kranken Papste den verderblichen Trank
bietet, ihm berichtet heimlich Marinas Cossa, wie er seineti Bruder
bei seiner Frau gefunden, mit ihm hat Johann das gravierende Ge-
spräch über die Unsterblichkeit!
Sicher ist, daß die Vergiftung Alexanders V. weithin geglaubt
wurde.') Alle Zeugen haben es gehört. Der Bischof von Cefcdu
hört die Vermutungen des Elemosynarius, der Bischof von Lodi
hört es vom Bartschneider, den Johann wegen des Geschwätzes
^) Vgl. oben S. 24.
-) Vgl. auch Muralori, Her. Ital. SS. XVIII 592.
Einleitung. 27
eine Zeitlang einsperrte; auch erzählte ihm der Arzt Philippinus
de Mediolano, der Alexander sezierte (evisceravit), daß er an Gift
(jesforben; man habe die Probe am Hunde gemacht. Der Mailänder
Erzbischof hörte, ivie Alexander nach Darreichung des tödlichen
Trankes sich beklagte, er müsse wie Innocenz VII. sterben,
indem er damit Vergiftung andeutete. Noch zweimal kommt der
Erzbischof später auf die Vergiftung zurück.
Bekannt ist, wie man im Mittelalter bei rasch tödlich verlau-
fenden Krankheiten an Gift glaubte; es genüge der Hinweis auf
Papst Benedikt XL und Kaiser Heinrich VII. Der Hinweis auf
Innocenz VII. ist sehr verdächtig; Innocenz hatte drei Schlagan-
fälle; beim, letzten war sein Gesicht ganz verzogen.^) Aus welchem
Grunde sollte er nun noch, und zwar vom Kardinal Cossa, vergiftet
sein ? Innocenz war der letztgestorbene Papst. Alexander kann auf
ihn exemplifiziert haben, aber nicht im Sinne der Vergiftung. Der
genannte Arzt sagt nicht ausdrücklich, daß .lohann die Vergiftung
vorgenomm.en. Wichtiger ist aber, er hat gar nicht die Sektion zum
Zwecke der Einbalsamierung vorgenommen, sondern der berühmte
Professor Petrus de Arg el ata. Sein Sektionsbericht ist wiederholt
und zuletzt von E. v. Budloff veröffentlicht worden.-) Hat Philip-
pinus von Mailand das tatsächlich dem Bischof von Lodi erzählt, so
hat er eben geflunkert; denn Argelata betont ausdrücklich, daß er
alles allein gemacht habe; nur einmal spricht er von ministris''),
zu denen doch der Mailänder Arzt, der übrigens fernerhin Leibarzt
Johanns XXIII. war,*) nicht zu rechnen ist. Argelata drückt in
keiner Weise einen Verdacht an Vergiftung aus. So bleibt von
allem nur das nicht bloß unbeweisbare, sondern auch unwahre
böse Gerücht. Denn einen ernsthaften Grund für die Vergiftung
vermag ich bei dem 71lährigen Greise, der Johann seine Erhebung
verdankte, nicht zu erkennen.
Anders ist es mit den groben Unsittlichkeiten, die Johann XXIII.
vorgeworfen werden. Gerade dieser Anschuldigungen wegen ist
Dietrich von Nieheim, der aus den Anklageakten schöpft, öfter
') -V. Valois. Lh France el le (frand scJnsme d' Occidenf III 483. Ans-
fillirlicher Bericht auch in einem später zu veröffentlichenden aragonesi.iclien
Hrief.
-) Über das Konservieren von Leichen im Mittelaller (1921) S. 37 ff.
■') Demum suerunt niinistri ventrem cum acu.
*) Johann XXIII. f/ibf ihm am 4. Juli 1410 einen Salvuskonduhi. Heg.
Val. 340 f. 189^.
28 I- Abschnitt. Johann XX III. und das Konzil.
scharf getadelt, und doch wird man ihm keine absichtliche Unwahr-
heit vorwerfen können. Kein Kardinal hat als Zeuge hier ausge-
sagt; dafür aber wohl die Bischöfe von S. Pol de Leon, Narni, Lodi,
Assisi, der Beichtvater Johanns; der von Cefalu hat neben dem
Erzbischof e von Mailand das meiste Skandalöse vorgebracht. Na-
türlich liegen die Dinge, derentwegen er beschuldigt wird, lange,
vielleicht Jahrzehnte zurück. So das Abenteuer mit der Frau
seines Bruders. Und eben so natürlich, daß hierüber nur vage Ge-
rüchte sieh verbreiten und vergröbern konnten. Denn was der
Mailänder schließlich ihm alles vorwirft, klingt direkt abenteuer-
lich. Die Ziffer der geschändeten 300 Nonnen wird wohl keiner im
Ernste annehmen. Aber auch bei allen Abstrichen ist dieser An-
klagepunkt der furchtbarste in der ganzen Anklagereihe und man
fragt sich entsetzt, wie in einer selbst verrohten Zeit die Wahl
eines solchen Mannes zum Papste hat stattfinden können.
Die Geschichte von den ungläubigen Äußerungen stammt
allein vom Mailänder Erzbischof; denn was H. Dwerg und der
Propst von Fünfkirchen hinzufügen, ist nur vages Gerede^) und es
ist schon gewagt, mit diesen paar Zeugen zu behaupten, wie es in
Art. 68 heißt: Sepe et sepius coram diversis prelatis habe er seinen
Unglauben an das Leben nach dem Tode bekannt. Bartholomeus
de la Capra war allein mit Johann und an seiner Zuverlässigkeit
hege ich einige Zweifel. Freilich mögen solche Äußerungen Jo-
hanns gefallen sein, aber zunächst doch wohl nur in frivolem de-
battierendem Sinne. Auch bei Bonifaz VIIL hielt ich es für mög-
lich, daß er auf die Frage nach dein Werte der drei Religionen, um
die Frage aufzureizen, gesagt hat: Alle drei sind gleich gut und
schlecht, ohne daß er im Ernste solches behaupten wollte; so,
glaube ich, ist die Situation auch hier. Wer in derselben Zeit sein
Brevier betet, allerdings in der Hast weltlicher Dinge möglichst
kurz^), obwohl er das ohne Skandal hätte unterlassen können, der
meint die Stellen nicht so tiefernst. Sie zeichnen mehr den rein welt-
lichen Charakter des Mannes als seinen Glauben. Man hat ihn
sicher auch nicht wegen dieses Punktes, der ja bei Seite gelassen
wurde, super heresi angeklagt, sondern indem, man, wie der
Deutschordensprokurator (Nr. 67) sagt: capiendo heresim pro fau-
toria scismatis.
^) Die Ansiclit: quod nullus Neapolitanus credit, vertritt auch eine Flup-
sclirift üietriclis von Nieheim.
2) Man vgl. die Stelle: Cirq un sant otyen S. 14.
Einleitung. ^9
Das Urteil über die Zeiigennussagen dürfte also sein: die mit
Sorgfalt ausgewählten Männer haben wahrheitsliebend ausgesagt;
doch können sie sehr oft nur von Hörensagen berichten. Sicher
ist der allgemeine schlechte Ruf Johanns als Persönlichkeit. Die
Vorwürfe gegen seine Kanzlei und Verwaltung dürften dagegen
nicht immer als stichhaltig gelten; jedenfalls haben Vorgänger und
Zeitverhältnisse auch ihren Teil daran. Einzelne schlimme Anschul-
digungen lassen sich nicht ericeisen. Nicht alle von der Verlesung
ausgeschlossenen Artikel sind weggelassen propter honorem sedis
apostolice, quamvis probati sunt, sondern eine ganze Anzahl konn-
ten gar nicht bewiesen werden, oder es fehlte doch die absolute
Sicherheit. Der ganze Prozeßvorgang macht vom rechtlichen
Standpunkt keinen völlig korrekten Eindruck. Die Aussagen der
Zeugen sind zuweilen in den schon festgesetzten Text nicht hinein-
gearbeitet worden, so finden sich Widersprüche und zahlreiche
Wiederholungen.
Zur Edition bemerke ich: Es war überflilssig, die schon oft
gedruckten Inquisitionsartikel noch einmal wiederzugeben. An-
dererseits konnte zum Verständnis der Zeugenaussagen nicht auf
alles verzichtet werden. So wurde denn in einem Auszuge das
Wesentliche unter Berücksichtigung eventueller Korrekturen nach
den 3 Handschriften Cod. Palatinus (P), Gothanus (G), Llpsiensis
(L) geboten. — Die Zeugenaussagen entstammen dem Cod. Vatic.
4904 f. 380 SS. und Paris, Bibl. nat. 9513 f. 12 ss. Beide hängen zu-
sammen; der Teil in 4904 ist aber nicht original, wie die Stelle bei
Valois IV 309 Anm. 3 vermuten läßt.
Die richtige Nebeneinanderstellung der Inquisitionsartikel und
der dazu gehörigen Zeugenaussagen war nicht immer leicht, weil
bei der Nummerierung der erster en, wo sie stattfindet, die Hand-
schriften verschieden zählen; so zählt Hardt IV 196—208 im
Ganzen 70, Mansi XXVII 662—674 zählt wie die oben zitierten
Handschriften 71. Dabei herrscht aber bei der Aneinanderreihung
der Zeugenpunkte starke Konfusion, wie sich aus der Nebenein-
anderstellung ergibt.^)
^) Hefele, Concilienge schichte VII, 125—130 zählt 72 Nrr.
30 I. Abschnitt, .lohann XX 111. und das Konzil.
V. BiieJe bis zur Absetzung Johanns XXIII. Spätere auf ihn
bezügliche Schreiben.
Das ungedruckte Briefinaterial ist nicht umfangreich. Die
beiden großen Briefserien der Kölner und Wiener Universitäts-
gesandten sind längst gedruckt. Über den Verlust der Schreiben,
welche die Gesandten an die Pariser Universität gerichtet haben,
vgl. man die allgemeine Einleitung. Die Straßburger Stadtkorres-
pondenz ist umfangreich, aber zum Teile bekannt und bezieht sich
im Wesentlirlien auf den Elektenstreit. Sonstige deutsche Städte
haberi nur wenig beigesteuert. Frankfurts Reichskorrespondenz
hat Janssen v er öff entlieht. Zusammenhängende Reihen von
Briefen und Instruktionen bieten nur das Kronarchiv in Barcelona
und das Venezianische Staatsarchiv: ersteres für die Verhandlun-
gen über die Zusammenkunft in 'Nizza und letzteres über die ita-
lienischen Verhältnisse und die Befreiungsversuche des gefan-
genen Papstes. Die Vatikanische Bibliothek (Cod. Palatinus 701)
und eine Reilte anderer Archive bieten einiges, oft auch nur Einzel-
nummern. Auf manche Tatsachen habe ich schon in meinen „Bil-
dern vom Konstanzer KonziV (1901) und „Das badische Land und
das Konstanzer Konzil" (1917 in der Festgabe für Großherzog
Friedrich II.) hingewiesen.
1. Ferdinand von Aragon schickte drei, Benedikt zwei Ge-
sandte nach Konstanz, um mit Sigismund wegen einer Zusammen-
kunft zu beraten; diese Verhandlungen sollen, wie es in einem
Schreiben von Ende März heißt, das Konzil von entscheidenden
Schritten abhalten und der Benediktinischen Partei alle Wege
offen halten. Die Hauptperson ist der Bischof Didacus von Zamora;
von ihm stammen die meisten lebhaft geschriebenen Berichte.^)
Besonders wo er auf die Geldforderungen kommt, klingt der Ton
dem Könige gegenüber scharf. Es ging den Gesandten aber auch
schlimm; gerade in den aufgeregten Tagen zu Ende März müssen
^) In einem tmdatierten Brief (im Kronarchiv) entlockt ihm die Dro-
hung des Papstes mit dem Banne, icenn er 600 Goldgulden nicht zahle, den
Ausruf: „Gefiele es doch Gott, daß ich nicht Bischof geioorden wäre!" Daß
Ferdinand gerade ihn, den Kastilianer, nahm., hängt toohl dam.it zusammen,
daß er Rat Ferdinands war. In den kritischen Tagen in Perpignan, am 23. No-
vember 141.5, hat der Infant Alfo7is für seinen Rat, den Bischof von Zamora,
bei Benedikt XIII. um den Biscliofssitz von Segovia. Es ivürde heißen, solem
facibus adiuvare, irenn er seine Verdienste rühmen wolle. Aber Benedikt
schicieg. Didacus wurde erst 1424 Bischof von Avila.
Einleitung. 31
s/e zurück, weil sie kein Geld mehr haben und niemand ihnen
leiht! Es sind bekannte Erscheinungen des aragonesischen
Staates. Hier wiederholen sich Klagen, die schon 100 Jahre früher
Jayme II. hören mußte.^) Ebenso schlimm war die mangelhafte
Verbindung. Der Bischof drängt auf mehrere Kuriere; alle MTage
müßte einer kommen. Es unterbleibt, und so passen denn In-
struktionen aus Barcelona und Antworten aus Konstanz nicht zu-
sammen. Die Konfusion wird noch vermehrt dadurch, daß Ferdi-
nand wegen der Zögerungen zu schwanken beginnt und Sigismund
seinerseits wegen der Obstruktion des Papstes und seiner An-
hänger einen Moment auf Widerruf des maßgebenden Vertrages
drängt. Dazu kommt noch, daß in den Registern des Kronarchivs
in altgeivohnter Weise verschiedene Instruktionen, ihrem Wesen
nach zuweilen Entwürfe, vorliegen, ohne daß immer mit Sicherheit
die geltende erkannt werden kann. Wichtig ist, daß beide Gesandt-
schaften, obioohl sie doch dasselbe Ziel, wenigstens äußerlich ver-
folgen, Heimlichkeiten vor einander haben.-) Daß Papst und König
Glicht in allem übereinstimmten, ergibt die Antwort Benedikts vom
8. Oktober 1414 auf die Bitte Ferdinands, seinen Gesandten Briefe
an die Antikardinäle mitgeben zu dürfen. Benedikt hält es für
überflüssig; Ottobonus de BeUonis sei auch ohne solche zu ihm ge-
kommen; schließlich gestattet er es bedingungsweise.')
Am 29. Oktober schreiben die königlichen Gesandten aus Mont-
pellier (Bd. I Nr. 92), am 7. Dezember aus Lausanne, von wo aus
sie den unter „Reichssachen" wiedergegebenen interessanten Krö-
nungsbericht der savoischen Gesandten schicken. In Genf hatten sie
lange auf die Geleitsbriefe warten müssen. Nicht ohne Gefahr kommen
sie nach Schaffhausen, loo sie wegen Schwierigkeiten der Aufnahme
bleiben, dann nach Stein.*) Ein deutscher Kaufmann berichtete
am 6. .Januar, daß er die Gesandten zwei Tagereisen von Konstanz
^) V(jl. meine Ada Aragonensia an verschiedenen Stellen in allen drei
Bänden.
^) Vgl. Stück zum 7. Dezember 1414. Das war auch den Wiener Univer-
sitätsgesandten bekannt.
") Prima facie nobis non videtur necessarium nee luultuni expediens
lilteras tuas dirigere anticardinalibus supradictis, cum eciam rex Romanorum
. . . per magistrum Othonem de Bellotis nuper missum solo verbo absque litteris
nobis intimaverit, que per ipsum voluit intimari. ]Joch gestattet er es: duni-
inodo non ut cardinalibus scribas. Caja concüio di Constanza. So alle Stücke
hier ohne genauere Angabe.
*) Diese Notizen nur in Zurita, Anales l. XII c. 47. Dort Seen.
32 I. Abschnitt. Johann XXllI. und das Konzil.
angetroffen habe.^) Am 8. Januar erscheinen sie, ohne irgend eine
Feierlichkeit, in Konstanz,^) am 12. werden Benedikts Vertreter
von König und Königin in Kreuzlingen empfangen, am 13. die
Boten Ferdinands. Sigismund will ihnen zu gelegener Zeit ant-
worten und bezeichnet die Äußerungen Benedikts, der im April
mit ihm zusammenkommen ivill, als ungenügend. Der Bischof von
Zamora ivill dann „in secreto" mit Sigismund reden:')
In einem dem Berichte über die Zusammenkunft beigefügten
Privatschreiben des Bischofs vom 16. Januar erzählt er von einem
einflußreichen Helfer, dessen Namen er nicht zu nennen wagt —
es ist also wohl kein Kardinal — , vor allem aber von der steigenden
Teuerung, die ihn schon damals zwingt, sein Silber zu verpfänden.
Auch Pere de Falchs klagt am 12. Februar, daß sie nicht mehr
existieren können und niemand in Geldsachen ihnen wohl will.
Aus einem anderen Privatschreiben des Bischofs an den König als
Antwort auf seine Forderung, daß Sigismund buenas personas de
sciencia et de consciencia mitbringe, vermag ich nur noch heraus-
zulesen, daß der Bischof schon vor längerer Zeit darauf geant-
wortet habe*) — das Übrige ist fast ganz zerstört. Dann liegt noch
eine Ermahnung des Bischofs vor: Hortacio ad pollicita et vota
reddenda super facto vistarum, die sich (dso gegen die Vorschläge
des Königs zu Ende März richtet.
Eigentliche Konzilsberichte, die unter dem Namen der drei
gehen, fehlen bis zum Tage der Flucht Johanns. Daß die drei
öfters über die Beziehungen zu Sigismund an den König geschrie-
ben haben (al quäl per tantes letres ne havem scrit) dürfen wir wohl
aus den verschiedenen, einander widersprechenden Instruktionen
zu Ende März schließen; sie erreichten die Gesandten in Konstanz
nicht mehr.
^) Anhang zu Stück vom 7. Dezember.
^) Sifiismund entschuldigte sicli deshalb. Der B. von Zamora erwiderte:
El rey de Aragon . . . non avia nienester nias honra de la, que Dios le avia
dado en el mundo y que sus embaxadores . . . eran honrado por el. Zurita 1. c.
^) Letzteres bei G. de Turre, Bd. II 351. Über diese erste Zusammen-
kunft fehlt der Bericht leider. Der Bischof erwähnt ihn in dem gleich zu
nennenden Privatbrief vom 16. Januar tind auch der König 141,5 April 15 (Reg.
2405 f. 136). Ayn Tl. März zeigt Ferdinand Empfang des Briefes an: de les
coses, que fins a la explicacio primaria de les coses per nos a vosaltres coma-
nades e resposta per lo rey dels Romans . . . inclusive se son subseguides (Reg.
2406 f. 118^).
*) Ya vos escrivi yo solo de esta materia, luengo tiempo a, con vostros
negocios. Creo, que so no vos miembra. Vielleicht stammt es aus späterer Zeit.
Einleitung. 33
So miUsen loir uns an die bekannten Daten halten. Am 4. März
ivitd in einer Gerieralkongregation die Zusammenkunft in Nizza
während des Juni eidlich festgesetzt; Benedikt und Ferdinand
werden in Villafranca Wohnung nehmen.^) Sonderbar ist, daß die
Ausfertigung des Vertrages noch im April nicht in den Händen der
Gesandten war. Ob dieses mit den politischen Ereignissen zusam-
menhing? Sigismund hat in den Tagen vor Johanns Flucht daran
gedacht, den Vertrag wieder aufzuheben, weil er fürchtete, dajl
nach der damaligen Stimmung die Zusammenkunft kein Ergebnis
haben würde. So berichten später die Gesandten.-) Also zur selben
Zeit, als Ferdinand ungeduldig auch an Rückzug dachte. Damals
haben die Gesandten für Aufrechthaltung des Beschworenen bei
Sigismund, und eindrHnglich später auch bei Ferdinand plädiert.
Ferdinands Unwille regt sich erst Ende März, denn in den Briefen
vom 11. und 23. März zeigt er sich noch ganz zufrieden, erkundigt
sich nach den Häretikern, deren Artikel man bekommen hat und
loie man gegen sie vorgehe (certificats de aqueixs heretges, quins
articles han levats ne quins procehements se fan contra ells,") grüßt
am 12. März Sigismund und sendet ihm am 17. einen eigenhändig
geschriebenen Brief gegen Hus, den der Bote merkwürdiger Weise
verliert und den er deshalb am 28. April noch einmal sendet.^)
Besonders aber knüpft er durch den am 16. März expedierten
Ramon Batle in politischer Beziehung mit Sigismund an, der nicht
bloß für die Heirat des Infanten Johann mit der Königin Johanna
von Neapel werben soll, sondern Sigismund Beihülfe in einer aller-
dings nicht sehr bedeutenden Sache zusagt und sich nach der
Tochter Sigismunds und ihrer Mitgift erkundigen soll.^)
1) Hardt IV 48; Mansi XXVII 570 u. ö. Vgl. Bd. 11 21. 215. 356.
Dynter, Chronicon HI 275. Zurila, Anales l. XII c. 47. Hefele VII 86 f.
ungenaue Wiedergabe des Vertrages. Über Verhandlungen am 8. und 9. März
vgl. Dynter und Zuriln; dann Bd. II 22. Za den Geleitsbriefen vgl. auch,
Allmann, Die Urkk. K. Sigismunds, R. J. XI Nr. 1483. 1484.
2) 1415 April 10 und 13.
*) Welche Häretiker? Ob das ein Mißverständnis und Hus gemeint ist?
*) Reg. 2406 f. 124^, 118; Reg. 2400 f. 10. Das Datum des Husbriefes ist
17. März, uie auch Döllinger, Beiträge II 317 hat, nicht 27. März (so Palacky,
Documenta 540).
^) Reg. 2405 f. 134. Inslriiktionen für Ramon Hatte, secretari del princep
de Gerona. Darin: Com lo rey Lantalau se intitulas de alguns regnes e terres,
los quals lo dit rey dels Romans posseyx . . ., 11 offer, que eil se interposara
. . . trattador, si lo dit matrimoni se fara ab la dita reyna e ab son fiU, que la
honor de cascuna dels parts sera servada. Die Heirat kam nicht zustande.
F i n k e , Acta concilii roiistantiensii III. Q
34 I- Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
Am Tage der Flucht schrelhen die drei Gesandten, und noch
einmal aus Savoyen kommen sie ausführlich darauf zurück. Die
beiden Berichte gehören zu den wichtigsten Fluchtberichten, be-
sonders wegen einer Reihe Detailangaben, die freilich nicht alle
richtig sind. Wie Sigismund, so bekommt auch Ferdinand wieder
Interesse an der Zusammenkunft. Zugleich drängt er, während
die Gesandten immer näher kommen, immer wieder auf Rückkehr
nach Konstanz; wenigstens soll einer von ihnen gehen. Sie lehnen
in ihrer Geldnot bis zuletzt ab. Dabei wird die Frage der Verlän-
gerung der Frist berührt. Der Bischof vov Zamora icarut vor zu
langer Zögerung tvegen des schlechten Eindruckes in Konstanz.
Noch im letzten Briefe vom 26. April verlangt Ferdinand unter
Übersendung neuer Beglaubigungsschreiben die Rückkehr des
Bischofs und Falchs' nach Konstanz mit dem detaillierten Pro-
gramm, daß Gregor XII. und Malatesta mit Gefolge, Vertreter der
vier Konzilsnationen mit Sigismund erscheinen und als Zeitpunkt
der Juli festgesetzt werde. Er selbst und der Papst haben die
Könige und Fürsten der Benedikfinischen Obödienz eingeladen.
Sie sollen im Gefolge Sigismunds in Nizza erscheinen. Die Ge-
sandten blieben hartnäckig und wunderten sich nur, daß Fer-
dinand so stark auf die Verlängerung der Frist dränge, während
der Papst seinen Gesandten niemals etwas davon gesagt habe.
Hier werden die Gesandten Benedikts einmal erwähnt, die also die
Rückreise wohl mit den andern gemacht haben; daß auch ihnen
gegenüber bis zuletzt das Amtsgeheimnis gewahrt wurde, ergibt
sich aus der königlichen Weisung vom 30. April 1415.^)
2. Der Hauptteil der Stücke dieses Abschnittes beschäftigt sich
mit der Flucht, Gefangenschaft und Freilassung Johanns XXIII.
Daß Johann nicht gern nach Konstanz ging, ist begreiflich. In Bo-
logna zweifelte man schon im Sommer 1414 an seinem guten Willen,
nach Konstanz zu reisen, und einzelne Kardinäle entfernten sich
*) Vgl. zu obigem die Stücke unier 1415 April 26. Am 27. April schreibt
Ferdinand an Sigismund über die Flucht Johanns. (Reg. 2400 f. 17). Gedr.
Mansi XXVIII ,38 mit Dnlum des 24. April. Wie wenig übrigens die beiden
Gesandtschaften auseinander gehalten iroren, zeigt hübsch das Schreiben des
Pfalzgrafen Ludicig an Ferdinand, der ihm für den Besuch seines Gesandten,
des Bischofs Didacus von Senez dankt! Der Bischof von S. hieß Avinio und
irar Vertreter Benedikts. (Barcelona, Kronarcltiv, Autografes.)
Einleitung. 35
von der Kurie, um sich für die Reise frei zu halten.'^) Aber Jo-
hann XXIII. reiste doch, trotz der schwierigen Lage im Kirchen-
staate. Eine Reihe von Verordnungen zeugen von seiner Sorge für
die Beruhigung daselbst; so z. B. die Ernennung der bekanntesten
Söldnerführer zu Generalvikaren und Rektoren.-) In Konstanz gab
es zu Anfang eine Richtung, die lebhaft für ihn eintrat; doch än-
derte sich die Lage sehr bald') und schon am 15. Februar befürch-
tete man seine Flucht.^) Die Schwierigkeit, eine alle Kreise befrie-
digende Zessionsformel zu finden, die langen Erörterungen in der
Prokuratorenfrage zeigen die Stärke des Mißtrauens auf beiden
Seiten. Noc/* hofft man auf Seiten Johanns einen friedlichen Aus-
weg durch Verlegung des Konzilsortes zu finden. Einer der ein^
flußreichsten Kardinäle, der Ostiensis, bekundet es noch am
19. März.) Aber Johann traut auch diesen Anhängern nicht ganz.
Der 20. März sieht ihn noch in voller Tätigkeit. In der Streitsache
zwischen dem Markgrafen von Baden und dem Pfalzgrafen gibt er
eine Erklärung ab. In der notariellen Aufzeichnung hierüber fehlt
auffälligerweise die Tagesstunde. Sigismund gibt ihm am Nach-
mittage beruhigende Erklärungen in Gegenwart der Kardinäle
^) Der Deutschordensgesandte on den Hochmeister: Man tzwifelt alhie an
nymanden also sere als an nnserm herren bobste, das der nicht sulle dar komen.
Glich Avol ap das geschege, so blebe darumb das concilium nicht imdirwegeii,
went her tzihe oder tzihe nicht, so wellen doch die cardenal alle dar. Und
donunb so haben sich vil von im us dem hofe getzogen, die buszen syn, ap her
nicht wTirde tzihen, das sie von ihm ungehindert bliben. Königsberg, Staats-
archiv, Schubl. LXVII Nr. 47. Vgl. Niehorowski, Peter von Wormdith Reg.
Nr. 42. — Ein merkwürdiges Licht auf die Pläne des Papstes wirft die Notiz in
Reg. Aren. 65 f. 208^ des Vatikanischen Archivs: (1414) die XXII. m. Augusti,
quia . . . Johannes papa XXIIl. txmc . . . camerario per suas diversas litteras
mandaverat, quod in brevi venturus erat et quod palatium Avinionis dispone-
retur et provideretur de utensilibus et aliis necessariis pro ipso recipiendo,
fuerunt empte plume cum suis traversariis ad faciendum culcitras pro lectis
ponendis . . . XXII flor.
*) Tartaglia de LaveUo wird in civitate Tuscanensi und verschiedenen
Burgen der Diözesen Sufri, Castro und Bagnorea am 16. September zum General-
vikar ernannt, Bartholomeus quondam Gentilis de Brancaleonibus an anderen
Orten am 28. September, Ludowicus de Melioi*atis ist zum Rektor der Mark
Ancona ernannt und Bischöfe und Abte werden am 10. Oktober von Verona ans
zur Steuerzahlung an ihn veranlaßt. Reg. Vat. 346 f. 172. 174 und 180.
^) Vgl. oben die ersten Anschuldigungen.
*) Vgl. unten Brief des Erzbischofs von Riga vom 15. Februar.
^) Diese wichtige Angabe war bisher unbekannt.
3*
36 I. Abschnitt. Johann XXIlI. und das Konzil.
Fülastre und von Ostia, andere Kardinäle sind bei ihm, Friedrich
von Österreich erscheint im Palast, um mit ihm zu verhandeln.
In der Nacht, d.h. in der ersten Morgenfrühe des 21. März flieht
Johann. Über dieses weltgeschichtliche Faktum liegen zahlreiche
gleichzeitige Angaben vor, und doch lüird wohl nie alles bezüglich
Art, Zeit und Weg restlos aufgeklärt werden. Die beiden Haupt-
beteiligten, Johann XXIII. und Herzog Friedrich von Österreich,
machen über die Hauptpunkte nur vage Andeutungen. Bei Fried-
rich ist das ganz erklärlich, da er sich cUs Opfer seiner Schutz-
pflicht darstellen will.^) Der Brief des Konzils und der Brief der
italienischen Nation'-) enthalten nichts Greifbares. Wie wenig die
maßgebenden Kreise ivufiten, erhellt klar aus den beschworenen
Zeugenaussagen zu dem Artikel 61 der Anklageakten. Nur der
Deutsch ordensprokurator erklärt bestimmt: Seit, qiiod recessit cum
una balista et cum uno iamulo etc.') Das ist alles. Der Registrator
Bischof Stephan von Volterra, der als Finanzheamter stets in der
Nähe des Papstes und sicher in ScJiaffltausen wieder bei ihm war,
gibt ein ganz unsinniges Datum der Flucht an, das wohl weniger in
der Verwirrung, als in dem spätem Nachtrag seinen Grund hat.*)
So bleiben die zahlreichen Briefe und Notizen der Konzilsteil-
nehmer, von denen aber niemand selbst die Flucht beobachtet und
jeder das Ereignis wohl erst in der Morgenfrühe des 21. März er-
fahren hat. Fillastre fafJt sich ganz kurz, hat aber die sicherste
Zeitangabe; Cerretanus und de Turre irren im Datum; Dietrich
von Nieheim im Tagebuch und in der Invektive bringt nichts Neues;
Richental, früher im Mittelpunkte stehend, hat, wie Vogel nachge-
wiesen, grobe Fehler und kann nur für gewisse Äußerlichkeiten
benutzt werden^); Reinbold Siecht und der Verfasser des Berichtes
*) Der Brief isl neuerdincis von K. Rieder im Freihurger Diözesanarckiv
Bd. 36 S. 304 f. abgedriichi aus dem Zürcher Stofilsarclnv; er war bereits he-
kfinnl ans Janssen, Frankfurts Reichskorrespondenz I 287.
2) „Decet ea", Konzilsbrief oft gedruckt. Der andere u. a. bei Bourgeois
de Ghastenet p. 324: „Nova lux".
^) Vgl. im 2. Teile zu Art. 61.
*) Transtulit se noctis tempore per aquani ad rastruni Scafuse . . . die
merchurii secunda hora noctis XVlIIl. Martii. Arcli. slor. Italiano Ser.IV Bd. 13,206.
Kuriosilälsivert hat ivohl nur die Angabe über Pipo Spaiio (avendo presa la
cura del guardare il pontefice), daß er statt des Papstes einen Diener im Bell
fand, irährend Johann geflohen war. Arch. stör, llaliano Bd. IV 181.
^) Th. Vogel, Studien zu Richentals Konzilschronik (Diss. 1911).
Einleitung. 37
in der Rötteler Chronik,^) der vielleicht in Konstanz war, haben
sonst einiges Charakteristische, für die Fluchtzeit nichts Neues.
Von den sonstigen chronikalischen Notizen dürfen wir hier absehen.
Von den Briefen treten neben den kleineren, die ich zusammen-
gestellt habe, die Berichte der aragonesischen Gesandten und des
Petrus Wolfram hervor. Die Katalanen schicken den ersten Be-
richt schon am 21. März ab, und drei Wochen später liest ihn im
fernett Valencia der Kö7iig! Sie haben sich dann genau erkundigt
und vielerlei, natütdich nicht immer das Rechte, erfahren, wie sie
CS in dem köstlichen Schreiben vom 10. April iviedergeben. Der
Bericht des Polen war schon bei Mansi längst gedruckt, wurde aber
wenig beachtet; jetzt wissen wir, daß er vom Schreiber des Peters-
burger Codex stammt und wir wissen auch, daß sein Hauptgewährs-
mann Dietrich von Nieheim ist.
Hier ist nicht der Ort, auf ausführliche Erörterung der ver-
schiedenen Probleme einzugehen, zumal demnächst eine Unter-
suchung, die alle Angaben unter Berücksichtigung der Ortsverhält-
nisse zu prüfen sucht, von Pfarrer Dr. Peter erscheinen wird.^)
Daß Johann als Armbrustschütze verkleidet aus der Stadt gekom-
men, wird allgemein behauptet. Höchst wahrscheinlich ist, daß er
die eigentliche Flucht kurz nach Mitterriacht angetreten, von Kreuz-
ungen aus zunächst zu Pferde mit Herzog Friedricli, wohl bis Steck-
born, von dort aus zu Schiffe nach Schaffhausen, wo ihn Friedrich
antritt. Eine Berechnung der Entfernung vom bischöflichen Pa-
laste bis Kreuzungen und von dort aus bis Steckbarn und dann bis
Schafjhausen läßt es ganz gut zu, daß die Flucht in 5 Stunden,
etwa von 1 Uhr nachts bis 6 Uhr morgens, vor sich gegangen ist.
In der Stadt Friedrichs vollziehen sich bis zum neuen Fluchttage,
am Karfreitag (29. April) eine Beihe wichtiger Akte, über die zum.
Teil auch die Anklageakten zu berichten wissen. Von Schaffhausen
geJits zum österreichischen Waldshut, von dort am Ostertag nach
Laufenburg, wo er im hospicium publicum zu dem pfawen wohnte.^)
^) Vgl. Zischr. f. Gesch. d. Oherrheins N. F. JX 135 und Basler Chroniken
V 154.
^) Avf die Amfaben in meinen „Bildern vom Konstanzer Konzil" (W03)
und ,J)as badische Land und das Konstanzer Konzil" (1917) kann ich mich ein
für allemal beziehen.
^) Mit der Zeit stimmen auch die Urkunden. Am 1. April eximiert Jo-
hann XXIII. den bullator et familiaris Bertrandus Ademari laicus conversus
nionasterii Fonlis Frigidi ord. Cisterc. Narbonensis dioc. mit allem Besitz motu
38 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
Die daran anschließende Rheinfeldenfahrt, von der der gesprächige
Deutschordensprokurator zu berichten weiß, darf wohl ins Reich
der Fabel verwiesen werden.') Die päpstliche Kanzlei verzeichnet
noch den 9. April Laufenburg als Ausstellungsort.-) Freilich ist das
kein sicherer Beweis, daß der Papst damals noch dort war. Ande-
rerseits verzeichnen zwei Briefe Johanns XXIII. schon den 11. April
Freiburg als Ausstellungsort; ein untrügliches Zeichen, daß der
Papst schon in Freiburg weilte.') Nun berichtet Siecht, daß Johann
zweiN ächte für den Ritt über die Berge gebraucht, in Todtnau über-
nachtet habe und am 10. April mittags nach Freiburg gekommen
sei.'^) Darnach ist der Aufbruch aus Laufenburg am Abend des
8. April nicht unwahrscheinlich^')
Mit der Ankunft in Freiburg hört die Irrfahrt ein paar Wochen
auf. Neue Nachrichten über den übrigens genügend zeitlich und
örtlich festgestellten Weg Freiburg-Breisach-Neuenburg und zurück
bis Radolfszell liegen nicht vor. In den Vatikanischen Registern
zeigt sich in der Freiburger Zeit eine lebhafte Tätigkeit der den
Papst umgebenden Kurialen.
Über die Stimmung in Konstanz ergeben die Briefe allerlei
Neues. Die radikalste Äußerung kommt wohl von einem Pariser
Universitätsgesandten: Wenn das Konzil sich auflöse, sei es um
den Glauben geschehen! Im Kirchenstaate vergrößert sich die Un-
proprio von der Jurisdiktion seines Abtes und nimmt ihn tinter seinen aposlo-
Hschen Schniz. „Sincere". Dat. Luffenbergh Basiliensis dioc. Kai. Aprilis a.
quinto. — Wörflicli 'so für den andern BuUalor Nicolaus Lupi Cabilonensis dioc.
(Reg. Vai. 345 f. 272). Am 7. April gibt er in Lmifenburg dem Bischof Steplian
von VoUerra, seinem Familiären und Regisfrator, Indemnität für alle Einnahmen
ex proventu bulle et regist ri. „Personani tuani." (f. 264.)
^) Vgl. unten: Briefe und Bericitte zur Fluclit Nr. 4.
2) Reg. Lat. 182 f. 96.
^) Vgl. Valois, La France et le graml schisme IV 299 Anm. 4 und Straß-
hurger Stadtarchiv AA 146 Nr. 6.
*) Demum per noctes duas per montes et neinora per Totnowe venit, ibi
pernoctavit feria sec-unda post (}uasi modo geniti et feria tertia sequenti secrete
in Friburguni cii-ca meridieni ad claustruni Predicatorum venit. Das ist der 9.
— Fester hat irrig 28. — und 10. April. Die Angabe über das zweimalige Über-
nachten beziehe ictt auf die ganze Reise.
^) Auffällig ist die UnsfimmigJieil. bei Fillastre S. 28, wonach die am
4. April erlassene Bulle .Jolianns aus Lnnfenburg am 9. bei den Deputierten ver-
lesen vmrde, irährend die Atcten den 7. angeben. Ob eine doppelte Verlesung
stattgefunden hat? Nacli Cerretanus S. 234 ist sie am 8. in presentia d. regis
Romanorum et nacionuni verlesen worden!
Einleitung. 39
ruhe; vor allem sucht Bologna Anlehnung an Florenz,^) dort sind
aber die Stimmen geteilt. Man will für Befreiung des Papstes ar-
beiten, aber sich von allen Konzilssachen möglichst zurückhalten.
Wichtig ist die bisher unbekannte Tatsache, daß der König von
Frankreich sich für die Freilassung Johanns im Sommer 1415 be-
müht. Venedig freut sich über das Entweichen Johanns. Sobald
sich Gelegenheit bietet, icill die Republik ßich des Papstes an-
nehmen, versichert sie dem Gouverneur von Bologna, der um Hilfe
für den Papst bittet. Sie hat dem Papst bereits Ratschläge ge-
geben. In Venedig wird 1417 sondiert, ob der Staat das Lösegeld
für den Papst zu zahlen bereit ist und in Venedig läßt selbst im
Jahre 1419 Johann noch einmal anfragen, ob er auf seiner Durch-
reise durch Italien für die lombardischc Einigung gegen Sigismund
wirken soll.
Über die Fortführung Johanns nach seiner Absetzung berichtet
der Deutschordensprokurator, daß er am Freitag nach Fronleich-
nam (31. Mai) nach Gottlieben, einer Feste des Konstanzer
Bischofs, do her syne pf äffen pfleget czu kastien, gebracht sei und
am Mittwoch darauf (5. Juni) sei er nachts heimlich allein auf
einem Maultier nach Konstanz geführt und von dort zu Schiff über
den Bodensee. Wahrscheinlich sei er dem Pfalzgrafen überlassen,
damit er selbst und niemand wisse, wo er sei. Am 22. Juni hat
dann derselbe Berichterstatter gehört von Jemanden, der Johann
gesehen und gesprochen, daß er sechs Meilen von Heidelberg auf
eine Feste fahre, auf der er seine Tage verbringen solle.') Über
Johanns Lebensweise und Stimmung in Mannheim unterrichtet ein
sonderbares Schriftstück, dessen Verfasser sich als Eingeweihter
darstellt.^)
Die rechtliche Seite des Freilassungsaktes ist nun durch die
unten folgenden Urkunden aufgehellt. Höchst eigenartig ist das
Schluß stück dieser Reihe. Fast ganz unbeachtet stand es schon
längst im 28. Bande von Mansi. Man wagte nicht recht zu ent-
^) Florenz, Staatsarchiv, ConsuUe et pratiche 6 sind voll von Erörterungen,
die öfter avch das Konzil berühren. Der Brief Venedigs unten zum 19. April
1415. ^" ^
-) Königsberg, Schubl. II 23 und I 16. Vgl. Nieborowski, Peter von
WormdiiJi Anhang S. X. Vgl. dazu die andern bekannten Angaben.
^) Cod. Palatinus der Vatik. Bibliothek 701 f. 381. Auszüge in „Bilder
vom Konstanzer Konzil" S. 53 f. und „Das badische Land" S. 57. Vgl. unten
zum 8. September 1419, wohin das Stück doch eher gehört als zu 1416.
40 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
scheiden, oh es eine Stilübuug sei, die Baltasar Cossa in den Mund
gelegt wurde, oder ein wirklich abgesandtes Dokument. Die Fest-
stellung des originalen Charakters des Stückes, das von zwei Hän-
den durchkorrigiert ist, und unzweifelhaft als Konzept für die au.
Benedikt XIII. gesandte Heinschrift gedient hat, läßt uns an seiner
Entstehung aus der Feder Cossas, oder doch aus der Feder eines
von ihm Beauftragten, nicht mehr zweifeln. Wohl kurz vor seinem
Tode entstanden, zeigt es den zwar Gedemütigten, aber nicht Ge-
brochenen, der auch jetzt noch daran festhält, daß er eine bedeu-
tende Rolle auf der Weltbühne gespielt hat.^)
^) Einer der letzten Akte Johanns vom 11. November 1419 Rom. Quartal-
schrift 8, 410.
A. Der literarische Kampf um die Union
und die Person Johanns XXill.
(1) 1414 November. 1'/ a c c n / i u it s. (' h n / / 1( n f . /ncshi/-
/er/, de I! r (I II (■ h (( c i i s . ihnrn-
t i II n s . <l i (I c <) II i r (( r (/ i II (I I (■ x.
Tcj-f: ('t'ifcfdii Ifss.
Druck: llanli IV L'.', : Maiisi XXVII .'^4:',.
I II li (I 1 1 : \\'risiiii(/cii für <l(is Vcrlidllcii dfs l'iipshs in
Koiis/aitz : Klnhliclns. Alinoscu. (hi/jcrcs Auffielen . \ rrirnlliiiKj.
Koiisisforiuni. ')
De ordine vivendi paj)e.
I npi'i in i s "') R o ni a n n s ponlifex s o I e I . . . Laus JJoo.
(2) Dez. zwischen 4. und 17. — A ii o u // m n v.
Druc},-: Arclüvio .sforico Italiaiiu Ser. IV Bd. i:i, :iH9.
1 II hall: Kanzlei- und Kuriein-efonn.
E t '') p ]• i ni 0 d i s p o n 1 1 . . . et eui'ie.
(.")) Dez. zwischen 4. und 17. — Sl e /> /i a u h s di (i e r i del
U II 0 II 0 . e /). roll Vo/feirn.
J)r II (■},•: Aldi. .stör. If. S. -V-lö'.
I II h (( I f : Erst extii'pacio eri'oriini et lieresnni. Ix'soiiders des
iiKKj. Hus: didiii Kurien-. Vennilfninis- und Kmiiiiienefonn.
Et primo, cum tides catJiolica . . . aJieni tiant.
(4) Dez. zwischen 4. und 17. — A ii o n // in ti .s.
Druck: Arcli. stur. If. S. :',44.
l II h (I 1 1 : hUdirmf einer von dolKiini XXJIJ. roi~nseld(u/endeii
Kanzlei- lind K/iiieiirefoiinordnunf/.
Et ])i"iin(» p 1' () fi t (' 111 u 1' . . . ai'tari posse.
(5) Nov. oder Anfang Dez. — lyj) i sc op n .s a n o n // m ii s.
Druck: lA'idinger, Andreas von Regensburg S. 244 ff .
Inhal f: Die drei Anfffaheii des Koitsfaiizer Konzils: Eriial-
lung des dlanhens: Wiederlierslelluinj der Einheil durch Hcsläfi-
gung des J'isanniiis und \'eifol(/iing der Päjisle dregor XII. and
Benedikt Xlll.; VerdainiiiinKj der Häresien.
ii) Zu hiin-iijirrfii lliinlt S. l'H Z. I r. ,,. ordiiict. li) S. :;41 Z..; r. ,.. h1)Ihl-\ iiilonmi >/<(//
.■|l)li,itimi ; 7.. II) lirciiiiiiiM .<t. .1 liscii(i;i in : .'.'j';; Z. 7 r. 11. |)cMiti-ii<'i,ii'ii .--^ primmii.
'1 l';//. Li'uiir S. S ff. Ztir hnfli-rmni mn Xr. 1 4 njl. KiiilcH luiij.
42 I. Al)scliiiitt. .IoIkiiiii Will, iiiul das Konzil.
Colhicio.') iil i(Mi(»v»'tur sniteiicia Mysaiii concilii contra (Ire-
üoriimi o\ ücMrdictiiin. Hevercndissimi ac illustrissinii patres et
(lomiiii.
in li a (• Sacra s y n o d o . . . provinciaruni.
(()) 1414 Dez. 7. •) — A n o n i/ m i ii a I i o n i s f f n I i r a r.
I-: rir n h II f : W .yif)7 f. /Ol'; nilasfrr llss.: (nd. Pcfi-rsh. f. UH.
I n li (i 1 1 in .'>()i>7 : Prinio iiiter cetera, iif*) conciliuni post '')
priniani sessioneni terniinetnr.
Item conciliuni Pisanuni contii'inetnr.
Tercio ut contra d. (Irej^oiiuni etfantores et adlierentes auxilio
hracliii secularis procedat ur. iioii obstante inora ipsius (i. et ali-
(»rtiMi coiuocatoi'um.
Hesponsnni est divistini inter i)i'elatos.
(7) Dez. 7. — Ailli vard.
Tr.rt: FiUasfre, Cerrefan ffss.: W 0070, ßJOO: Pf. SU „sir.
DiHcJ,.- JiairU 11 lO'l : Moiisi XXVll n42.
I II li n 1 1 : (}c<jcii(iiilniii ~iiiii {'oi/icn/chciif/cii : S 'I lirscii hrir.
( iiioii iiikI HcjOnii. I'isdiimii. .\iclif(iiif7(")sini(/ drs Koiizi/s.
S e c II n t n r ■') a I i (| u e c o n c I ii s i o ii e s . . . heretice |)ra-
vitatis.
(S) Dez. 7. — .1 (I Ii (I II II c s /Kl I r i II r c Ii (( (' I) II s I II )i I i II (t i> o I .
!■ .r /1 II r I c ij II o r II II il II III /) r (i c I ii I o r ii iii. ')
Tc.rf: Ccncfdii flss.: II' r,l)<l7 f. UT.
DiHck: l'.ovdf II -Jy, f.: Mansi XXVll r>4l.
I II II (I 11 : \'cniH'ffhiii(/sr()isclil(i</: das Pisiiiiiiin isl zu hfsfä-
iiyeu, seine llesrld i'issi- inisznfi'ilircii : dnnt'heii (ihrr Vcisiirli niif
a) Hs. !U-. 1)) DnrI, imlil slall [«;■ ,!,.,■ Ih.
V) Ich heur Inifz dfs WDi/cs colliicio Zirrifrl. da/.') ('S sich um ciiir iriik-
llclie Bade haiidr/l. l)ii- (iiißcri- I-Diiit drr Hiiiklfidiiinj /IikIcii irir hri lutnirlicii
Fhi(jsclirif'fcii. z. 11. roll Dii'fiiih nm Xlflidiu. Vul. Lrinir S. 14 ff.
''> \<lh Kinlcil luiii.
•'i I hcrscliilft in W iiiid I': ('(^diila i)|-f.seiitata die VII. iiuMisis Deccm-
hiis ppi- (1. ca rdinalciii Cainerai't'ii.stMn in (•oiiyrciiacioiit' d. ca rdiualiuin et
alioi'imi pii'iatdiimi. das foliirudr nur l'i (|tiaiid() pre.SPiitatt' fiicriiiit ali«'
ct'didc luiic ali(|ii(i modo coiit la lir iiiia c.x parte iiacioiiis Ytalic«'. alia <'.\
paiti' (pioiiiiidaiu picla toium per pa t ria rcliain ( '()iistaiitiii(i]jo!itaiiuiii.
*' l'öi'iri'lchiiinj ran ('rrrctdu i lid. II lildi. inin Ailli -inicscli lii-hcii .
\'ijl. Li- IHK- 22.
1414 l»p/.»'iiil)f>r 7. — 17. 4n
(rri'iidr 1111(1 H'iifdif,/ ~ii rri///i iif/c/ii . \\(thli'i(l t/f's I'ajis/rs, Iviirin/i'
llffdiiii. inini iin//t/ (iiidi (ilnic J'djtsf.
r r e s u p ]) o s i 1 a ') malcria fidci. (|im' pi'Hcedil. se-
<|iniiilur (luodani axisameiita . . . iiiaiu".
(!)) Dez. 7. — Za ha rr/ hl rard.
7'i'xf: (pircfriii Ifss.
1)1- II (■},■: Ach, II ]!)7.
I )i h n I f : \'(iiin'fff?ni(/srors(li/(i(f : Hrdcjikrii (Jf'UfH riiii^r
I'nnklc (Irs Ailllsclnn .llifrni/rs hcz. i/cs yirli/-\'oi</fhriis f/ftjfii die
(iin/rri'ii fVips/c iukI (Icf S idil-l ic.sfäfUpinij fics l'isinnnus.
Q u e (1 a ni a p o s t i I I e s e ii d u 1) i a lev.™' d. card. Kloi-entiiii.
Siispectl . . . tractaiida.
(10) Dez. 7. — Ihdlllds Polllidti jil'd /idrfr II d I- i d II i s
A II ii I i c d II 1'.
Tf'.rf: Ccncfaii ll.ss.
Diiuk: Ada II IhT.
I II li (1 1 f : Woffi'u (/rr r/cifii(/cii Tri/iidlnnc diu Konzil nsf
llclidiidluiiil der causa fidei.
K X ') p a I- 1 e na ci Ollis A ii g- 1 i c a ii e . . . danmentiir.
(11) Dez. zvvisehen 7. iiii<l 17. ^) — Ailli card.
T'-.rf: W'önnH: .-,1(1(1 f. :>S: Pf. HU.
J)ri,rk: Ihinit II lilT : Maii.si XXVII -',44.
I II Ii d 1 1 : liiidii diif jeden Fall: crcnliicll mil (icindt odrr
iiddi drill Totlc der I'k jisl prälciidcidcii oder cr.sl iiiif diicr (jlridi
l'cshiiscizcildcii l'rdro(/dlidlisld(/iiii(/.
Q u i a -') in p r e s e ii f i c o n c i I i o . . . prout scrips«'iiint
aliqui. ')
;i) Knripl.-tinri, „,,,-h \V llunlt IV 24 Z. 1 r. o. clainlfiiduin <.r;i ; Z. 4 acf-niil tnulii ; Z. 1.;
(liiDcl ordiuetiir. (luod iioii v:ili-;int < IiiiT t-tatf später) : Z. 18 ex iili<iiia lausa; papa ikui vaU-iilc
aiit volente i<f. iion volente et iiolenio; Z.]4 r.n. i)r()puraci()iips •-■f. piinirioiies. b) Knn-pkliir
Arfa II 198 Z. 4 r. n. causa ;<l. casii. c) Korn'kfuren Hurrlf II lUO Z. 2S r. u. irnhf. bessnr
ti'mptande .-■/. iraitaiid«" ^7' : Z. 'JC> (lari .s/. dum i Wj; Z. 2-"> sancte Dei; obtineatur si» streichfii :
Z. 7 r. II. ])aris ccilcsie: Z. 2 r. ii. sie iiistabiliteV pennanere CPj : S. 197 Z. 2J r. o. seu
practicari st. et Iractari; Z. J2 r. n. r\ niiin- .-•/. exindo: ,S'. lUSt Z. .'.' iion snlum de confii-rna-
eionc concilii Fysani. set de a«ry:raN aciinic i'tr.
' }\(i<li ilciii 7. Ilczcmhcr iintl iicjilniil für dir fisff Sitziiiiij. die (nif((iiiis
(Ulf (Ich 17. llczmuhfi- niiiii'si4sf nur. ^
^) 11'. 1' dir l licrsihriff : ('rdiila postcii |)i'cspiitat;i doniiiiis cii i(iiiiii liljtis
l)er dif'tum d. caifliiiahMii ai- dtMiidc prcsHiitata coiaiii d. n. papa in •iciif-iali
cougregacioiip.
44 I. Abscliiiitt. .loliiiMii Will, mul das Konzil.
(12) Dez. zwischen 7. und 17. Ailli card.
Tcxi : W .',()(;!): :,l(Hl f. r,S '■ : /' /'. !)().
Dm eh-: IhudI II IHS: Maiisi X X V 1 1 '>4r,.
I u h (I 1 1 : dchciinc Iiccli/frii/(/mH/ nn dcu ra/tsl: die MücIp
sriiics r()i<i Hs(/c(/(in(/cn('ii Aii/i(i(/cs /'s/ uidif xcInrächUrhr Xnrjf-
</ichi(/f.c/f. uocli ircii/((ci' siiHoiiis/isrh. soiif/crii der Lehrt' Clirisfi
inid dt'f Vcrnnnfl cids/ij-cc/iriid.
A (I M li II III i i t' 111 inst ;i ii ei ;i m s ;i c r i c o n c i I i i . . . Kt
nunc ad pi-eiiiissa traclanda p( a\isan(la darpiitur ex parte con-
filii deputati. Wster lotiis I'. cardinalis ( 'anieracensis. -)
(lo) Dezember. — Jolmiincs (lidc/c'') m a </ 1 sf i' r f r a -
f r ii in M in 0 r n in.
Te X f : r f. !)L>.
Q u i a ^) s e c u n d u in T ti I i n in velata et non pateiis veritas
olTendicnluin pai'at inultis. . . . Iiiiic est, quod quidaiii sacre theo-
loii'ie mag'ister inductus zelo lidci. ad ven'tatein iiiotns et ei in
lioc adlierere volentes, veritatein (|uaiiindain conclusionnin in hoc
sacro concilio alias, nt suspicatuj', Ixnio line in sci'iptis per non-
nullüs propositaruin cnpientes ex opjjosito i)i-etextu defeiidere, ")
eliicldare, nt quid de eis tinaiiter videatur credenduni, iniVasci'ip-
tas concJusiones eis oppositas . . . piohandas et defendendas
scolastice, salva tidei veritate. joco et tempore oportunis cum
omni J•e^'el•en(•ia olTernnt c(»ia!n de|)Utando \el dejjutandis . . .
a) Hs. defendi.
M W, P Übersciniff : Odiila ])i-es('iitat:i d. no.stni siii»('i- uno articiilo
supi'aposito videlicet IV. ( Fi)lijHii(lcs nur ]':i Siipi)lic(>. ditjnemini doiiiiiKi
uostro super Jioc conlViTe .seci-(>T('.
■) Vestei' . . . ('am. niu- J'. Konvkfmcii : llardf II tOI^, Absatz I Schluß:
inovent iJ*) venicnt i\Vi sf. \eiiir('iit: Ahsafz •')' Schhi/J: .spt siü) condicioiic, .si
redirent; »s*. I9H '/.. II r. a. piiiis tcuiptaiid*' lacioiiabiles vie iuxta seiitPiioiaiu
apostoiicain : /. IS allicieiidi et indiicciidi. Der folijciHlc Satz iiniß irohl lieififii :
Hoc autein .statnlnm cs.st't inrdiimi ad hoc licituni et iiiagi.s lionestuiii, iit.
antequaiii tractn ictiir cimi ipsi.s et a iiiha.siatorihii.s siii.s, iieret ineiitio. (iiiaii-
tum potest. 1 1' (|uam posi) ad toilciidimi omiiciii .spcciciii iiiali nsir.: S. L'llO
Z. Kl r. 1). ist <irir II'' ilds et contra di-iii Siinir itacli zit strfichcii : '/.. IX:
Item (piia iioc Iit mm tam. ii-alici (|uia iihcj-flüssifi ; S. 201 Z. 7 r. <i. erant sf.
teneantiir; Z. I'J pronnm et paratnm.
^) V(fl. IjViiik'' -14.
*) Üherschrifl : ("ediila facta pci- (|iifndain niayistrum liatrcm .\linorum
contra dnas ccflnlas prin.s per ca rdinal(Mii Caineracen.sein prcscntatas iCnl. 7
iiihI II <: rill. Lcinir :!4i. Ilri- Tf.il tlcr CrdnUi ist cerderbf.
1414 l).'/.ciiil)ri' 7.-17. 45
(hHiheracioncm iii;ituiam ") eins .scu coiiiiKitMii super liiis liiimi-
litor re(|uii"en(l().
A li(U' noii (levio crfMÜ ') dclict sacriiiii ('(tnciliimi Pisaniini
\ iis et iiiodis tractassc iaci()nal)ilil)iis de pei'lVcta et intü^i'a
erclesie imione et ipsaiu elTcM-liialiter coiiclusisse et consuinasse.
K\ (|ii() in |)i'eseiUi concilio ikhi est revocandum in duhiimi. sed
pro fiiiidamento supponendiim. (piod dictum l^isanum conciliuni
luit lei>itinie et caiionicf^ (•elel)i-atuMi et ideo stabile et tiniunn.
Saci'uui l'isaiiuui conciliuni doniinos papam et cardinales
non oi)li,üat in hoc sacco concilio tractare de perfecta et intejica
unione ecciesie. licet ') ex i)i-()cessu dicti concilii constet lie<-
causa in XIX. ^) sessione \'ll. Au^iisti celebrata : Sanctissiinus
dominus iioster cum consilio concilii intendit reformare ecciesiam
in capite et in in(Mid)iis et iam niulta per Dei jicaciam sunt ')
expedita per ipsuni dominum nostrum leslantque alia, (jue propler
recessum pi'elatoium et ambassiatorum de jjresenti expediri non
possunt. Propterea '■) dominus noster sacro reqnirente et appro-
hante concilio dictam i'eformacionem snspendit 0 et continual
usque ad proximum -) iam indictum '') conciliuni et j)i*esens con-
ciliuni absolvit.
Insuper et (piia dicta et perfecta unio ecciesie in prefato
concilio consummata effectualiter censetui' ex iam dictis.
Ad hoc . . . tenendnm est dominos papam et cardinales
iure et divino et naturali ad id facicMidum niinime teneri. Pai'i-
late racionis ad supradicla minime oblij^ant ur ecciesie [)relati ad
presens conciliuni convocati vel conjiregati.
Ex quo sanctissiinus dominus noster et d. cardinah^s fece-
runt. (piod in eis est. ad reducendum pi"o possi^ dampnatos iiere-
ticos Peti'um de Luna et An<ieluni Corario et eciam suos'). operam
dando. suos mmcios, (pios recusarunt audire, eis mittendo ad
(|uinque annos, ut ad ecciesiam revertereiitur, ipsis us(jue ad ista
tempora in sua pertinacia continuantibus ad ulteriora non proce-
dendo misericorditer eosque exspectando. sanctissiinus dominus
noster cum hoc sacro concilio, si modo non revertantur ad ^ve-
mium ecciesie se male e^isse c(»niitendo. pei' iuris penas et alia
remedia. ut alias in siniili casu factum i^xtitit, tenetur conti'a eos
procedere et eos inse(pM' ad extremum etc.
a) JJs. Ahhilir. I), //.-■. r.iidi. (•) //.s. ^<,. i\) }!.-<. siiit. .■) //.S-. i.rTl.T.-a. 1) //.-■. mis|i..ii(I;i I .
ir) y/.^•. proximc. Ii) /As-, ilictmn. i) 7/.-. siias.
'; TatsächlUli 2S. Sitzniiij.
40 1. Abschnitt, .loliami Will, und da.s Kiinzii.
Stnt in casii ali(|n()s lirniitei' assei'Pi'p pvpsens coiiciliiiiii
(lebpic (lissolvi sine eins contimiacioiip ad aliud concilium, ubi
dicta iinio. si ila dici deheat. et r(doi-mncio tinaliter concliidatur,
casii (|ii() in preseiiti iion lierpt : et taniPii ijjsos non esse fautores
scismalis nee de heresi vehementer suspertos.
Ad tollenduni ecclesie scisma non leoiiniis seniper fiiisse
necessaiiuni ecclesie jienerale concilium ceiebrari, cum unum ")
scisma ecclesie ortum liabens al) beresi et non leg-imus sedatum
fuisse |)er ecclesie «-enerale concilium.
Xon solum a (piolibet lideli catbolico in presenti concilio est
pro fundamenlo supponendum. nullomodo in dubium vertendum.
(|Uod concilium Pisanum Init lejiitime et canonice celebratum ac
ideo stabile et lii-mnm. sei eciam tiiiniter credendum. cpiod illud
i'ei)i'esental)at univei-salem ec(desiam et vices eins «ierebat. (|ue
spiritu sancto i-e^iitui' et en-ace non i)otest. Ac ideo eiusdem
concilii g-esta catholica. lirma. sana et in tide lundata.
Licet concilium Pisanum et pi-esens c(mciliuin unitate conti-
nuationis secundum ipii<l et non simpliciter vab^ant lar^o modo
censei'i unum concibum. non tamen proprie debent dici unum
concilium simpliciter secundum causas efficientem, creatam. ma-
terialem. formalem et finalem.
Licet secundum (|uid et mimis principalitei" presens concilium
(pioad materialem |causam| dependeat a Fisano. cum hoc tanien
stat. (|UO(l presens concilium propi-ie habet auctoritatem. tam
nientes s(didan(li et omne scriipulum in causa dicti concilii Pisani
amovendi et error<'S extirpandi. dictum concilium Pisanum con-
tirmandi et corroharandi . . .
Peticio. (piod concilium Pisanum per presens concilium ante
(unnia et de piesenti contirmetur. est peticio iusta. sancta, neces-
saria. racionabilis et fundamentalis in presenti concilio a^endorum
propter scismaticos et sacrum concilium Pisanum et eins jiesta
impufi'nantes, et de presenti tamquam talis admittenda seu
tractanda.
Practicai'e cum hereticis i)er ecdesiam condempnatis et in
sua nequicia diu pertinacibus . . . '') videtur dero^are sacre scrip-
ture et sanctorum patrum sanctionibus.
a) //>-. >■«. 1)) I)f(.< I-'oIiji'ikIp iiiirerütäiKlIirli : .-iliiis iioji lai-tiiri eis lioudr.'s et Ipoiia
teinporalia <■! \ilc mrosaria, iil ad i;i'i'"ii"'ii s. malris eci-lcsic i'e\ evtant iir. proniit la iit iii' i-t
ilantur. nisi in i-asn, (iim iniiiiis via pnssiliilis racioni <-onsuiia et iiiriilica tlelicen-i . . .
1414 lir/rmhci- iiiich 1-"). . 4<
Pfpdictc (•(»nchisioiics sal\;i opposiliiin tciUTt' \(»lHnciimi
r('\(^i"enci;i r.-npiil imitati. tiniiitali :\r iiislicit' pcclesin et veritati
lidei et ojjpositc xidentiir laxHic scismati et sai)piv tantoi'iaiii
heretice ])ravitatis etc.
(14) Dezember. — A i 1 1 i m rd.
Ti'.rf: W :i2mi: r,()7()'; öliKi f. (i-J: /' /■. u:].
hriick: Lf'ifJiiiiier 'JOH — l'/-'/ nlnir dir h'.iiilcltiiiiij.
Inhalt: \\'l(lri/c(/int(/ (hr roihcr/t/cii Ci'diihi diiich l'J
Tlirscii .
Q u i a -) SP (• II 11 d u ni d i v i n a in s c r i p t ii r a in . . .
Seciintnr conclnsiones. ")
{!')} Dez. iiaeh 15. — A u o n i/ m i }l c u d i c a u I <■ s.
Teut: ir 0070 : ]' /'. it.',.
DrucV: Teilirfist' Ifonlf VI HU
Inhalt: Aidda(/c (j<'(/rn Ailli hei in I'ajisl. Ailli lad In cinrr
Versa tu min n<f der Thro/ogeti ci-fdärt. das Konzil sei Id/cr dt^ni
Fapsf: Froicsl der Tcihichiia'r.
Casus, s II p e !■ (| ii o rexerendissiiiius d. cardinalis ('anipra-
censis consiliuni liabuit ciiin sacre theologie masistris. legulaiibus
et seculai'ibus diveisoiiiiii stiidiorum. est iste: Si priores contra
tidem Johannis Wir-letT dainpnari dpbpnt ppr smnnium pontificem
sul) hap consupta forma alias in ponciliis ohspivata. vidplicet :
,Nos hoc sacro api)r(»l)ant(^ concilio dampnaimis etc.': aiit dainpnari
debent sub ista forma ab ij)so concilio. absipip pxpressione siimmi
pontificis: .Sacrosanctum conciliiim |)ipspns ptc. dainpnat. ip-
probat etc.' Et ibi per euin allegato: (^iiod i)pr conciliiim. et non
per papain. qiiia conciliuni est malus jjapa. cum sit totum. ri papa
sit pars eiusdem : pt ita px actilnis A|)()st()l()iiim et (piii)iis(lam
a) F.rrjänsuugpii zu Leiditujer mich 1' >'. 'JOU Z. 20: asscreic i|ii(i(l lici- vcrilas sie a<l
iliatDlicaiii fideiii pertineat, qiUHl nreneralitor a quolibct non devio a lidc ii^ir. S. JJO '/.. .", •
icl raciendiini niininic teuer! et qiiod; Z. .5.5.- apostoli: Si fieri pnte.st, <|uantuni in nobis est.
ciiin Omnibus lir>niinibns paocm habentes; 7,. 'M: experiri quam arniis dei-ertari' sapienteni
(Icrcl : Z. :Vi: de siisinali- (iriM-nriim .-7. de scisiiiaf ico ( 1 rc"_'i>riii : N. l'J/ /. .Vi ~iiH|ilii-itfr
uiLiim. tami'ii possiuiT dii-i pinprii- cl siiuplicilfi' iiiiuni rnnsiiiiili pniprictatc liii|uiiiili. quM
iMili'sia militans: Z. .;.'/• iluviiis, qui Unit (.-/. I'iiitl: >'. '2V-\ '/.. 'i : iii\ta pa la iHijani.
'i /.'/('>• siliDM in J'hf'VdrhpiftiiKj.
-1 rhi-rsclnifl in /'; Kpsj)<)iisio d. cardinalis ("amcraoeiisis ad prcdiftiiiii
cHdiilani. I \'t)rlififif'lif \r. Vi.i — IT ö'j'.W; Dimdpciin conclusidiies card. (';i-
lueracensis df concilio I'vsano approhando an non appro!)aiid((.
4S I. Al)schnitt. .I()li;iiiii Will, iiiul (Ins Kdii/.il.
(Icci'f'tis sjuicloriiiii iiiaais consoniiiii videbaliir s(*rij)tui'e sacre.
linde et inaizis tlipoloüiciim. Kacta est coiitencio intei- siipra-
scriptos.
(t)iioiiiin dp miiiipro (|iiadra,üinta ^) diiodec-im fueriint sue
opiiiionis. ceteri xcio xiiMlitcr sihi i'estiteiuiiit in f'acieiii, dicentes,
conciliiim iiullaiii j)ei' se auctoritateni habere, nisi ex eapite; et
per conseqiiens non debere sententiare iieqiie diftinire tainquam
priiicipale. sed caput concilio consentiente. Inde et deventuni
est, verbis verba trahentibus, (jiiod i|)se d. rardinalis asseriiit. (piod
concilhmi est supi'a pa])ain et potest eimi dei)onei"e. aliis. paiicis
cxceptis. sibi in laciem virih"tei' (•()ntradicenlil)iis. Tnde reniansit
in siio proposito. cum intcncione illa |)i'<)]M)nendi concilio.
I'reteiva -) induxit uiunn lii)elUun cum conchisionibus ei'ro-
iipis et |)ei-icnlosis conti'a (juendani ma^istiunn Johanneni (Iracie
ordinis Minoiiini. qni necessario habendus et priidenti modo ex-
(piirendus etc. l'bi inter alia ponit, qiiod, sicud rex Francie a suo
parlianiento i)otest reproi)ari et ipsnm i)arlianientuin contra i|)suin
iiidicare et sentenciare libere. ita conciliuni conti-a papain.
Item quod conciliuni IMsannm potuit errare, sicud ninlta con-
cilia erravernnt et ita reprobari. sicnd illa reprobata sunt et l'ueriint.
(!()) Dez. nach 15. — Ailli cdi-d.
Tcjf: W r>(i70; I' f. !).',.
DrucJc: Ti'ihrciso Jlrirtlf 17 ti'J.
1 11 h (1 1 1 : Eiiriih'ftinn Aillis (uif die Anf.hKjc der Mcin/ikdii/fii.
l^vi)-') res ponsi Oll e ad diclani crdulain dico priino: Quod
(pierere, an errores contra tidein in iioc sacro concilio dainpnandi
(lel)eant })er suinmuin pontiticcm dampnari siib liac forma: ,Nos.
hoc sacro approbante concilio. dampnamus etc." aut dampnari de-
beant sub ista forma: .Sacrosanctum conciliiim dampnat etc.'. non
est (piestio inutilis aut sui)ervaciia iiec ad materiain tidei, (|ue
Iractatur. t^st impertmens. tratet, ([uia utraqiie forma in decretis
j»enerahum concihorum reperitur. Nain siciit tunc fnit allegatiim.
seciinda forma condempnandi habetnr in iiiiiltis locis libri conci-
lioruni et eciam decreti et decretaliuni. ubi sie: .Placiiit sancto
concilio' vcl .conciliuni diriiiiif vel .statuit sanctiim concilium".
Papa eciam (piaiKbxiiic dicil : .Sacra auctoritatc concilii et consensu
M rhrr die Dfufiiinj illcscr Stelle njl. Jj'inir S. '>') Jinu. 'J.
^) Von hier (iii iiinjedjiicitf.
"I I' Ihc/sclniff: Rcsponsio ad ])r('clictaiii (t'diiiam jjer card. raincracciiscni.
1414 Dr/riiihcr iiiich 1."). 41)
Mt(|iH' rHli(|ii()i-iim lidf'liimi et cimctoriini coiisiliaiioiiim nosl roiiiiii
coiisiiDii (liriiiiitiim csf. I^t iiiiilla habeiitiir in iiiiillis coiistitii-
ciom'hiis syiKidaliltiis et iiiaxiiiic in iiiribiis iioxis.
Seciindo dico. (|ii()d Iheolo.üi diceiit+^s priniam fonnain esse
iiH'li(H"en] et conNcnit'iicioi-t'in (|iiaiii seciiiidain rl tlicoloaie inajiis
«•onsonain vcl coiirKiiiicm iioii incoiivenieiiter aiil impioltahililcr
l(»(|iiiiiitiir; nee per hoc leproljaut sed appi*()l)ant piiiiiam foriiiani
esse convenieiitein. Sed (piod alia sit tlieolojiie coiironiiior. patel.
(piia in actibiis Aposloloi'iim aiictoritas diftinieiidi ati'ibiiitiir con-
cilio et iioii Petro. idii dicitiir: .l'laciiit noltis collcclis in nnnni
etc.' 0 H^t beatus (li-ejiorius W. di. in c Sicnt.-) nbi «licit. se
(|iiatu()i" concilia sicnl sancli e\an;4('lii (piatuor Mbi-os venei'aii.
siibdit f-ansani: (pna nnixeisali coiisensu constiliila sunt.
l'iide \i(b'tni- sccpii. (pnxl anclofitas (h"rfiiii<'ndi. niaxime in
inateria lidei. jjei-linct ad (•(»nciliimi ^euei-ale. l^t i(hMn (bCnnt
ali(|ui. qiiando aiiitur de facto pape. (,)iiod patet in coiicih'is Syni-
niaci. nbi dicinit episcopi: Deceniiiniis ') et synodali ancloritate
roboiaiiius et synodab's oi'dinacio vijieat. VA in snl)scrl])cionibns
<'pisc()poi-nm dicitur: hiis constitiitis syii()dalil)ns a nobis pi-obalis
atcpie Hi-iiiatis. Kt niidta aha huiiisuiodi.
Tercio dieo, quod ex pi-eniissis se(piitnr. (piod dicta cedida est
en-onea et quantum in ?e est. <lestrncli\a auctoritatis coiicilli Pisani
et per consequens auctoritatis d. n. pape et pi-esentis concilii,
ipie ex illo dependet. Patet. (pna (h'cia cechda poiiit et approbat,
concihuni j)er se nuilam ancloritateni sentenciaiidi et detinien(Ji '')
liabei'e. nisi ex capite. \ifhdicet papa'). et per consequens non
debere sentenciai'e necpie dillinire tanicpiani |)i'incipale. sed capnt
concilio consenciente. Xani conslat. (|nod concih'nni l^isannni non
liabuit auctoi'itatem seiitenciandi et diftinieiKh' a |)apa tanupiani a
capite, (piia auctoritate pape non l'uit conüTejiatuin. sed maj^is ipso
contradicente. cum ibi diu) (-(uitendentes fnei-int condenipnati.
(pioi'uni alter erat papa. sicut coninmnitei-tenebat ecciesia christiana.
(^uarto dico contra pr«^diclani cefhMani. (piod eciani ex preniissis
sequitnr, quod sicut conciliuni Pisanuni ita et aliud conciHinn in
aliquo casu esse potest su|)i'a papani et |)otest euni deixnieiv. I^atet.
(piia non appaivt niaior racio de uno concih'o (piani de ah'o.
.■I) /' (l.'.Tfvimus. Ii) SCHI, d (IcT. /,•/,// /', rl vid. ].;ii)m frhlt f.
'■) Acftis lö, ^ö.
•-) Dist. 15 c. 2.
F i II k e , Acta cinicilii ((nista Miiciisi>. ni. **
50 I. Al)sclinit1. .loliami XXIII. iiiid das Konzil.
(^)iiinl() (lico. (iiiod (•(»nciliiini präsente papa. a ((iio ipsuiii con-
ciliiim vocatimi, est veliit iimim coi-pus mysliciiin. ciiiiis papa est
capiit et alii sunt iiieiiibra. Et ideo secuiidimi aliquos noii soluin
falsuin seil fatuimi esset dieere. (|Uod maior sit aiictoritas imiiis
partis. (|iiam tocius corporis.
Sexto ex pi'emissis seipii videtiir seciiiidmn aliquos, quod falsa
est quorundaui iuristaruui opinio, dicenciuni, (|iiod in concilio ge-
nerali papa (Uinitaxat iudicat et diffinit. Et, si eo presente ihi
ali(|ua statuei'entur. conciliuni nihil statuit, sed suadet et consulit.
Nee papa tenetur s(Mpii deiiix'racioneni ncI suasioneni concilii. Sed
(piod standuni videretur sentencie pape. si conti'adiceret ecclesie
vel concilio. I'atet. (|uia universalis <u-clesia a Cln'isto et non a papa
hoc privileuiuni anctoritatis habet, (piod in tide eri-are non potest.
Et hanc eciain auctoritateui secunduni aliipios habet conciliuni. haue
universalem ecclesiam representans. Sed taJeni auctoritateni non
habet |)a|)a. cum errare possit in fide. Erg-o in hoc maior est
auctoritas concilii vel ecclesie (piani pa])e. Ende op|)ositum di-
cere'') multis') videlur esse hereticum. et ex inribus male intel-
lectis erronee conchisum.
Septimo ') dico, (piod illa cedida multa continet falsa et contra
nie inendose conticta. Primo in eo. (piod dicit me fecisse unuin
libellum cum conclusionibus erroneis et jiericulosis contra (pien-
dam majiistiiim |.lohannem] Gracie ordinis iMinorum. Item, ([uod
in dicto libello inter alia') ])ono, (piod rex Erancie a suo parla-
niento potest rejjrobari et ipsum parlameiitum contra ipsuin iudicare
et sentenciar«' libere: Ita conciliinn contra papani. Item (|Uod in
eodem eciani i)ono, (piod conciliuni IMsaiium potuit errare, siciit
multa concilia erraverunt et ita reprobari. sicut illa reprobata
fuerunt. Patet oninia esse falsa ex ins|)ectione dicti lilx'lli. (piem
doctoribus sacre theologie examinandum tradidi etc.
Octavo dico. (piod |)reinissa et ea eciani, (pie in dicto libro
posui, possunt afiprobari') non soluin iure humano set eciam
naturali et divino. Patet hoc ex alleg-atis in tractatu, (luein scripsi
de concilio jienerali. parte secimda circa lineiii et eciani ex deduc-
tione Occam ') in suo dyalogo parte prima.
;i) Frhil /'. Ii) /' iiniltmn. .•) //.-< .-ili.!!!.-!. d) 1 fs rcpinl);iri.
(') //s (• (|ii.nn.
'j \'t)ii hier ((II im (ffd nickt.
1414 1).'/.,.iii1h.|- ii;irii lö. 51
(17) Dez. nach 15. — Ailli lai-d.
Tp.rf: /' /.-.'/.-,.
] ti li (I 1 1 : Ii'r(hffrr//(/iiu(/ssrhrril)('ii Aillis au (fcn Faj)st.
Reatissimc') |);it('i'! Do in in i mei c a imI in a I es Ostiensis'')
v\ sancti Marci oslciKlcriiiit inichi (inandani cediilani a i|uii)iis(lani
niag'isti'is ordinis Mcndicanciiini \". s. pivsentatani. de <jiia w s.
constanter aflirino: ['rinnt, qnod nuilta tacet vera. {|ue faciunt
|ji() nie: seonndo. (|in)d conti-a nie iniilta continet talsa et nien-
dose conticta: tercio. (|ii()d est erronea et, quantnni in st^' est.
desti'uctiva auctoritatis concilii Pisani et pei- oonsetinens anctori-
tatis s. \-. et ])rese]itis concilii: quai'to. (jin)d niodns. qnein isti
servant et einem prr \". s. ohsci'vari |)rocnrant. est jjivsentis con-
cilii et librrtalis ii)sins tniliativns et s. v. plurinunn scandalosns.
Et ista coi-am w s. cT donn'nis nieis car(linaiil)ns declarare jiara-
tns snni. vocatis taim-n onniiluis nia^istris in theolog-ia, iit contra
tales niendicos adniatoivs alii nii(dii sint in tf'stinionio veritatis.
(18) Dez. nach 15. — .1 o h a u n <■ s M a n r o x i l /1 (I f I- i (( r (■ h (I
A II f i oc h c II II X.
Tc.it: In ^lilli.s Tifildat De ecclesiastioa pott'statp.
Dllich-: iranlt II 296: VI 6S; Maiisi XXVIIf, .?ö'.
Inhalt: OhcrJicrrsrliaff des Pa/isfrs i'ihfr das KaiiziJ : Kid-
sc/icidinu/ (Jps Konzils im Xaiia-ii drs Pa/isfrs.
P r i ni o . (1 n i a jj o t (^ s t a s ecciesie ... Joliannes ]ja-
ti'iarcha Antiochenns. devotns oratoi- vester.
(19) Dezeill1)ei' (V) -) — •/ a n n c n s i s a /• (■ // i CJK
Text: MüiicIu'i, 14,S7.', f. U2: 1,'oiu Pal. öHö f. ÖH-ÖO.
Lrucli: DoUiiKjor. lU'ifiäiie If ■'Uli.
Inhalt: Att(/ciiii'iii('s Iifforiii/tiodrannii in 4() Piinfdrn in
Aiitfdinuni/ an die Capitnla agvndoi'nin Aittis.
Inforniaciones ') arcliiepiscopi Janueiisis snper reforinacione
ecciesie.
In Dei nomine amen. Cnni hoc s a c r u in et gcnpiaU'
Constanciense concilinm . . . servabnnt. •)
a) P Eystiensis. b) S.:!(n Z. 12 r.o. verisiiiiiliter riubitanduin est; Z. 14 ac (IcsolMci.Mir:
.S'. 303 Z. 8 r. n. De officialibiis Romane eurie et niimero (sf. nomine) eoruiii.
*j Ühpi-srhrifl : (Vdiila missa pape per carclinalem Cameracensem.
*) Vgl. FAiileitiiiig. J fmr die Xiclitrerirendiinn der Aidräcje viil. Leidimjer
8. 214, der die IIss. des A. r. Refieiishiirij heiiidzfe.
'^} Iberschrift Pah'Alö: Hec avisamenta super reforniacioiir ccclesje etc.
oblata luerunt inuioni per archiep. Januensem.
4*
52 I. Ahsclinitl. .Iiili; Will, uiirl (Ins Konzil.
(20) 1415 Anfaiiji. Jan. (od. Ende Dez. 1414). A Uli ra rd.
K I- ir n li II f : ('criffaii. Bd. II 'J(>4^' zu .Itnnifir 4.
I II h (I 1 1 : llrdrfrcilicH : Ordiutin/ der \\'olnuni(jsfn((/r : freii's
\(il</rlirii des Kdil.zils (/i'(//'ll Hdrclikcr.
(21 ) Januar vor 11. — A n o u // /// }i s. '-)
Tc.rf : W .')()U7 f. -".
/ II li (1 1 1 : llillf Ulli i'iif'n//sclif>s K'niscil icilcii drs l\öni(/s. Allr
die/ Pd/islr solh'ii (didd iihdi .
Etiler-^) Heiter liiiefliiivr licrre! Wenn dis/. coiiciliiiiii iielciil
und ü'eniffet ist aiilT (l\ ('islcii sachc. dif hciliücii kirclien zu
einen, das ist aynen hahsl zu haben: aiitl' die andern saclie.
die zu rechtfertejs-en au dem liewpi. das ist an dem Itahst und
an den alideniesseii. die recht l'eii iniyc ni(dit uesclieen kan. die
aynun^e yeschee den vor. Solicdie aynun^ze dei- kirclien bey unsern
üeczeiten ni(dit wol «iesfdieen kau nn't dem hertsten und erkentnusse
der rechten iülicher drier party. dann win-de unsei- hahsl ver-
nenn-n. <las die andern zwen babst zu l'yse abaesatzet und \er-
uitailt sindl. so wurden sie sagen, man habe in uni'efdit »i-ethan.
wau das com-ilium zu Pyse wyder willen und rat ire und eines
römischen konijies zu (h^r zeit beruften wai't wydder das unrecht
sie sie(di und auch iWv kouii; bei'uft'en haben an disz coiicilium.
das nu isl : und wurden litten das re(dil. daz do(di bey einem iare
nicht wni'de anz uetraji'en nach re(diten le^^ ITen. Winde man sie
solchem ei'kentm'sse des i-echten imd zu irer were niclK laszen.
so jieschee in au zweyfel urozz uni-echt und dannt wurde die
kirchen int eyn. Minder daz scisma xon auf haldun.ü'e g'eistli(diei-
und werltli(dier ma( hl. die leyder grosz ist. von den zweyn teilen
mochte werden biz zu dem iungisten tag', dan es sich besorgen
ist. das gol innb unser sunde willen uns alle donnl plagen möge,
ob wir uns nicht beszern. Die czulegunge und den gehorsam (ire-
gorii mögt ir wiszen. das den von Triei". von Spier. von W'urmsz.
den jdialczgrafen by dem Kyn. die herczogen von Bi'unssweyg. den
landtgi'aft'en von Hessen, die herczogen vom Berge, an was des
in welschen landen ist.
^j Wir hriiiirii ih'ii AiiinKj niclii. sdiiilrru mir ilir Anfirnrl iliirmif.
-I Aiihfiiiiiir ■lohmiiis XXJII. Vifl. lüdfi'rhnch S. 7 innl Ainu. ■'! zur
Udfirniiiij : ilnch ist rlicr ilic ohiifi' hdssii iiif aiisiiiifhiiiru.
'^1 hdZii rim ilrr rund .liih \'<'iicrs dir Ihdiricil A\ isaiiu'iitmn in linnini
vnltiari pro rt-u-e et eiu.s consilio.
141Ö Anrnni:' .l:iii. -- ,):iiniai' \
1.
53
In L:('li()rs;im llciKMiict siiit die koiiiLic nom Hispjinicii iiiidc
("astcllp. Ai'i'oiiim. ( ';illi<il(iiir_\'. \';il<'iici('. Maioricarmii und xon
Scliof tiaiit iiiid auch der ürarc xoii (ialicicii. xoii Ai'iiioiiiak und
\il andere luit. die eyii uroszc leyl sint dri ci'istenlieil. die unser
herre i\d l\(Hiii;- zu\(»r Ncrinssci xon siner ^jidiorsani. ol» er nidil
eynuMjie niacliel.
HeniMib. lieber «iuedijier lierir. (\rv aller lie(|ueniliclistei- und
alle'r kiirczst erweji' ist. das luiser lieric dei' koni::- daraulT ji'i-ift'e,
das die halisle alle dry ahlaszm an alle behfdlTuni; (U's concily
l'isani nn't soliclieii wejieii, als icJi mit eu(di ^iei'edt lial)e. und das
man noch rate d^'s concilii einen wyderman kyse. dei' ni(dit ein
Cardinal nixdi ampiman des habsics ist \(»n \ il sachen weifen.
(^iiemen die zweiie (ii'e<4()r;ns imd Benedict iis nicht /u disem
concilio noch seilten ir njachte ab zu Ireleiie. so solle sie das
concilinm \(»n nnwes dai'zu heischen und zu welchem wesen sie
(|uemen oder sentten. also solle man sie aulTnemen an hinder-
nissze und) des besten willen.
Wolle unser bai)sl sicJi hei'czu aiudi in unle (lot zu eren
und (\r\- crisleidiait zu s(dichelt keren. als doi h unser rechte aiisz-
wysen. das eyn babsl tmdi selikeyl eyner seien lial musz(^n aul'-
;^ei)en das bal)eslum. so lasz man das concilinm erkennen. oi> er
toii'e /u einem babesi odir id) (^r das xorbarlosl habe: dann es
doch zu solchem mid ulichem erkenninnsse umb in komen muste.
ob die andern zweyii ü'eNeyt abgelaszen hallen umb (iotes willen,
solte man andei-s die kirchen recliHerliyen an dem hew|)l. das ye
von not sein musle.
Wer njo(dite lui erkennen no(di redlichkeyl. das der niau.
dei' by sinen tagen vil lütle mit sinei' hani erlollei. \ il unschid-
diges i)lüles \erraten hat. und als die saucnl. die in xoii iuüenl
ei'kennenl. das er alle sein ta^ic bisz das ei' babsl worden isl.
nie g'ebiclietet noch (loles licdmam emphanjicn hat. und üemcyiilich
von im <i"esa«z'l wirt. das (^r nidit ^lewbe nocdi desent leben ein
ander leb«'n. das yc an sine leben ist zu erkennen, wan er si(di
an dem babslüm ni(dit i^ebeszert. sundei- i;('eruci-| hat: damit das
er sein alle leben mxdi fnrel mit slaffen und wacdien. Kr \er-
kewl't gotes lehen ulichs Judas eic. Ki' N-erchenll den uere(diten
ire rechte den uuLicrechten. mid ob ei- swiir hundert ayde. das
er sin [)abstimi hallen \\(d(e und sicdi scdbs alczeyt na(di erkenl-
nusz ^\^is concilii. er iieldet des leiiiier ni(dit. (h'U bisz ei- ausz unsers
heri'en des koniges banden koniet. wan der tewff'el in beseszen hat.
54 I. Ahscliiiitt. .Joliiiiiii Will. 1111(1 rhis Koii/.ii.
Hciiiml) (las unser herre der koiiig- und die seinen sin ^elt
nicht ncincn noch ander foderunge. die er bntet. das ist fui- sye,
anders wei'den sie nicht sehji;- noch an übe oder an sele. rnsei"
herre der koni^- hat inne siner hant das himelreich und die helle
er kyse wan nyniant, dan er Ivan yeczunt das beste odir das erg:est
thun : an yni nehst Gote ist gelegen alle selekeit dei* cristenheit.
Tut er danach nicht das beste, so erlebet er nicht, das er ein
gerwbigei" niechtigei- keyser werde, wan der im gelobt zu hellten
\()n des wegen niusz er eeder zeit sterl)en. nicht lasz ei' yni
lieben des babstes gelt, ob er ym czwir hundirt tawsent guldin
gebe, wan dei- babst das alles nenie ausz sineni lande mit solcher
wise, wall ci' alle bisclitum verderbet hat. dan wo eines ledig
wirt darzu er nicht bestediget die erweiten an unübewwintlich
schacznnge der kirchen odir gibt die kirchen frönden die aller
meyste ym geben, die den landen und den kirchen schedlich und
unnotcze sein: machet er aber aynung der kirchen nnd erbeitet
seinei' eren also das er (iott lasz den Vorgang, so vermag die
phaffheit inne der christenheyt ym gar lichte zugeben an alle
beswerunge ein mylion goltes: das ist czu zehen malen hundirt
tawsent gnidein und also vil. das babst und keyser by uiiserii
geczitten nicht vermochten haben.
Umb die kirchen zu virtigen an den gledemeszten ist kaiii
beswei'unge. wan das hewbt. das ist der babst. gevertiget und
Irom ist. der hat alle glidenieszen und undei'tanen mit worten
lichtig und recht vertigen : (lot sy in euwern herczen und IVewet
euch, das euch got darzu gerurten hat. dos ir sin ere und ewer
selikeit schalten nioget.
Der konig solde nicht l)itten den babst ym zu erlenben. das
ei" yinant aus dem concilio in sinen raet neme. wan er wol selbs
mechtig ist zu heyschen. wen er wil. Ich iorchte. das ym ett-
liche zui)racht werden, di got noch ym nicht iiutcz«' sein, als
ich ewch wol muntlich b(M'icliten wil.
(22) Januar 10.') — Ailli r,,r<l.
Tejti: W '><>7ii f. ISU: .',iiU7 f. -'>■ '>l'>" /• '^'>: I' /'• ■">■
Diiicl: riiirs Tcilrs: llnnU II ISS ff. Maus! X X V 1 1 ■'>:i4.
I ii li (i 1 1 : (}i'(/(iius(il/()ii des Konzils: I iiioiisfid^cii.
' Zur Diifirjiniii rifl. Xr. L'd. KnUcrhacli S. Kl .linii. L'. Fiiih(\ h'or-
Iniinicn und (Incllcii S. I'JU f.
1415 .Jamijir 10.
55
(»)iiia') (• h !• i s I i r i (I (' I i I) II s c o ii ji' r c i^' a iid i s in concilio
iiciicrali dari (h'licl |)l('iia scciin'las et scciii-i lihertas. iit sil aiii-
imis in coiisuN'IkIo libcr. iuxta xcrhiim Saliistii: ideo ad liiiiic
liiicii) ct. iil in i't'l)us aiiciidis ordo d('i)iliis ohscrNcliii-. illa cxpc-
dirc xidciitiii-. (|ii<> scciiiitiir.
|1| rrimo. (|ii(>d jx'i- conciliiini drpiiicnliir ccrli notaltiics \ifi.
(|iii siiit prociiratorcs (•oiicilii. et proinofoi-cs srii prociiratorcs ivriiin
aiicndaniiii. xidrlicct sii|)er pacc et iiite^ra imioiic (M-clesie sanclc
])ei et super eins iiiiixersali retdrinacioiie. lain in capite. ipiain in
nienibi'is. Sic enini deci-etiiin iiiil in concilio Pisano. iihi eciani
tales procui-atoi-es sen promolores liieranf depntati.
|2| Item cuin pcedictis depiitandis eciint cecli iiolaltiles xiiv')
tain in dixiiio. (piain in iHiinaiio iure periti. (pii ei-unl consiliai'ii
seil directores ') reniin a^^if ndaruin. et (pioruni consilio dicti ])r()cu-
ratores haheani omnia deliheranda proponere et |)r(Mno\ere. ut
in sessionihiis sui)ec pro|)()sitis in deliherando l)i"e\ius et ordinacius
procedatur. siciit (-(uistat in concilio Tisain^ ractiim esse.
|.')| Item, (piod intec diias sessiiuies dicti consiliacii et promo-
toces. de pliii-ii)us nacionibus eli.ueiuli. ut exciudatur accepcio |)ei-so-
nariim. d<'i»eanl cerlis diebiis convenire ad aiidicndiim omnes et
sinyiilos. (pii super unione et i'erorniacione ecciesie aiicpia veri)()
vel scripto xoinecint t'xponere in concilio |)rop()nenda. l't in talibus
evitetur conrusio. et (-(uixcnieiis ordo ser\etiir: nee lainen alicjuis.
quaiitumciiiKpie parxiis. al) aiidieiicia exciudatur'). qnia sepe Dens
i'evelat parxiilis. (pie ('briste teste abscondit a sapieiitilius.
|4| Item in sessioniluis super prepositis per dictos pr(miotores
serxanda erit debita ura\itas in dcliberando. l't (piod in iina
sessione proponitur in alia concludatiir. l-'-t in execpieiido xota
sin<i-ul(uiiin depiitandi erunt ali(pii notabiles pr(dati. (pii cum
notariis \(ita recoiii^cnt et publice relerent notando maiorem et
saniorem partein. ul)i non esset plena concordia. Kt in lioc et
in aliis precedentibus noletur modus |)rocedendi. (piem ser\ariint
sancti patres nostri in anti(|uis conciliis.
(öj Item dato bono oi'dine |)rocedeiidi a.ycndum est (!<•
materia in|»rimis tractanda. I*]t \idetiir. (piod priinitiis incboandum
a) /•;•//// .V/.'-7 /(. /'. Ii) •"./'/'/ liorl.HTS. ,•) y>„s /;,/,/,■;/,/,. frhll -,111(1.
') l)(nii W. I' I hi'iscinij'l : (t'diilii pivsiMitji tn pi-r cii i(liii;ili'iii ( aiiicraccii-
■siMii in (•oiiürcLiaciKiic (loi'toiiiiii in f licoloiiia. Sc(|iiit(ii' iitilis coiisidcraciii
Super oidinc iiroccdciidi in cnncirKi üencrali ('onstancioiisi.
56
I. Ahscliiiitl. .loliiimi XXIII. und d.-is Konzil.
psi ;il) iiiiionc seil pace ('cclesie. siiu' (|ii:i \i\ tipi'i pdlon'l in
aliis iililis rdoniiacio cl uciicralis ■',)
|()| Itciii (iiiantiiiM ad hoc laljoi-aiidiim erit. (jikkI proptor
iT\«M'('ii('iaiii (Iclciiiiiiiacioiiis sacri coiicilii Pisuiii dicta iiiiio Hat
in persona d. n. Joliainiis papc XXIII. aliis diiobus de papatn con-
tcndenlÜMis repulsis iuxta deciclmn concilii predicti.
|7| Item. (|uia dicta i-epidsio \el »'icctio') dictoi-uni coiitriKli'nciiim
dülicilis est per viani facti, lahoranduni est. (pnxl hec Hat pn-
Ikhiiiii lihcraiii ccssioMPin .scii ii'ductidiiciii.
|S| Item ad dictam cessionem faciliiis ohlinendam et (niiji ('cclr-
.sia iioii claiidit üTciniiim r-f>dfiiiiti. dclihciaiidmii ei'it. ntl'Um statllendum
esset per COllciJinm. (|n(»(l (|Mi(iiii(]ue flectus .scu cligi'iidu.s sul) prcsenti
scismatc. si i)i() ixmo i)a(is cccicsip attenta per|)Jexitate materie
\('IU't cedere, cidciii luoviflcictiir de iiotaliili et scciiid statu in ecciesia
sancta Doi.
|1)| Item expediens videtm-. ([uod ('.mhiiic .iidinarctur dicta
prox isio talis et taiita. (piod de dio statll (iiiilihct drl)(>ict ixx-ius coiitciilari.
(piaiii in sno niiscrahili statu sie instabilitrr rcnni ni'ic.
|1()| Item, si in \ita iimiini (•(intcndcnciuni non pos.sit dicta ccs.sjo,
(piofl al»s;t. olilincii. statucnduui esset, (piofi ipsis dfccdcntibus iKin ticpft
iKiva el«M-tio afl continua iiduin s<Msina et siipei- lux- poSSet Utilis provisio
adhiheri. ut sie. si in \ila su; non mei'entiii- ecciesie pacem
dace. tandem saltem cum eonim dampnahili denn^rita stia morte
donetnr.
|1J| llt'ni. si per dictaui \iaiu cessiniiis in presenti concilio U(ui detur
linis scisinati. pioptef Imr lelinipiende non sunt aiie \ ie sew niodi. ()lli pote-
nint. (piando opocliminn l'nei-il. declacari.
\\'2\ Item, si de diciis \iis \el modis aii(|ui \identm' ntiles.
(|in pro present I nun possunt in Imc cdncilio peit i acta ri \ el execucinni nianda ri.
m hoc casil preseiis coiHMliiiin (lelieiet pro lou a li ad ali(piod hrexc teiiipus
in ioco lialiili et deeenli et eNunne tenipns et locus declaraii. nhi partes
contendentes per sc ncI procnratoces siirtici(^nles possent compa-
rei'e ad dandnnt pacem ecciesie. ad (piam eriicaciter procmandam ')
ipsi et sni sequaces seil ohedientes tenentni' non s(dinn siih |)ena
;0 .'lOTO ilii-ii l'ri'ilicl i (|iiin(|Lic iimdl rl .■n-liciili Inline iciliilr >.u|ii'i- iniMld priiri
(Iciiili |irrsi'iil;iti lucniiil c-oram d. n. {i,'i|ia in i;«'iii'i;i 1 i (•iiiiL:iTL:-.-iri(ii \ |i;iilc I liciilnMi,
lai-iillaUs. In IC perl inaci's.
'' / her (Ich l'fl ihl iitck njl. die l\i iili'll iiiiij.
Ulö Januar 10. 5/
flanipnacioiiis Hlernc sei cciain cxterminacioiiis t('m|)(»ralis ') iyni
Mt jilarlio |)i(is('(|ii<Mi(le.
|l.*>| Itt'lll t^X miiic statiiciula fs.sent iciufdia. (|iiil)us proN iclfictin'.
i|uaiitiiiii liiiinaiia palitiii' priMlclIcia. (jikkI in lutiii'uni non tirrct tal<' scisiiia
i'\ siniilibiis (»cc-asioiiibiis vcl ijulicaliliiis caiisis. t'\ ((iiibiis liuc iii'|)l)aii(iiim
ortiiin lial)iii.s.s<' diiinscit iii-. <l^' liac iMatei'ia iihi (»itoitinuini l'uciit. potnit
laciiLS dcciaiaii.
[14| Item iiilpiiiii. (|11(mI pivdicla tam()iiani piimo et piiiici-
palitfi* agenda tiaftal)iiiitur. dicti depiitati potej'imt inroniiacioiies
\an'as re(|iiireip ff in scri|)tis redio-ere sii|)ei" refoniiacioiie uni-
versalis ('(-clesie. de (piil)iis postea poterit coiisiliimi statiiere.
(pianiiini expedieiis xidehitiir. Kt de liac iiiateiia mnlta scripta
sunt, (pie dilifi'enter exaniinare nou est iuutile. quia. si in preseiiti
concilio nou apparcret expedieiis de (unnil)us illis diftiuii'e. tauieu
de ali<|uil)us onmiiio expediiet et alia ex nunc preparata ad aliud
leservai'e conciliuin.
[löl Item si loi'te xideretur. (piod aliud concilium ita breviler
celebrare niuds esset sumptuosum et lahoiiosum et partihus
contendeutibus ei suis ohedientilms (»ncrosum. auctocitate pre-
sentis concilii oi'dinari posset. (|U(mI ceiti iH)tal)iles persone.
prelati et alii de diversis nacioniluis et rejiuis usque ad certum
numeium. loco et temp(»ie ex nunc declarandis. convenireut cum
|)ai'til>us c(HiteiHlentil)Us \ el eoruni piocui'atiu'iluis et (pnxl isti
sie c(»n;:re;iafi lepiesentarenl concilium üenei'ale ac (pn'd(|uid
diftinirent. esset peiinde') ac si in concilio esset factum. Kt hoc
nou est iuri di\ino aut liumano contiaiium. «pna simile leji'itur
a sanctis patciluis esse factum.
|1()| Item si dicatui". (juod f(H-te ipsi |)i-incipaliter contendeutes
in piemissis nou cousentireut '). dico. (pH)d si contfa tam iusta
et i'aci(uial)ilia recaiciti arent. (piod ahsit. ex |)arte ccuicilii requi-
i'ende sunt eoiinn ol)ediencir. iit cos leverenter ') amoxeant').
Qu\ si suasioniluis ac(|uiesc»M<' noiueiint. et niuu- prout et tunc
decei'nendi ') sunt lan(|uam destructores ecciesie et") acriter
cohei'cendi. (,)uia in tam pestilenti moi'ho est eciam cum cauterio
pcovidendiim. De nutdo aiiteni coheici(mis et |)ro\isionis in casii
predicto alil)i specialiter dictum est.
|17| Item si dicatur. (piod hiis. (pie deceinentuf in presenti
concilio dicti contendentes ohtempeiait- non tenentur. (piia. ul
;n /•(•//// /-. Im /' |iiiivicl.- \ ;i lert-lil. <■) :,l(ll) fiJiit iiii Strl.lr ilr.-: olnn^ii : >-t sine r;iiis;i
ircjilcili.'iit. ili /' ini-\iTi-iiH-i-. im .V/.'i7 ;i iiimciiie;! iiI . 1) MIHI ilcii-ieiidi. >•:) frli/t .',()<.l7. / '.
58 I. Ahscliiiitt. Johann Will, und das Konzil.
(iiciliil ;i(liilat(>i-(>s ineiulaces"), veriis papa noii tciietiir se(|ui deli-
licrala dccrcla concilii ueneralis; dico''). (piod iste eri'or pt^nii-
ciosissimiis iiiaxiiiie est in oasu pieseiiti. (piia secimduiii dictamt'ii
iuris naturalis in (pioliliet corporp lii>aiidiiiii esf) capud et modis
omiiiltiis colieicendiiin. si in inend)i-a cetera furore nitei'etiir seil
tynuinicani labieni exercei'et.
[18| Item si dicatnj", (piod dicli contendentes forte in dicto
concilio niulta promittent. <|ne nnniine observabiint, et ita luiiiis
concilii decreta deltita execncione careixint; dico, qiiod liiis
rallaciis necesse erit providere dando IVeniiin nialicie eftVenate,
super (jiK) dabuntnr niodi. si 0|)us fueril.
|11)| Hein super hoc et oninii>us preniissis consideranda erit
professio, (piani fecit Bonifacius \'lll. et antea fecerant prede-
cessoi'es sni, ea(|ue, si a snccessoril)Us fieret. addendo, (|iie in
presenti concilio diftinirentnr. Per lioc jirovideretur imiltis incon-
venientibns antedictis.'')
|:2()| Item si dicalnr. (piod forte dicti contendentes ad \Mu(\
concilium non vemanl. vel foiie noii suflicienter mittant, (pn'd
er^'o alii sine ipsoriim |)resencia \('l consensu i)otuerint; dico.
(|iiod ideni per omnia l'acere poleril concilium ac si illi persona-
liter interessent. Alio(|uin. si ad pro\idendum tante necessitati
exspectetur eornin presencia \el consensns. nnn(|iiam erit linis
liiiius miserie. (|Uod al)surduin est dicere.
|21| Item (|unntum ad d. n. .loliaimein papam Will., ipiia
ipse cum serenissimo d. re^c üomano') solempniter concordavit
de loco et tempore concilii') ipsuimpie per suas litteras et
nuncios apostojicos ac le^atos. (|uaiituni ad suam obedienciam.
intimavit") et con\-oca\it. alios eciani. (pii sibi non obediunt. per
dictum d. re^ein exliortari et recjuiri Cecit et consensit, tandem
cum suo colleiiio cum mauiiis pericidis et laiioribus et expensis
montes transiit et ad civitatem ( 'onslanciensem tauKpiam vir
constantissimiis applicuit.
[22| Item (piantum ad alios dnos contendentes idem d. rex
eis et illis de sua obediencia intimavit dictum concilium offerrens
eis salvuin conductiim et onniimodam secui'itatem pro se et suis
obedienciis. (pios vellet ad dictum concilium convocai'e eciam de
(•(Hisensu dicti domini nostri. Kt ideo illorum absencia erit eis
.•II .'idilT. I' siii. hl .V/.'/7 rci-|.(iiulc(i. iM .-,1IHI. I' esset. ill .'id'.lT vindiclis. el :,l(lll l!(im;i-
miriim. 1) .',l(lll fhltjl ui'neiM lis. \x) 'id'JT, riKlIt iiiim-iii \it.
1415 Jniiiinr iincli 10. 59
;hI iK'iilijiciiciiun et ciili);!!!) i('|tiilaiHl;i et iioii in dampimiii et
pciMiicicm ccclesip i'el()i"(|ii('ii(la.
Preiiiissa siil» con-ectioiH' |)()si<a sunt sine allejiacioiic raci-
oiuim vel aiitoi'itatiim urafia hi-evilatis. Spf si ali(|ua rcvoconlur
in (liil)inni. paraliis snin ca dcclaraiv cl ad obiccia rcspoiidcic.
( 'ai'diiialis") ( 'anieracensis'').
(2.')) Januar nach 10. — borlor a n o ii i/ m n s.
Tc, f: r f. /"-.
I II h <( U : Ernäiizuuii roii Aillis rornii.s(/('Jif'ii(fciii An/ rat/.
Cedula ciiiusdani doctoi-is super illa, que incipil : A)u\n
christifideles'.
Circa piiniuni et seciinduni videretui' expedirp, (piod
|)f()cnrat()res et j^romotoi'es et conciliarii essent viri indnslriosi
et ('ii'cnnisperti, set eciani xii'tuosi et vei'i zelaloi'f's ('eciesie noii
(pierentes. (pir siia sunt, et ina.ij;is anliclantes ad rerorniacioneni eccde-
sic in nioi'ilius. cpiani ad incieincnta in diviciis vi in nnnidi j^Ieria.
t^uoniani. si conciliuin jL^nijernatnni fuei-it per saj>ienteni linins
niundi et non per sapienciani, . . . tinieri oportet, ne a Clii-isto
deseratin-. a|)iid (picni sapiencia huins niundi stnitieia est. Ileni
cavcatur. ne isti pi-oniotcn-cs concilii et conciliarii sint niullnni
coniuncti et fann'iian's illis. (|iM)i'uni excessns sunt emendandi.
item videretur cxpcdirc, (piod ex pai'tt' concilii inandarchir
istis pi'cdictis proniotorihus et conciliai'iis et oinnihus aliis. ad (pios
pcrtinet dclil»<'i'ar<' \el (pKxpio modo consulei'o snl) |)ena eternc
maledictionis. (piatcnus (pn'lihet eorum soliim Dcum pro oculis
Iiabeat et]|sine omni acccpciono personai'um. (piod noverit expedirc
pro refoi'inacionc ccclcsic. constanter edicat.
Circa lincm tcicii: Ctinam parvnlis per veram humilitafcm
maji^na darotnr audirncia. (piihus dalin- yracia coiisulendi. «pic wein
sunt. Nee ipsi asp'irant ad pompam sicut superhi. (pn ])er(iux('i'unt
ecciesiam ad lianc misoiiam et c(mant ur adliuc eam, (piantum in
eis est, ampiius ledere.
Circa sextnm: Si turtasse universalis unio non poteril iicri
in persona d. n. Johannis XXIII. jjropter aliorum pertinaciani
l'orte nolenciimi ccdcrc nisi d. Johannes ccdat. ntinam tunc ipsc
(1. Joliamics ad pcrpcluam iiJoriau) Hominis sui xcllct sc inciinarc
ad cedendnni ad coiisolacioncm ('(-(dcsic per aliam viam \ix
consolaliilis.
:i) Xttr r,(m.
60 1. Abscliiiilt. .Itih.iiin Will, und (Ins Knii/.il.
Circa X. Nidctiir. (iiiod. (|iii(l(|iii(l stat iicrctiir. H(»n per hoc
scisma lollprctiir posi iiiorttMii (•(»ntciKlciiciiim. (|iiia cai'diiiales
i'oiiiiii picsciites et ruliiii. (iiioiiiodo potiHMiiit ohli^ari ad ser-
vandiiiii. (|ii()d statiiitiir.
Circa Xll.: Si in hoc (-(tiicilio iioii halichitiii' peiMecla imio. \i-
detiii' (»miiiiKt iircessariiim. (|ii(»d oidinclur ahiid concih'uiii in hi-evi
t'f |)r(»\"i(h^at iir conti'a iii'avitateni (^xpcnsaruni. |)r(»|)tpi' (piani ninlli
rct rahiM)liir a xeiiieiido aut niitlendo ad c(tnciiinin. 1^1 \idetur.
(|ii()(l (|inliht'l itrelatiis nnuni n(>tal)ilpin niitle'rct cum paucis l'anii-
liarii)us \pl sicud taniiitur in X\'. puncto.
("irca X\'ll. \idetni-. (piod oninino papa feiieatui' obtempprai'r
(pioad iUa. (pie sunt o|)portinia pro rcrorniacione ecciesie, (pioad
sanctinioniaui et (Mloi'ein hone lanie. (pioniodo nee a Christo noc
ab ecciesia recepil unupiani hoc inipcdienih' faciiltateni. Kt si
ecch^sia stant(^ in hijno et sancio statu non expediret fortasse
niultuni (hsputare de potestate pape. ul popuhis fidehs niaiori
auctoritati re\ crencius ohe(h'rel. tanien in lioc niaiijiiio statu nec»^s-
sitas conipelUl proptei- pei-\ei'siini potestatis usuui. (|Uod niui phis
potestatis atribuatni- pape. (piam opportet. Experiencia (b)cet de
plaUvSOi'ibus (pioncbini (in^iiorii et IJenedicti.
Circa tineni .XX\'. ') \idetnr. (piod lere onines piüncipes
attediati sinil de tanlornm inutihuni labortnn pridixitate. xidentes
l)ertinaciani conten(b'nciinn et sil)i adbeivncinin. cuius occasioiie
habet hoch'e |ecclesia| phii-es persecutores. (juani consolalores.
Ctinani Status eccdesiasticns novissinu' pro\ideret et non ila
niiserabihter se ipsuin precipitaret in . . . haratrinn.
('24) Januar vor 12. — .1 n o u i/ m ii s. -)
'l'r.rl : l> f. ^^.
hl hall: has l'isaii ii iii hcihnf hdiicr HrsIdlif/niK/ : Erslf Anf-
(Jiihc f/cs Konzils isl die I ii/'dli.
Papa'), cardinales et alii prelali ac eciain onuies
ci'istiani obhjiani ur a<l tractan(bMn de ukkUs et \iis raci{)nal)ilibus.
per (|Uos \-eniri possit ad inteyi'ani et perlectani uwioneni ecciesie
et del)itani relormacionein eins in capite et in nienbi'is.
ill Ihtsii 'IUI .■<i>i'iliTrr lliiiiil M(i(hi> airt'Mili in i-oncilin.
') W'olil inlij für /L'-J/. Ihnlliiu ixißf der Salz.
- Aidiäiiijri- .Ullis.
UlT) .Ihm. vor li' — .liiii. niirli 12. ()1
(^uiciin(|ii<' m;ixiiii(' in hoc sacio (-(»ncilio. iil>i') est omni-
moda liltt'i'las cl srciii-ilas hxiiiciidi. iioii propoiiit iiiodos racio-
naliiles. (|iii sihi (M'ciiniinl. pfM-xciiiciidi ad isla, ji'raviter peccat.
(^uicim(|iip ol) causain coinplaccMcic dicit vel facit alicjua. per (|ue
iiiipediatiir. nc tial dicia imio xcl dilTei-atiir. faiitoi- est scismatis.
(^uiciiii(|ii(' asseiit \el piociiial conciliiim Pisamiiii contii'maii
del)ere ante hiiiiisinodi tractatuni ad hoc. iit paiiciores siiil \ie vel
iiiiiiiis ahih's per\eiiieM(h' ad diclani iiiiioiiein. laiitoi' est scismatis.
Coiiciliiini Pisamiin rite et lejiittline celebratum iioii iiidifj;et
cüntirniacione et maxime. (|iianidiit nemo est. qni intii'met sen
inpniiiinet.
Aiiiiehis ('oiaiio et l'etrus de Lima aiidiri iion (lel)ent. si
pro|)oiiei-e veliiit (h' iuif siio |)apatiis \-el oppoiiere sacro con-
ciho Pisano et in istis tantinn |)eisistei-e. Si vero \eliiit cecU^re
iiiri SIIO \el poiiei'e sc in manu concihi el (h- istis tractare. ita
quod sequatiii- pleiia et perfecta iiiiio in eccdesia Dei. aiidiendi
sunt et exaiidiendl etc.
(25) Januar vor 12. — A ill i ra i-d. ^)
Tf.it: W .',1/70: -'iloi) [\ n I : I' /. !rj.
DiucV: HartH ri L'dJ: Mansl XXVII .',47.
I }i Ji (I n : hl A)i.sii(i/nin'f('i//cii kann auch <l''r Kai^icr ein
Konzil hcnifcn : dir (Ir.sditdft'ii der heidr-ii Oe(/iH'r iniistieii geliörf
irrrdt'ii : mir in .'l lallen iri'irdr es der fSc.^lälii/niKj des l'i.sininiHs
hodilrfon .
S c i e 11 d II m est-). (| II o d presens conciliiim . . . liei'i
potest. ')
(26) Januar nach 12. — .1 olia n n es l'n I l.rn he r i/ O. l'rnid.
Tr.rf: r f. iirj.
I n h (I 1 1 : Prnlisl (jenen die He.sriirdn/iiinij der /i'edefreilied
durch Johann XXII/.
Frater .lohannes Kalkenherii' ordinis l'redicatoriim mattisler
in Sacra pa.üina de F^oionia.
;i ) \'iiii ili-r ^^jnHfirii llaiiil «/(.-■ iiisi coi-ritiicrl.
In KnitiiisiiiKicii ■',lllli: Iltinlt II 'M'J Z. 4 ulrs Ti'.rti>^, iii-lniiciiiiii scrcaissiiiii |iii jiiipis
il. reyis Hoinaiioriiin. qiii cciisetiir fsse siiecialis advociTtu.s ecclcsic: Z. .'.' '•.(/. vciciiri. iit in
i-Msii pri'iliclii vel cciain a i'avdinalibus vel in PDruiii ne(rliü'<'ii''ia cri.iiii ;il) aliis, ul alias
ili'cia i-al Ulli i-si in i;i--u iiniiilii l'vsaiii: N. 'J<i4 iiiicli I' iccii-cnl nniiiciii <l . i-omiiiiiiii-iii.
'i ri.cr Vi'rfds.^cr njl. Fiitkc Fon^ilniiincn ii. Diwllcn S. ViU : i\hfr tiiidcif
liiiticnuiii Kiitirrhdcli N. t').
''< rhcr.scliriff ■',07(1: Quod fliipplf'x sit auctoiitns i);ircialis (•(iiicilii i)i-c.sf>nt is.
J': ('fdiila i)re.soiitata d. ifoi Hniiiaiioiiiiii . . .
02 1. Ahscliiiitt. .loliiiiiii Will. 1111(1 (las Konzil.
Casus est istc: Die iovis docimo Jamiai'ii. presente
|(l.J n. papa et domiiiis cardinalibiis in conureuacioiie concilii
cardinaiis ( "aiiiriaccnsis ex pai'ti' lua^istroiiim in theolojU'ia in
preseiiti concilio existenciuui ') presentavit (piandam cedulani
super modo piocedendi in hoc concilio. deinde quandani aliani-)
ex parte (piorundani pi'elatoi'nni et doctoi'uni snpei* via niansue-
ludinis tenenda, antecpiani ])r()cedatni" ad contirniacioneni IMsani
(•(Micilii seu aji'gravacioneni penaruni etc.
i'i'oposuitque alicpia ex pacte dictornni niaüistrornni in theo-
loyia ad honoi'eni theolo»iice facnltatis et pev conseipiens tidei
cristiane. Post(piani oinnia dictns dominus noster |videi'at|. ")
satis Liratuni dedit responsum e( put)lice dixit. (piod vidit illa
scripta dicti d. ( "ameracensis et (piod hene sciibebat. dicta sua
(piodammodo ap|)rol)ando. Postea vei-o cum dominis cai'dinalibus
ad partem occasione premissoi'um per dictum ramei'acensem
propositorum ordinavit. (piod de cetero iiuilns cai'dinalis aliquid
proponat in concilio seu con^reoacione *ienei'ali. nisi de i])sius ac
cardinalium delibei'acione \el consensn.
Deinde vei-o [)er (luasdam falsas et adulatorias infoi'inaciones
(piorundam Meiidicancium commotus dixit vel mandavit maioi'ibus
ordinum, qiiod doctorihus sacre tlieologie eis subiectis preci|)ei'ent.
qiiod amplius cum dicto d. Cameracensi non loquei'entur nee
amplius in domo sua super materia convenirent. in (jua prius de
mandato sue sanctitatis ad deliberandum consuevei'ant conüregari.
Su])er (juo casu cpiestiones premisse propommtui':
(i)nia in sacro ueneraii concilio debet omnibus esse verbum
libei'um et maxime vei'bum theologicnm iuxta iiliid apostoli:
\>rbum l)ei non alliü'atiii'"). ideo hnmiliter petitur respoiisio se-.
quencium ([uestionum :
rtruin pape liceat ordinäre xcl ])recipei'e, (piod nulliis cai'-
dinalis in sacro hoc concilio aliquid proponat in cong'reg'acione
generali nisi de ipsius ac cardinalium consensn et ipsoi'nm pre-
via deliberacione?
l'trum cardinalibus liceat tali ordinacioni \-el preccpio con-
sentire et ad hoc consilium dareV
a) Fehlt Hh.
'j Später fafultas theolog-ica firuaiiiif.
^) Vifl. die Kiiileifunu dazu.
^) Kein Sclniffivorf !
141") .);iniiiir vor l'i. Oo
Uti'uni Ikm- ordiiiaiilcs \('l pi'ccipiriilcs \cl consiliiiiii daiilcs.
(|iiantiim in sc est, impcdiaiil liiiiiis sacri coiicilii lihcrtatem V
rtriim taics (-(»iit raNciiiaiit stMi (•(»iilradicaiit lil)prtati et
secui'itati proiiiissc per icucm Komaiioiiim de libei'e lo(|iiend() v\
consuJendo V
Utrimi tak'iii liberlateiii lociiicndi tollere \el impedire sapial
fautoriani scisiiiatis, ciiiu |<lt^j extirpacione scismatis i)i'iiici[)ali1('r
slt loqueiidiim V
l'triim cardiiiales et iiiaxiiiie the()l(»<iiis tali oi-diiiacioiii \-el
precepto teneatiii- ohedire. cum ad tlieolouicaiii f'acultat<'m iiiaxinie
pertineat facta lidci et pacis seil iinionis ecclesie pioiiioveic et
cum yciiplUMi ^) sit magis [oportere] Deo vel li()minil)us ohedireV
rtrum pape liceat iuiiilx^i'e d()cl()ril)us theohtfiis hxpii vel
am])lius convenire cuni caidiiiali Iheoloj^o deputato super materia
tidei, alios tlieoloi^os coiixocare i|)S(> prius nou xocato. uon au<lit(),
non convicto. nou condempnato V
Uti'um inducentes ad hoc papam per falsas iutormacioiies
adulatorias siut censendi suspecti de fautoria scisiiiatice aiilheu-
tice pravitatis et tauKpiam tales a preseuti concilio excIudeudiV
(27) Januar vor 12.-) — Ailli rard.
Text: r /. !I7 : Mihirhrii ITS-!.-, f. .V.V;.
I II li <i 1 1 : In r/er l'iiiiktcii iriid (/iir(/cf(iii. daß das uiiiuis
malum (/i'iioiHnifu ircrdcii müsse: also die (icsaiid/cii der (icf/iivr
znlassf')i. sie ntifdc hc/imidc/n. daß der /'a/isf (/c<j('h('ii('iil'(d/s
zf'fHerc. Hiiurcis mif die scldinnncii l'o/t/cii der liarlcii I Icl/a iid/iiii(/
der Gri('(']/Pii.
A d '^) in fo rm a ciouem princij)um et alioi-um christifidelium
non plene in theologia aut iui'isdica" scieucia pei-itoi-uui supei- eis.
que in sacro concilio tractanda erunt et ajienda propuiiiinl iir.
docmnenta eis memoriter inpriinenda, (pie sunt velud Uli lapides
ang'ulares, super (|uil)us stal)ilitui' tocius huius spii'itualis edilicii
lundamentum :
') Act. ö. L><).
*) Man sfrcifi'f noch iihrr ncirissc Foniidl itnlrn ; niaii sali <llc (Icsdinlfi'ii
der Gi'diier zulassen. Also cor (fem 12. Jriiniar. i Vijl. Xr. -1 iiinl 4.i Ainlercr-
seits ireist Ailli liier siiersf auf eine ecenfiielh' Zession Johanns hin. nas i'c
diu Id. .lanimr noch nicht (ji'ldn hat. Freilich ist die /■'((ssiukj noch si-hc ror-
s ich tili.
•'; rtierschrift : Iiistfiictio iitilis 1'. C';iiiii'r;ici'iisis.
64 I. Abschnitt. .)()li;uiii XXIFl. mul fliis Koii/il.
Primiim <\sl de liiie. ;hI (|ue]n })resens coiiciliuiu ordinatui*;
srcmidiiin de inediis. (|iiil»iis ad dictmn tineni pei'venitiii'; terciuin
de leyiila. \h'\- (|iiaiii inpedimentis ()l)via(ur; (niai'him de exemplo
ii()l)is in hoc scismale pro specido |)i-oposi(o.
Priimim dociimeiiliim de lin<\ ad (piem pi'esens conciliiiiii pi'in-
cipaliter ordinatiif. rundatiir in hidla aposlidica, in (|ua niandatur
|)i-esens conciliuni conjiiH'jiari pro pare ecciesie et trancpnllitate
pü|)uli cristiani. Hie est eriio (iins princi|)alis. ad (piein tendeiv
debeinus. (piia secun<luin pliilosophnni linis prinio dehet esse in
intencione et anteocidos nientis liahendns sicntl siynnni ad sa^ittani.
Kt ideo. enni de inii\«'rsali reforinacicnie ecciesi«' ajiatni' tain in
capitc (piani in nienihris et presens scisnia sit pi'iuia et princlpalis
difl'orniitas ec(desie. ad eins refoi'niaeioneni et totalem extir|)a-
cioneni per paceni <'t inlei^rani nnioneni «'(-(desie. sine (pia nequit
unix'ersalis rel'orniacio olitineri. prinio et principaliter laboiandiiin
est nee solnni ad externiinacioneni presentis scisniatis. set eciani
ciiiuscnnuiue Fiitni'i ex siinilihus causis vel radicibus possibilis
exhorientis") exeniplo sanctorinn patrnni. (|ni siiniliter in aliis
conciliis ;u-eneralibns fecisse leoinitnr.
Secunduni docnnientnni de niediis. (pnbus ad dirtnni lineni
pervenitui'. l'undatnr in Ihm-, (piia serniKbini pliilosophnni. (pii (pierit
lineni, eciani diligenter (pierere debet media, (pio snnt ad fineni. VA
ideo iion solinn nna via. set (unnibns viis et niediis racionabilibns
iuri natnrali et di\ino iion repnjjnantibus ad Hneiii predictum teii-
dendnin est et (piid(piid proponitur in presenti concib'o. (piod |)re-
dicto Ulli ant niediis ad ipsnni convenientibns favoreiii daiet. illud
recipiendnin est et «M-ontra, (piod illis repngnaret, excludenduiii,
Terc'inm docnmentiim est de reiiiila. per (piam inpedinientis ad
(lictnni Hnein et ad eins media iepii(>nantibiis obviatnr. Pro (juo
sciendnm est'): Hie habet locnm pro fiindaniento illa commuMis
tarn (li\'ini (piam huinani inris re*^nla: de dnohns maus minus nialnm
est pligendnm. Kt ideo, quaiido proponitur alicjuid taiiKpiam con-
\eniens medium ad finem predietuin. si ad impediendnin illud
opponatur. (piod ex illo seqiiitnr alicpiod inalum \"el inconveniens,
cünsideran(bim est. (|uod illorum sit mas'is malnm et reiecto niaiori
malo minus inalum acceptandum. In (|uo casu illud. (|iiod alias
esset minus inalum. respectu maioris niali desinit esse inalum et
reputatiir bomim. \'erbi yracia : Quid est iiiaius malnm. \el (pias-
aj //.-■ «■\l)(iiiri. lil .Wv( i|ui«(l.
Ul.") JiiiiiKir vor 12. ßö
flam honoris (•♦'i-fiiioiiias ii('<:liü'<'i'»' et noii ciirai«' vcl ad ciirandiim
plag'ain scisiiiatis ti-actatiim par-is impedirc vrl dillVicV (^uid est
maius inaluin vel ecclHsic |)astoi'em pro l)oiio |)acis cedpiv vcl
ecciesie pacem cmii pericuio pci'petui scisiiiatis ullniiis detVi-endo
eain in presenti concilio non tenninareV Quid est inaiiis iiialiiin
vel teinperando rigoreiii iusticie et sacri concilii Pisani ciica iion-
nulla ibi diftinita pro bono pacis ecciesie iiiisericorditer dispensaie
vel dictum conciliuni statim confii'iiiando et pcnas a^<ii'avando ad
induracionem et ])erpetiiacioneiii scisniatis iiientes adveisaiioiiiin
per niiiiiuiii riji^-orem disj)Oiierey
(^iiartuni docuiuentuin est de «'xcmplo. videlicet scisiiiatis
(ii'ecoruiii. (piod nobis |)ro spcculo j)ropoiiitiir. Xam (piia in priii-
cipio dicti scisiiiatis non fiiit illl pcricnio celcritcr obviatmn. sei
contra eos rijictrose processuin. adro nunc scisma firniatiiin est.
ut vix de reniedio sit sperandiiin, et ita, procli dolor, tiiiicndiiin
est de presenti scisinate, nisi in hoc concilio terminetur. l'ro
cuius tenninacione et extirpacione illud suiniiiopere observandum
videtur, quod adversariis nostris vel eoruin obedienciis vel amba-
siatoribus suis illud non ne^etur, (piod pessimis scisiiiaticis et here-
ticis videlicet Grecis, Arinenis vel Sarracenis concedetur. Set
verbi jüracia: Si offerrent aliqiia. ([ue facere ])ossint pro eoruin
reductionc vcl alias pro scisniatis sedacione vel si reipiirant con-
vencionein parcium sen aliquorum in hoc ji'e>i<''*;il' concilio dejiu-
tandoruin vel d. regis Koinanoruin cum eis vel aliipiibus
regibus aut principibns siiarum obedienciarum, talia non sunt
refutanda aut repellenda. Yiiimo hoc facere videretur sapere
fautoriam scisniatis et scismatice vel heretice pravitatis.
(28) Januar 12. — Die Gef^auflfen Benedikts XIII.
Driirk: Honnffdis ifi- ('hnsfent'f. J'nnri's 200 : Mansi XXVll ')öO.
l II h (I / f : V(nsrli/(i(/f lleiiedihfs XII l.: l'iiioii und It'efonii
soff mit Ausselidltiiny (tes Konzils durch Sigismiind mit Konzits-
(/esanftfeii in persöntirlien Verlnindf?in(jen erreirld irerden.
Q u i a V e s t r a c e I s i t u d o i' e ji' i a ') . . .
') Tfiifs ihudiif iijirrJcii dii' (ii'unndfi-ii ttcs Köiiiijs rmi Aranoit riitpfiiiKirii,
tiif lins VfihnHji'ii Koiiiij fcrdittaiufs noch Liiioii und das Jni'r/ßieh'u. mit
Siiiisniiiiid ziiSfUiinifii zu arhcifi'ii. idwiltrctrldt'ii. Bfidfii (li'sftiidfsclKifft'ii aid-
irnrfef Sifiisiniind. Kr cinji/ii-hlf Jolinmi XXIII. tind rfisjHichf Hcidtiiinj iliifr
Voi'ftehläye. So ('frretfoins Bd. II 'Jii~.
Finke, Acta concilii Constantiensis III. "J
66 I. Ahsclinift. .lohiimi XXIII. iiiul das Konzil.
(29) Januar Mitte ')• — - 1 n <> i' // m " ■^■
Toxi: W r>(iU7 f. 127.
I II li (I I f : Ai>i>cll (III Si(fisnii(n((. ('Ifdirikfcrisfif,- ih-r :t Vüpsfe.
Aiisrhtth/i(jini(ji'ii Johanns: f^iisfffjicltl'oif. Sinioiiii'. Kontijifioii der
Km/r. Sriiic l fni'srhnff in Koiisfaiiz. Sitjisiiimn/ soll fi'ir l'niou
iiiitl l>isi'iN(/tni(j ■IoIkuiiis irirkcu.
Sacra-) res'ia inaiestas, illusti'issiuie ac inrlite totius
(»il)is favente altissiino imporator semper auüuste. Hanc prosentem
pa«inam tibi ang'elo Dei in tei-i-is do mamlato pvelatoriiin. düc-
tonim «'t alioi'iim Christi tidcliiim in hac parte mirhi corde et
aniiiio adhereiiciiiin. eyo (»Diiiiiim alioriim iiiinoi- sul» stilo adeo
Imniili ciiiii forinidine et pa\(»re \ix |)r(\smn(t destinare. attenio
presertiin. (piod tu es de lonte elyconici potatiis el in sciencia dic-
tandi eloqueiitissiimis : Di^netiir tainen tiia re<iia inaiestas
caritativain exliortarionein iidVascriptain. etsi alto sty]o ininiine
exorietiu'. non oninino vilipendere''), yjno pii pati'is more eideni
affectuose et pfficaritpi' intendere, taliter, (piod petita suiim sorcian-
tüi' effertnni. Materia presentis epistole est scisniatis extirpacio
seu Christianoruni diversoruni ad unioneni rednrtio. Majiiia (piippe.
nova et inusitata (|uaniquani vili stilo sf*rii)ei'e |)i*opono. Ac eciani
ile i-el)us. qiie ad i'eni puhlicain et ad utilitateni sacri iniperii
pertinere nosciintiii'. necnon de hiis. que ad i'eli^ioneni Deorum
iinniortalimn et pietateni [)ertinent, principaliter disceptabo'). Infra-
scripta autem dant nonniilli pacis ecciesie zelatoi*es, qiii pi'o ipsiiis
unione diu incessanter lahorarunt. ronfidentes penitus de tua
prudencia. (|ue faxente altissiino exsupei'at oinneni iHnnanuni
sensuni |)i(> inanifestacione falsitatis alleg'acionuni adversarioruni
ar fulei Jliesu Christi einuloruin. ipii srisina notorie sustinei'e \i-
dentui" atque variis ac falsis coloiibus sophystice delendere nitun-
lur. Scribentes. inquani. banc epistobini honn'nes sunt prompt i
et parat i in facto i'ejiiniinis ecciesie. (]uantuni Dens i|)sis
minist laverit. sanum prestai'e consih'um. Itaque nichil hie
scribitur odio seu lancore cuiuscun(|ue persone, set sobim zeb>
iinionis ecciesie ac animo avisandi te de infrascriptis. i'rinceps
serenissime. Procul (bibio tu post Oeum es nnica nostra spes
■A) Schi-i'ilier llrhl \',;-(liii>i>rliiii(irii : \ illipi'iidrr.'. rxsiippcriit. ///<'/• rrrrhifiirlil. Aiiil,
.■<mi. -=1)111' SrhrrihfrliliT kiirriniPi-t . h) II.-: iliscciitavo.
'/ Zur Ddtii'nniii r(il. Kdffrrlxnli S. 22 f. Ainu. \'irftissfr isf ein .Mifi/lifil
der Kiirlt'. irolnif in Lodi. irolil ein hnitncltrr.
-j Von .Iah Vriiers Uiiiiil: Avi.sjuiKMitiiiii directuiii rt'üi tt'iiipoiv coufilii
ConstancitMi.sLs.
U15 Januar Mitte. 67
et calaiiiitiitis cccW'si»' ivt'ii.uiiim. <|ii() (Iclicipiilc <|ii(»(l al)sit. milla
patet usquani imionis spes seil consolacio. Hü. in(|iiam. pacis
cfclesie eiiiiiü, assei'imt poteiifiain, (li\icias. n()l)ilitatei)i,
soilalitateni. iijias ac affinitates adversarioruin iinionis. i-eftuin
(|U()nmu'Uii(iiie nunc excedere |tuasj potencias ... et ponentes
OS in celiim tuani sacratissiniani niaiestateni donrs, muneiilnis ac
variis proniissionibus se pi'edicarunt corru[)tiii'(»s. (^iiid niiruni
ei-}?(), si alios con'umpere teniptaveiint, si in tuain |)ers()nani, cuiiis
vires naturales ac coi'poree neduni in consiJiis, verum eciani in
actibus i)ellicis seu miiitaribus secunduni couiunein ■') et v«M-ain
laniani adeo profecto valide existunt, (pu)d tu oniniuni leguni
nostri teniporis vires diceris excessisse''). Quod experiencia, verum
omniimi majiisti'a. luce clarius deinonstrat, si (piis per te «iesta
us(|ue in hodiernnm diem velit dilij^enter intueri. Inter (pie non
minimum censetur gent^i'^^lis concilii convocacio et permaximum
unionis diu prestoiate censebitur effectus, (luod in tua utique ab
(»mnibus fore potencia'"). Ad tantum eryo i)()num. sim^ (|u<> tu
ipse [neque] bene reg'nare neque sacri imperii optatum finem
optinere valebis, neque Christi tideles cum aniini sui quiete vitam
eternam acquirere potei'unt. sollicite di^neris intendere. Qin"s enim
umquain audivit tantum scisma in ecclesia Dei tot figinentis ac
coloribus sophysticis fabricatuinV 0 quanta est difficultas in
ipsius extirpacione. Nonne tanto in ipsius sedacione coram Deo
et hominibus maiorem gloriam reportabis. maiorem iiti(|ue, (piam
quisquam regum a temj)<)re primevo oi'bis conditi') huciis(|UH
fuerit adeptus?
Speculare igitur, precor. et attende, quomodo nonnnlli veluti
leones nephandissimi ecclesiam, .Jhesu Christi sponsam, in stuprum
ac quasi meretricium deducere presumpserint, Vide imprimis
Anjiehim Corrario, qui se papam ac sponsuin ecclesie dicere
consuevit, de menchicio, periurio ac heretico cismatis inveterati
Fomite, ut fertiu-, a nonnuilis convictum, sponsam Jhesii Christi
ex ima parte laceratam ad se toto posse trahentem ac oves pascne
eins per eri'oivs varios in pi'ecipicium dampnacionis etei'ne irrevo-
cabihter seducentem. Kevolvas rursum mentis aciem ad partes
occidentls ac vide astutissimum virum Petruni de Luna de coliu-
sione cum Angelo predicto ac de heresi diffamatum ac vehementer
suspectum, se verum papam nominantem. Hie, inquam, . . . |)roch
dolor non compaciens calamitati ecclesie vineam Domini Sal)i)a()th
a) Hs comunionein. b) So Hs. c) üb dicunt, predicant mlfr äliiilicliea Wort felilt-
(1) Ha condite.
(>(S I. Ahsclinitt. .Joliaiiti XXIII. imd das K(»n/.il.
ladicitiis stiidiiit ('xtii*|);irp. It;u|ii(' hü diio viri |)i'f!fati taute
inpietatis ac ciiKlclilatis luissc traduntiir. (jikkI j^io hiVNi ac (juasi
iiioiiKMitaiK'a üNtn'a tcniporali tocius luU'i catliolicc disci"iniine
in cathcdi-is") |)(>stllfncie^) sedere prelej»e]'unt, quam toti uiiiversitati
('hi'istianoiiim eisdem cedendo sainbriter i)rovidei'e. Intuere
pi-eteica d. Haltliasai'uni de Co/a se j)apam Johanneni XXIII.
predicanteni, (piein Chiistianoruni niaior |)ai's sequitur, utinain
sine eiTore, ncnmullis tarnen asserentihus nulluni ins eideni
conipetei'e in papatu. Sic diu est inter eos exorta niateria que-
stionis. Hanc sitpn'deni (piestioneni per viani iuris esset pi-ojixuin
valde et dilTicile. ynio torsan ini|)()ssil)ile terniinare. Tum (piia
ex facto ins oritur, tum eciam (|uia factum onnn'bus Christianis
(|uasi ijiiiotum existit. Kt nemo nisi de liiis. (pii novit, bene
iudicat. Ideo secui'ioi' via unionis est constitucio unius procu-
i-atoris irrevocabilis pio omnibus tribus ad cedendum. Sane, si
Petrus de Luna et Angelus Corrario libei'e, pure ac absolute ce-
derent Johanne remanente. adbuc non esset unus vei'us papa,
cum non conslet nol)is |)rocessum Pysanum omni defectu caruisse,
ynio multi ipsum conantur imi)uji:nare et elidere. Contra ipsum
est eciam presumpcio. cpiia nee auctoritate pape nee im|)eratoris
dicitui' fuisse convocatum et ex aliis causis. quas brevitatis j^racia
pertranseo sub silencio. emei'g-it circa ipsum dul)itacio. lila ig'itur
est unionis via re<iia. omni scrupulo ac suspicione carens. Hanc
viam, sei'enissime rex, vii'iliter prosequere. Jamque tenes illoi'um
trium forcioi'em. Procures i^itiu' cum aliis i'e^il)us alios sponte
aut vi adduci ad complendum tantum bonum. virtutem tuam toti
mundo nunc (^xbibens. Nee te seducant puei-iles |)ollicitaciones,
set qui vir es. viriliter a^e. Neque manus tuas evadant, quos tenes,
negücio non completo. (pioniam hoc nisi feceris, quod absit, decus
et ^loria. ([ue '') hactenus laborose acquisivisti, vertentur in
op|)robrium sempiternum. Ktsi promissiones Johannis sequutus
l'ueris. ducet te in pi'ecipicium. Considera, precor. quod ecciesia in
statu presenti existens neque sibi ijjsi ne([ue tibi sufiVaj>ari potest.
(^ue, si unita f'oi-et, |)rocul dubio te in manu potenti et bi-achio
exelso supia tyiannos reg-ni tui contortaret tamquam verum
ipsius filium. advocatum et defensorem.
Intel' hos tres contendentes, precoi*, apud te ne intei'veniat |)erso-
nai'uui accepcio nee deelines ad dextram necjue ad sinisti-ain, sed
f a) //*• calhcdr.is. I.) Ih mik.s.
>) Ps. 1. 1.
141;") Januar Mitte 69
inentisstatfra (»miiia iccto poiulci-es. Si (Miini vitam ipsoiiim aciinnTs
ins|)icia>s, pai'imi in factis ipsoi'um clif^ibile iiiveiiifs. (^iiam<|iiani iicmpo
l'ctfiis et Ang-elus pivdirti adeo pefvpfsi cxistant, (piod ips(ii-iim
vicia (Icsci'ibei'c iioii siitTiciam, iiichilomiiiiis neiitei' ipsoriiiii
iiiaiiii pi'opi'ia ])liii't'.s homiiies iiecasse dicitiii- iicc cciam pvv aüos
occidi inandasse. Rui'siis tiiit inauditiim (jiK'iiHiuain illoinim tlioitim
IVati'is sui jiOfinaiii violasse nee lalx' illius nephaiidissiini crimiiiis,
(|U() iioniinato aei- (•oiitiii'hai'etur, fiiissc inaciilatuiii. Aiidisti, precor,
(jiiod quisquaiu illoruni subditos relegavefit, ut ipsoriini thoros
facilius violaret aut ipsos subditos sine causa reos criminis lese
niaiestatis dixei-it, ut ipsoruni bona confiscai-e et sibi usufpai-e
valei'etV Pfetofea niis(|uani tractatiis diij)licis pi'odicioin's jx'i'pe-
ti'arunt, ne(|ue virgines deflofarunt. Hü inquani. diio saiteni icli-
^iioneni ei-^a Deuui pt humanitatein «M'jia pi-oxinios exhlbiierinit.
Kursus syuioniacani |)favitateni publice ac notofie in scandaluni
tocius ecclesie, beueficia plus offerenti veiidendo nee idein bene-
fieium pluiibus emptoi'ibus precio a (piolibet recepto contra iisitni
bonoi'um nieicatoi'uui eoneedeudo. niininie exereuerunt. Nidlns
ita(|ue ipsoruni l'int novoeinn datieorinn adinventor. Necjue ipsi
Fuei'unt causa prodicionis urbis, spolia ipsius et cortesanoiinti Lan-
dislao regi illicite ])i"ouiittend(), nee um(|iiaui prodideeimt ilhisliis-
siuiuin i'eg'eui Ludovieuin ^). Peeuiissa tauien et alia iniuiinmeia-
bilia eriuiina enonnia, ad que seribenda calauuis noii sufficeiet, in
nostra'-) pi'esenti curia |)er|)etrata invenies, si cum antiqin's cortesanis
dignatus fueris te iut'ormare. Taceo de syuionia notoria et sean-
dalosa, <iue vig-et in nostra curia. Hie (|uip])e non servatur'') re-
ligio erga Deiini nee limnauitas erga subditos. Keee episcopos,
(|ui veliit eoluni|)ne argen(ee lueere deberent. in arenain e( iiilnni
convertuntiir. Kxperiaris i)reeor. (|uot eardinales pro fide et verilafe
excianient. Qnot sunt''), (pii pro bono unioiu's niillc florcnos
in redditibus vellent obmittere liicj-ari V Intuere rursns, cpiot veiu'-
unt ad te cum l'igmentis, falsitatibus, illusioiu'bus. (lece|)cionil)ns
defraudando coneilium, ut pingnes effieiantur, seisma sustinendo.
Intuere, si i)laceat. qiu)t predicatores ascendant catliediam abs(|ue
adulando ; scrutare, an alicpii eardinales visitent sermones fiendos
in publico, i|)Sos") eorrigcndo. ymo veriiis destriieiulo. iit nieliil
Jl) llirr fh/i/t '■hl hirrii/irrlr.^ .^rhirrr l,-~.,-rlirl„:-, \V<,rt. hl /■•-,/(// iM.(iH>;is. .■) //.-■ flcn.los in
|iul)lic(> i|)s,'i.
') Krst.cn-s hrziclit sich (iiif die l'li inialniir h'onis 141-!: i}<il. AiiklauPdkfoii
Von i'iiicin Vcrififi' Ijiuliriiis ntii Aiijon kann iiafiirlirli krinc h'cdc sriii.
') Also ein Knriqlc,
70 I. Alischiiitt. .loliium Will, und das Konzil.
|)re(lict'hir. iiisi papaiii et cardinalps collaiKlaiido et eis blaiuliench).
ora predieatoruni ohstriieiido. iie vei'itateiii eimiicieiit et vsic ver-
l)iini Dei incarceraixio. \'is .scriitatores rcpcrii-c. (|ui visa aiidita-
(|iie (•(»nimeiitantiii' ipsa |)ap(' reixu'taiidoV Certe lios in omni loco
civitatis inxeiiies. Xoiiiic papa liai)et laiitores cardinaies V Cei'te
sie ai'cliyepiscopos et episcopos et de (»iniii iiacione. que sid) eelo
est. iiiuiiitus existit. (|ui in omni sinislio i|)siim se(|uerentur. Muitum
mii'oi' nee sufficio mirari, quomodo tot domini. quot sunt in
coneilio. ac si essent excecati in tantnm. (piod consenserint, quod
papa debeat eligere cardinaies. «pii i(\i'ie maiestati in consiliis
debeant assistei'e '). Qnis ianorat. an i|)se tales elisat. qui semper
sue confoi-niabuntiir voluntatiV fnteri'oues. an domini de concilio
sufficientei- convocentui' V Heperies. (piod non. (|iua iiunquam
ponitnr cedula ad convocandum dominos usque ad lioram et illa
hora est intimata ceitis fautoribus et sie obtinetui' in concilio.
(|uid(|uid v(dwnt convocantes et sie est particnlaic Ytalicoruni
et non concilium üiMieiaie. VA ideo. si aii(|ua exorbi'tancia fiant.
non miretur d. n. rex. cum eciam onmes notarii et ofticiales
concilii sint familiäres pape. (j)uis est dominus. (|ui armis cor-
rupcionis non luerit invasusV {)u\s missam ex devocione cele-
bi'at V ("erte pauci oi'ant. nisi ut ixiiii videantur. Quis curat de
unione. dummodo in liac scismatis tni'l)ine ditatur. Quid iudicat
tua serenitas de notorie impedientibus debentes et volentes ad
presens concilium. false asserendo et in pluribus locis divulg'ando
pi'esentis concilii locnni et tempus del)ere mntai"i nichilque hie
debei'e expediriV Hoc fecerunt nonnulli cardinaies. archiepiscopi.
st'cretarli |)resentis nosti'e curie. (|ui premissa Parysius et alibi
divuljiai'unt -) et (piam plures cum promissione beneficiorum et
aliorum tempoi'alium ad iionnidlas conclusiones statui lulei ad-
\ ersantes sediciose allexeruiit. videlicet ad dicendum concilium
Pysanum foic mmc confirmandum. Quod (|uam perniciosum
(piaimpie pericidosum existat. tu ipse intuere. (pioniam. si in
processu ei-roi' substancialis interxenei'it. .\lexaiuler nt)n fuissel
|)apa neque .lohamies pai'i racione et sie non habereuius ') unam
catholicam et apostcdicam ec(desiam. Multo iüitur') secui'ius
est audii'e Petiuin et Angelum saltim proptei- lionestatem eisdem
adherencium. (pii et merito noiunt expresse notai'i de heresi. Verum
a) //*■ a<leroiiiiis. I)i /•'/,/,// ct.
'; Hi'Zii'lit sich irotil (Ulf den A nssrluiss.
' I \ i/l. initrii (Ins Scliri'ihcii .IdIuiiiiis mii I4l-'i Mni 12.
141.') .himiar- Mittr. 71
ip.sis auflitis posst't alia \ia pract icari. Kccf iiialici(»sf' ♦•! causa
«liffuji'ii. nt arl)ili'(H'. pidcuranmt isti pprversissinii tioiiiuillos capi
ad perteiTendiiiii alios. iic ((»mparHicut et vt'ritatein predicaivnt.
(|ut' liodin imiltis est cxosa lioniiiiilius. Nonne apiid nonmillos
iwocatiir in (liil)iiiin. an anihasiatcn- (Ti-ej;oi-ii in liabitu cardinalis
incedat V ^) Kcce (jualnn (pu^stioneni nnivpiiinT ad inipediendum
l)(»nnni nnioin's. X'olunt (piippc inclioart' (•(»ncdidiain a spoliacionc
hal)itns. Sancte Dens, (juid farit hoc ad factinn nniotn"s V Parnni
auf nichil. Tu i^itur iiidica »'t ordina. pi'out oxpediens videbitur.
O utinani cojiiiosceres onnies per viani lectam ac eciain pei' \iani
obliquam iucedente.s. Sed ah operihns ipsoi'nni cognosces hos.
( -ave interjm a falsis i)rophetis. inaxinie in principio concilii. (pjia
inodicus onoi- in principio maxinins est in suhsequentihus.
(^uid ultra de nostra curia (h"xeriin V Profecto a planta
pedis nsqne ad verticeni capitis non est inventa in ea sanitas.
Kf a nnninio usque ad niaximum omnes avaricie stiident et a
propheta usque ad sacei'(hiteni onines coüitant doluni. Hef-
frigerata est enini Caritas viroi-uni ecclesiasticoi'uni. iJic inodo. (pns
iudex satis ydoneam penani in tales possit excogitare. (|ui talia pei-
petrai'untV Que nialeficia cum hiis scelerihus vaient coniparariV
Que hiis maleficiis diüiia su|)plicia possunt invenii'i V Xonnc hiis
trucidentissiniis atque nei)han(Hssiniis facinoril»us singuhu'es penc
deberent? Et si forsitan veius papa unicus indubitatus hec coniniiserit.
nenne debet deponi'? Certesic.j)iesertini quia viriecciesiastici in niah's
obstinati videntur et quasi incorri^ibiles facti sunt. An vides.
quia in XXXVI annis obstantibus ipsormn denieritis. ut ai'bitror. non
i'eddiderunt sc in tantuni gracia dignos. (piod presens scisnia
st'daiv') vahierunt. avai'icia. cupiditate et anibicione seducti.
Anio(h) ita(jue i|>sis niininie videtui' connden(hnn. Sic enini pec-
cata ipsoi'uni eos concecaxHCunt. (piod ego sto hesitans. »piasi
desolatus. nisi (piia cum mente icpeto sanctissimum gra\issi-
luunique sermonem "■). (pieni super facto um'onis cum papa. cai-
(h'nalibus et |)rincipibus tuis in civitatc Laudensi liabuisti. Con-
calesco acute et ita sum. ut oracuium a diis jieneti'ah'bus piiteni
Hf DeuLii nnChi \ideor audisse et non iionn'neni '^). .Adeo enini
profunde digitos chxfuii tui in vuhiera nostra dimittere visus eras.
!i) Hs ce«!:!!'«'.
'l Soll (Ina lii-ii^srii . t/ass Doiiiiniri sclnm in Koit.sfniiz ist. ilunii irihtir
(las Stück itafh. Januar 'J'J zu sffzf^n si'iii. Vijl. llil. LI 'JUS.
') Wortlaut tinhpkainit
'■*) Schrcilji'r irar also in l.oili.
72 I. Aljscliiiif 1. .Idluuiii XXIII. und das Kfirizil.
iil. (|ii(tci('iis \('il)(»itim tiioniiii soiiiis ;ul inomori.-im rcddit, tucieiis
dolor ;i(l aniimiin rcvertitiii'"). Et cor inciini. (iiiod diiin loquebaiis,
;ird»'l);»t. nunc dum iiUMiiinit. diiiii cog'itat. diiiu providet, resolvitur
in lacrinias, iioii (iiiidciii feniineas, sed viriles et masculas. ('um
tamen coiisidcro homimim astiifias, sepe subit desperacio, sepo
spes, sepe autcm iitriiiiKiiic. Kluitaiite aiiimo mecuiii dico:
0 si um(|iiam. o si in diebiis meis accidat ! 0 si tam clai'i operis
sim particeps! Dchiiic ad eiim. (iiicm in deliciis babes crucirixum.
versus mesta voce atque bumeiitibus ocuh's excbimo: Jbesu bone,
o nimium mansuete. ([uid boc est V Exurge et ne repellas iii-
lirmum. (^uare faciem tuaina vertis, obUvisceris inopie iiostre et
trii)ulaciouibus uostrisV i^rotector noster. aspice Dens! Vide, (|uid
patimur et vide, que sub clipeo Hominis tui ab bostibus tuis
fiuut ! Vide et viiidica ! Digneris occun-ere. priusquam mortiferi
\ is xcneiii vitab"a membra coirumpat et extremis maloi'um ol)-
riiamur mobbus. ()u\{\ ajiis. in te sperancium sabis! Quid, sal-
vator. co^ilasV (,)uid beres. (luauKbu oculos avertes. «piamdiu
nuMum tantis Jai)oribus modum ponesV Au mahi uostra iiou vides,
(|uem nee ceM ambitus iiec abissi profunditas fallit nee silvarum
folia nee arene oceani nee stciiarum lunnei-us nee herbaruin va-
rietas nee animancium multitu(k)V An o(bo tibi suinus. (pios
usque a(b'o amare consueveras. ut nosti'i amoi'e niotus ceb actor
in leiram descendei'es atque in cruce morltuiuis ascenderes, ac
si non es onHii|)ot«Mis '? ()u\(\ speramusV An terret vis bostium V
\'ide. iu(b'x ineft'abilis. ne, (bnn paucis parcis. perdas innummeros
et pietas sceieratis exhibita sit cru(b'b'tas i)onis. ril)i nos ac
iiostros comittimus. Memorare inl)ecibitateni nosti'am diucius sub
tantai'um eruin|)narum cumulo non posse subsistere. Sed mo(b)
rursus me convei'to ad ilbistrissimum d. i'ey;em Homanorum.
locum l(^nentem Dei in teri'is. ad tpiem |)ropter neglijienciam \i-
rorum ecciesiasticorum (levoi\ilur potestas pleno iure, scismaticos
reducendi et unionem laciendi. Ad (juod eciam tenetur racioue
in(innbentis diüuitatis. Tenet enim in boc mundo locum secundi
lunn'naris. (piod lucere debet in liac scismatis nocturna callijiine.
Sol enim eclipsatus est. ExcelsiMlomine mi'') i'ex. attrabe nialos,
rege iustos et compesce rebelies. Considera. precor. (piod super
facto unionis consiliatuin extitit. Xullus tamen fructus inde
secpiutus est. ymmo') cbristianitas in duas cissa i)artes modo in
tres partes divisa i'eperitur. Timendum est itacpie, ne isti conten-
») lls rcvcrf .11 I1I-. hl //.-■ inv. r\ //.-• /nlt/t iirip])riii?
1415 .liimiar- Mi1t(->. /.)
(leiites iiipinj^uati et inci-nssali de hoiiis ecclesu^ |)ariiin ciiiriil
de iinione, fluinniodo ciiiii hoc leg-es imiiidi ipsis sei'viant j)()plite
flexo ipsos patres saiictissimos ai)|)ellaii(l(). Ideociiie caiite ])roc('-
deiidimi est prociirando viani unioiiis. ad quam fieiidani, licet di-
verse vie sint taete, facilior taiiien. brevior et honestior est via
cessionis, ad quam tenentur reges ipsos coiiteudentes compellere.
si sponte non veniant, ne per hoc scisma tota fides catholica
depereat. ita eciam. (piod casii"). (pio cedere iioHent. expediies
ipsos in ore i'iadii devoraii aiit ij^iie concremari inter ceteros
hei'eticos. Hoc enim facieiido merereiitur vitam eternam.
Sei'enissime rex, ortor maiestatem tiiam, quatiiuis consideres
|)hiia i'uisse scismata, quoriim pUira per piedecessores tnos Ro-
manorum reges sedata fuisse leguntui-. Nonnulla vero per Kran-
corum reg-es leguntur fuisse terminata. Xusquani tamen legitur
in ci-onicis viros ecclesiasticos aliquod scisma intei- contendentes
de papatu concordasse ; neque modo fuit i)ax eccJesie pei" eos.
Kxperimur enim papani'') bona verba dedisse dicens. cpiod quilibet
iibei-e loqueretui", ((uidquid vellet ^). De facto tamen in consilio
nacionis cuiuslibet plures familiäres pape i-epeiies, (|ui |)romissio-
inbus ([uosdam. minis et terroribus alios locpii prohibcic non
verentni' totunnjue concilium secundum nutum domini sni duceie
conantur. (^ue probabis, si intei'roges. (|ue acta sunt cardinali
Cameracensi-), magistro J)idaco'') de oidine ^linorum et mcdico
cardinalis de Flisco ^) et concüimn libei-tate carei-e invenies. Kl
brevitei- nullus audet lo(|ui. (|uia isti impedientes libertatem con-
cilii in taberm's et ubique dici faciunt. (|uod tu r\ papa estis
concordes, ut nullus Io(|ui audeat contra ipsius |)ape voluntatem.
0 imperialis a|)ex. tu advocatns. lilius et defensor ecciesie esse
diceris. tu de iure |)otes ess<> in concilio ])ontiticum pro con-
tirmacione Jidei. Et. ((ui l)oiun)i dat consilium. presentis vite
habet sul)sidium et eterne remunei-acionis conseijuetur prenn'um.
Qui vero malum dat consilium. etei-ne dam|)naciom's pacietui"
sup|)licium. Consulas nostre calamitati neipie ad alios actus
!l) lls rntisii. 1)) lls |.;iii,i. c) //.- |.ii.l.:i l.ilis.
') Wann hat i-r das iic^^nuty VicUcicIif in ilrr rrsfi'u SUzinnj.
-I VijJ. ofx'ii Xr. 20 1111(1 2ii.
■'/ f)iilficns de Mit.rciia irnr scIkhi sehr f'nili in Koiisfa nz. Er il<(lf Siijis-
niiiiid als S/iioii. Was ilnii rou .loliinin (icsriii'lii'ii irf(r. iriss<'i> nir iiiclif. \ (jl.
iihcr ihn das h'i'tiisfcr.
*) Moiiisfcr Olirrriiis : im Mai 141.7 lii-ss ihn ih-r ]'<ifiinr(li r.nn Anfinchirn
verhaftvn.
r4 I. Aliscliiiill. .loliiiiiM Will, iiiicl (l;is Kdiizil.
fli\'ertas iiiiioii»' iiicoinpIctM. De iiiio lameii te xdlo i-fddero
attentum. ((iiod in domo tiia ac illustrissime doinine rejiiiit' divinc
ac lumiaiu'. domo socie tue. multi dicuiitiir fuisse suboi'iiali: ac
f'ciam de iiostiis') epi.s(*o|)is hoc |)r(d)a\ iimis. imam coiiclu.sioiiem
pommt ante prandium et posi piandiiim coiiupti poiiimt con-
(diisionem coutrai'iam. Xoii i.üitiir omni spiiütiii credas. multos
audias eciain pai'ticidaiitef. paiicis credas. bona eligas et prava
lespiias. Et esto semper tinmis ecciesie defensor, tiionim pre-
decessoiiim sequeiis v^estigia. Tu uempe es unica et sola ipsius
columpiia ma^iMa. (jue si foi'san con-ueret. quod absit. cetere
ipsius colum])ue. iiil)i;4iue ami)icionis ceteroiumque vicioi'um de-
M)olite. coufestim labei'eutur. Kxur^e ijiitur, exurjjj-e et. (|ue dubia
existunt. in (hd)ium levoca. (^ue vero indubia fuei'int. cum auc-
toi-jtate Dei, <pia lim^ecis. exequaris. lamam quoque juloi'iosam
ac(pu*i*es et vitam etei'iiam promerecis. (piod tibi concedat ille.
(|ui est lex refium. (|ui lejinat per secula seculorum amen.
Piecamur te.venias ad concih'um') sui)er übertäte locpiendi ver-
l>um faclurus ei super expulsione familiai'ium |)a|)e de con<ii-eKa-
cionilHis nacionum. (|uia alias nniKpiam exti'alieretur concbisio.
nisi quod papa Nohieiit. et re\elaiitur omnia pape etc. Kl iiisi
pj'esideas cum coiisih'o. nichil boni h"et. Papa enim de iure uon
potest esse iudex et |)ai"s et sie proxidei'e (h'u'neris in premissis.
(.">()) Jaiiuai* Mitte — Auoinintns iKifiou/'s (Icniitui/rdc.
Tr.,1 : Mii 14X7.', f. I ■_>!).
Dnirh : lliuiH II lli:i: Lriiliinfr HH»''.
I n li (I 1 1 : Si(/isiit/ni(/ soll im Vcrriii niil <h'ii l'rn/nfpii die
.Ihsfl-iiiKj aller drei IVi/tsIc helreiheii .
O (piam felicissima iuspiracio ... non teiiuisse mo(him ').
i'M) Jaiiiiai' ji;ej*"eii p]n<le — Anoniinins.
Tr.rl : r f. Uli.
hl 1/(1 II: .llh' Vorxrliliiije. die den/ Kouiij Zft(/e(/(()iye)l si)id.
sitlh'ii zur Verl üiinnij rcroffeidlield irerden. hes. dir fiinf dlP Bp^p-
freilicil l/cireffi'iidcii .\nlrd(je.
ii 1 Dir Sil/-: liiuifiliiiiiiu \irilili-i- :i(l l'li;i r;iciiicni. i|iii i'ci;i iii riiiiic iiiclu la I m. iii ci-riiiti«
(.•ifatt ccrN icisl. cm-ili' iiiirrMv:it iiiL;-uiii sii i.<l hri lluriU iiwI'Ts iffußl.
') Di'llfsriir iidri n iiijiuisclir llinchöfc ?
-I I). h. .zu fiitrr Sif:ziin.ii.
'y Vnii Li'idiiHirr in in tlafii'il : rijl. Kiifh-rhacii L'(i.
141 ö .liiiiiinr lifiifti Kiirlp. iO
F'riino'). quod d. rt'x post <liftiiiici()iu'iii faciiiidjini in prima
sessione') faciat propoiii il»i(lfiii illa. (|iic criint in scqut'iiti ses-
sione diftinienda (|iiantinii ad <'a. (|ii(' \id«Mitiii- jx'itinerp ad suam
reyiam maiVstafcni. l"j antf oiiiiiia. si ali(|iie siipposiciones t^x
pai'te |jrelat(jniiii xcl ducKniiin \<-l criniii nacidiiiiiii riit'i'inf sil)i
prfsentate. (pHKl ilU' in piiblico leyantm- et super Ulis petatur
roiirilii fesjjonsio et s|)<'cialit»'i- jlle. (pic esseiit snpfr lil)f^i-tal('
loquendi. Item (Mim |)apa pid)li<i' fxhoitatiis sit. «piod omnes libeiv
co^itareiit et pi'oponei'eiit ciica ca. (pn^ ad tiiiem |)iesentis con-
cilii videntui* expcdiie. et pietpiea plure.s cedule in cojiwregacionc
prelatoniiii fuerint jx-esentate. videlicet : iina per iiacionein Vta-
licaiii'^): nna pt'i' pat riardiam ( (»nstanlinopolitanum ') ex parle
(|ii())*iindam prelatoriim. una ') jjer rardinalem Cameraceiisem ex
|)arte (pioi'undam piviatorum et doctorum. deinde in pi'esenria
domini nostri et tocius concilii pi-eseiitata fuei'it nna ex pai'fe
omninni niajiisti'orum in theolo^Liia '') sn|)er modo pi'ocedendi in
presenli cousiiio et alia ') per eundem ex parte (|nornii(lam prelato-
rnni et (loctoi'inn super \ ia mansuetudinis et miseficorrtie
teneiula. antequam proeedatur ad contii-macionem Pisani confilii
seu aagravacionem penarum etc: et forte (piedam alie ex parte
doiiiinorinn Aniilicorum "). petatur ex parte regie inaiestatis. (juod
flicte eediile et (piecunnine alie in rntnrnm presentande veiiiant
in luceni et deputentur certi ex pai'te concilii. (pii habent eas
rerolli^'ere et |)i-ocmare super eisdeiii deiiberacionem nacionum
jifl i'eferendiini in con}j;i'e^aci(jn<' prelatoriim etc.
Item. (|nia pei'tinet ad r<'i:em movere et monere ad tinem
pacis eeclesie et totaJem exteiniinacionem scismatis. petatur ex
parte reg'le maiestatis. (piod dentuf cefti notabiles deputati. ipn'
std) itn*aiiieiito secfete hal)ean1 apei-ire omnes modos racionabiles.
(piibus |)erveiiiri poteiit ad tinem pfedictam. ut ex eis con\ enienci(tr
elig'atur per eos. ad (pu>s pertinebil.
') Ibfisrhriff : Ini'oniiacio brevis 1)10 (loiniiii) ipuc
') Oh JaniKtr L'4 oilfr l'phrmir 4y
^y Wohl yr. (!: 1414 Ih'Z. 7.
*) Xr. S: 1414 Dez. 7.
"•) Nr. 7: 1414 Dez. 7.
"i .Yr. -J-J: 141.') Jfnixnr Kl. I. Tnil.
'I Do- iijrnnsiiehendeii ziveifer TpH.
'*) Wohl Xr. 10 von 1414 Dez. 7. M/m ln<nirhf hirr nirhf ,rir KrdtchnrI,
an die Aiihiniff <li'r KiKiliindi-r nm 21. .hmiuir zu di'ukfu. dip duini .so/'o/-^
Antrnijf ijesfellt hdlti'n.
7() I. Aliscliiiitt. .Idliaiiii XXIII. und (Ins Konzil.
Item. (|iii,-i ;i(l ic^cm pcrliiwl iion soliiiii pi-omox cio cx-
(irpacioiieni presentis scisiiiatis, set eciaiii oiunibiis viiibiis |)i(»-
curarc i^i'ovisioiicni, quod simile scisma ex siinilibus cau.sis vcl
ia(licil)us in fiitiirimi iion evtMiiat, petatui' ex parte elusdem rc'^ie
maicstatis. (|uod (leputentur illi. (pii super, ad eiindeiii tiiieni.
Item faciat pi-opoiii idem d. i'ex. (piod de alils refoniiaei(>nil)ns
ec(desie in capite vel in nieini)i'is. (piantiini ad mores et alia
ccclesiastica, ipsc lelicpiit deliberacioni concilii jienerab's. paratus
lameii. si a diclo concih'o i'ecpiisitus fnerit. in omnibus dai'e op<'m.
(.')2) Jamiar Ende — Dirlrich roii Xidirini.
Tr.rt: /' f. 7::.
IiiIkiII: f)(is l)()niim romune isf dem itoinim pri\atum nhcr-
ZHori/iini. her KoiLzi/szirccI,'. die nnio. f.dini irrffcu <in- riefen (le-
srhäfle der kiirialeii Heaildeii diese iiield iidercssiercii . heshalh
ist die kinidle 'rüHiikeil his Ostern zu stis/n'iidiei/'u : liliihtr-
hisrhOfe und die Mehrzald der Meiidihaiden sind roni Konzil
fern zn hrdfrn.
('oneib"um maxist ri 'i'beodoi'ici Xvem.
()|)oi'tet ali(|uid <'ss<'. (piod moxeal ad IxMium commune
miilloi-um. |)i-optei- (piod in (U)Hiibus. (pie in umnn ordinantui-.
ali(|uid invenitur alterius icoiiivum etc. St*d in tab' direclione
ico-iininis ad |)ubncam utibtatem multa i'eciuiruntur et pbirimum
consiMa sunt oportuna iuxta illud Salomonis'): sabis. ubi multa
consilia. <|uia per illa recte (bri^it ur unum(pio(i(|ue. (piod ad [linem
con\-enientein (bMbicitur. scibcet ul)i attembtui' lantum i>onum
commune: non rede auten». (piaiub) ad tinem non con\-enientem
<b'(bicitin'. scib'cet ubi (pu'ritui" l.)onum privatum et non commime.
ib'c phis patent facto (piam scripto.
.Ad propositum autem meum lioc incbixit '). ut in Jiac inul-
tiludine con^re<iata Constancie in sacro concib'o ^eneraM sit
abipiod (brectivum. (piod tendens ad i)onum commune multitudinis.
scibcet tocius cristianitatis. ut fiat unio reab's ... et boc poterit
fieii. si ad illud bonum commune piomovendum |)lures inteliig-entes
ei \irtuosi con\-eniant. Si autem isla multitudo non ordinetur
ad linem ilium. per (piem poterit ipsa unio lieri. et" si ad |)ri\atum
l)onum ipsa nndtitudo vel pocior seu ma^na ])ars eins ordimdur.
a) Hs Ihm- indiivi.
V Fror. II.
1415 Jiiriuiii- KihIc. 77
timenduiii est. (iiiod liiislr;! hie ftiil ipsii iniillitiido coiiiiiciiala
et, quod ahsit, eiusdem unioiiis. (iiic s|)«'ratiir licri. caichil cITccIu,
t't sie crit error novissiimis pcior pi-ioi-f«.
\'i(U'miis autt'in in ex|)eiieii(ia. (|ualil»M- valde midli hie vcni-
piites d«:^ (liversis |)artn)us ('(-(desiastici |)iTlati et alii intVrioi-cs
in omni statu chM-ici (|iiasi ad roiiini |)Mi)licuiii seit ad niercalilluni
conlliuint.inuiti siia ne^ofia iliic procurandi causa. Sic enini ipsi
l)i'e!ati et fderifi, sfu valde multi eoruni. diniissa via unionis
liuiusniodi pi'oiiiovent privatum commodum ipsorum. Ciiiiimt
enim continuo ad papani eiusque serretarios et refeiendaiios et
alios talia nejfocia promoventes ad impetrandum l'acultales con-
fei'endi l)eneficia neenon exs))e('tativas «iiacias et ecciesiastica
beneficia vacancia. dispensaciones varias. nova piivilej^ia papalia
et vetei'um i)i'ivilejiioi-um contirmaciones et divecsas alias üiacias.
quarum non est numeius. Et per hoc inipediuntui- ipsi aj)ostolicus
et sui in talibus assessores et factores a magno usque ad mini-
mum, quoniinus ad bonum unionis predicte proniovendum. (piod
instat. realiter concurrere possint aut velint. privatis commodis
inhiando. Per hoc eciam inpediuntur quasi omnes ahi ofticiales
Romane curie. videlicet scriptores et abbreviatoies litteraium
apostolicarum et alii circa talia in ipsa curia deputati. Kt
quia eciam audiencia causaium hie tenetur, propter hoc
domini cardinales necnon auditores causarum palacii apo-
stolici et advocati necnon alii causidici ac procuratores et solli-
citatoi'es causai'um |)redictaruin indecise in I^omana curia in-
pediuntur. ([uoininus eciam ad factum dicte unionis piomovendum
efficaciter possint aut velint attendei-e. (piia plurihus intentis
minoi' est ad sinjjula sensus.
Hoi'um multi. si non essent distracti circa eorum ollicia.
possent consulere et concui'rere cum aliis oportunis eciam ad
promovendum dictam unionem. set (piilibet (|Mo(lammodo plus
in(dinatui' ad |>romo\endum pro|)i'ium bonum (piam commime.
Ideo pei' hoc ipsa unio non suscipit incremenlum omnino neces-
sarium et utile, prout tiei-i debeiet.
Et eciam aliud niii'abile seu (piodammodo monstriiosum hie
attendendum : \am. ut fama laboi-at. huc de diversis partibus et potis-
sime Italie adveneiunt forsan XXX vel plures e|)iscopi aut fere seu
(|uodammodo titulares. cm'i-entes pedestres viam et |)oi-tantes
l)aculos in manibus eorum necnon niilras et alias \-estes ntipci-
78 I. Ahscliiiitt. .loliiHiii Will, und (l;i.s Konzil.
ales, iit uloi'iosi in scs.sionihiis app.-iici'ciil in consorcio notahiliiim
prelatoiiini. (|iiil)iis lorsaii (!<' ])iii>lic() |)r()vi(l('l)iliii- intHrim. ((iiod
hie criint et aciii providef iir. S(mI Saloiiion dicit : divicias t^l
paupertates ne ded<M'is iiiicdii ') t'tc. loitiir (pialis lides de talibiis
<'pisc()|)is titidaiiltiis habeiida est, iil ipsi ad piociiranduni «^ftica-
citei' Ulla ciiin aliis illiid piihliciini hoiitim altcndaiil. (piilibrl
[)i"iideiis inieilifiere polf^sl de.
Aliiciuiitiir eciain niulli p«'r pioinocioncs ad ppiscopatus et
nionaslei'ia vacancia, (jue Iju'la ruciiint hiic nscpu^ et fiunt Con-
stancii' lorsaii ad decliiiaiidtim \iani iinioiiis ciiisdem et nejiocia
siia privata proniovendimi, iit (piilibet coriiin ad pi"üj)ria i'edeat
infulatiis. Sophisticantui' eciani inniti pei' proinissiones varias
in hac parte. |)er (piod eciam in])editiir biiiusniodi unio et, si non
in tolo. tanien in parte. Kx hiis secpiitur eciani, (piod dietini
abliinc ninlti {(^cedunt, eciam niaiiiie aiictoritatis viri et bene
consultivi, (pii e.ssent valde iitiles in eodeni concilio generali.
Kt sie per consecpiens pauci, iit tinienduin est hie, finaliter
renianel>unl. (piia ali(pii eoruin non poterunt ex|)ensas tollerare
au( lacere diu stando; alii vero. (pii ol)tinueriint intentiiin suuni
in curia predicta, recedent eciani dicendo: (piid inichi de ista
unioneV Dens eani dirigat! Kgo feci facta niea. pro (piibus huc
peiveni. Kt sie erit confusio paiicis reiiianentil)ns, ut tinienduin
est, et negociuni unionis. pro (pio huc \enisse \idebaiitur, peri-
clitabitiir. nisi supei- lioc cito per huiusniodi generale concilium
provideatur.
Hec autein provisio erit nieo iudicio j)ei" hec media incJioanda.
scilicet (piod susj)endatur j)er ipsuin conciliuin dicta curia usqu«^
ad instans 1'estum pasclia (pioad oninia ofticia necnon ad provi-
siones prelatorum et imjietraciones beneficioruin et decernantur
omnes iste promociones et impetraciones, (pie fient interim, nulle
et irrite et conirarium facientes per locorum ordinarios ut l'alsarii
necnon tannpiam im|)edientes dictani unionein puniantiii'.
Item (|uod exciudantur de huiusinodi congregacione omnes
episcopi titulai'es. (|Uos merito paupei'tas reddat suspectos, (juia
pleruDKiue l'uerunt religiös! paupei'es, j)ostiiiodum facti episcopi
In valle Josaphat solo nomine episcopali content i, per quos vix
aliquis fructus |)osset in universali ecciesia provenire iuxta illud :
gaudenl predones. dum discordant regiones.
^)Prov. 30, S.
Ulf) .)aiiii;ii- KihIc TÜ
Item expedit. (|ii<)d i'eligiosi Mendicantes prorsus excIiidiiDtiir al)
ista congregacione, qiiia cavenduin est in liar parte de ipsis fratribiis
(H'dimim Mendicanciiiiii taim|uaiii diveisiiiiode suspectis iiixta llliid :
A sagitta volante in die. a iK^oocjo peranibuiante in tenebi-is
al) ineursii et denionio iiiciidiano ^). Q{\\i\ ipsi IVatres valde
tiniuerunt, ([iiod contra eos aliqua deberent per locoi'uni ordinai-ios
et cderuni secuiai'eni, qui in niultis pej- eos oppi'iniuntui'. in eodein
concilio prücui'ari. Kt ad bor inipedienduin se ininiiscent con-
sorcio alioruni. licet ad eos boc non spectet ; nisi forsan ali(|ui
eoruni ex certa causa pei* ipsuin conciliuni vocarenlur. (|ui
venire et obedire eisdeni pi'elatis eos vocantibiis tenentiir. Kt
sie passim plures de bic congreg-atis in concilio evacnatji cruinena
pi'o gi'aciis in palacio ab binc recedunt cum solacio.
Cetera suppleat discrecio vesti-a.
(HH) Januar 26 -) — Ff'a 1 zij r a f L n d ir i // a I s (I f s a ii d f r r
(i f (> (jo r .s- Xll.
Tf-'t: I' /'. 70: If.ss. l-'ilhi.sfrrs ii. ('rrri'taiis.
Druck: llintif II 201 i : Maiisi XXVII .-,r,2.
Inhalt: I iiioii <liircli den Ri'ichfiitt dl/er (hri Piütendenfen-
Si place t r e y- i e maiestati . . . coneibo in eodem.
f.-U) Januar 27. — A u <> n f/ in ii s.
'I'f.if: ]' f. 117: llss des (V rivtamis.
I) flick: Ihnilf VI :1S f.
I II li (t 1 1 : AidinnI i/cr l'ailri .loliiiiiiis auf dif Ccdnhi (h-s
l'f<dz(/rfrfrii. Die risiiiiciltcsr/di'issi- sind (iiifrccld zu nlialfni.
Super'') eo, (| u o d (lux L u d o \ i c u s . . . proct^dat. u1
dictum est etc.
(35) Januar Ende — Sf i- p ha n n s di d r r i i(r/ hnono.
11 i sc hilf 1(1 II \ i> / f c ir i(.
hiiicl,-: Arcliiriii stinicii Ifttlioim .SV/-. /\'. liil. VI S. :U'AI.
l II h (1 1 1 : Wie die roi(ins<jr/teiidi' Ccdiihi.
Supei- cedula data ex parte ducis lauiovici ... Hoc p i- i ni o
ui i c b i videtur . . . tantuin dilTeri.
V Ps. 90, 6.
-) Das Taachiicli iIcs (}. <lr Tinrc setzt ilic Ciutiihi inin zum 14. Jniniar.
•*/ /'; (Vdiila icspoiisiva ad (M'dulain avisacionis d. Ludovici ducis Bavaric
pro parte (ii-f^j^orii XII. in roiicilio ConstancifMisi rcui Hoinaiioiiiiii etc. t'xhihita
die dominiea XXX'll. luen.sis Janiiarii.
80 I. Abschnitt. .Idluviiii XXIll. iiiid das Kdiizil.
(.■)()) Jiiiiuar Eiide(y)') — A n o ii // m ii s.
Tr.rf : /' /. I(l4.
I u li (I 1 1 : hie l'iiioii (l<nf iinr crfo/jifcit .staute Iioikh'c IMsaiii
coiicilii et statiis douiiiii iiosti'i".
Scciiiidir ali(|iia. (|ii(' xidciitiii' cxpediencia pro tractalii |)acis
ccch'si«' |)oi" \'iam ivduftioiiis.
Tiimo expediens videtiii' oh icvci'cnciam risaiii concilii
tiactai'c de lediictione obedienciaiiim diioi-iim (•onteiidenciiiiii a<l
obedienciani nostraiii. dimi tarnen hoc Tieri possit ante (h'ssoUicio-
iieni huiiis coiicih'i.
Item ad dictani reductioiieni lacihus ohliii(^n(h»in dicii conten-
dentes et eoruin obediencie nidiK-en(n sunt et alliciendi per media
licita et i'aeioni consona.
Item ad eos indiioendum ad tantiim honum eonveniens
me(Mum vifh'tui' statnei'e. (piod. (piicuiKpie electus seil eligendus
suh pi'esenti scismate, si pro bono j)aois ecclesie vellet cedere,
ehh'm piovideretur de notal)ili et securo statu, quia adversarii
noshi plus confiderent hi tali ordinacione presentis concilii
(piani in cuiuscuntiue hominis pi-omissione.
Item si pendente ti'actatu de reductione predicta conting'eret
alitpiem dictoi'um contendencium decedere, exnunc providendum
est. (|uod non Hat nova electio ad continuandum scisma et super
hoc apnd suas olxHiiencias est dilijiencia adhibenda.
Item si ])er tractatuni super reductione premissa non dai'etm*
linis scismati. non sunt excludende vel relinquende ille, (|ue possent
tractari stante honore Pisani concilii et Status domini nosti-i,
exnimc essent a|)eriende.
Item (piantum ad reductionem Auj^eJi Corario et sue obediencie,
tractanduni esset ])er d. i'e^em Komanorum cum d. duce l'avarie
liUdwico comite Pallatino et ambasiatoribus dicti Anj^eli, (|uia,
si nunc in presenti concilio hoc posset concludi. videretur ess<»
(piedam disposicio ad reductionem Petri de Luna valde efticax.
Item (|uantum ad reductionem dicti Peti'i de Luna et sue
obedienci*^ videtur, <|uod convencio oblata per d. re^em Arrajio-
num cum rege Pomanorum non sit respuenda. set exnunc cum
suis ambasiatoribus lirmanda. (|uia alias non esset spes de reduc-
tione predicta nee de ti'actatu pacis cum ilia obediencia, set
magis de conlirmacione et induracione scismatis. VA si IVu-te
') Vdl. Kdflcrhiifli S. :i-',. .TcilHufidls sicher <lii' \\-ili(ni(lliiii(jfii mit JjIhI-
iciij ttinl Hilf (Ifii (iraii<iiiiscln'ii (i(\sti ittifeit.
Ulf) .liuiiiiu- :M). 81
rex KoinanoriiMi. ;ili;is If.aiHnio imptMÜtiis. iioii posset pei'sonaliter
Interesse, (piod pci- ali(|iioin iiotalnlcm de pn'nfipibiis suis siip-
pleret.
Item pro traclaiido in coincncioiie premissa cuin d. rege
Ronianoniiii dejmtandi essenl per piesens conciliuiii certi notahiles
|)i'eJati et dortores divini et hiimani iuris ex omnibus nacionibus
cliüeudi.
Item [sij ad rediuicuduui vexac-ioiiem uiuUoruui presens
conciliuni ante coinplenieiituui tractatus piedicti et perfectam
♦'xtirpacieueni scisinatis penitus dissolvatur. \'idetur expediens,
quod prelatis et doctorihus ad predictuiu tractatuin uiissis auc-
toritate presentis concibi couiuiitteretur potestas certa et liinitata
et talis, que esset utilis ad tiiieui pi-edictum ol)tiiienduui.
Item pendente dieto ti-actatu cii-ca concilium Pisanum vel alias
nichii videtur esse inmutandum. quod posset dictoi-um coiiten-
dencium obediencias liritare.
Item eodem tractatu pendente pi'Ofedendum erit ad refor-
macionem ecclesie in (•a|)ite et in membris iuxta ordinarionein
Fisani concilii et maxime statuenda erunt remedia, ne in futurum
tale scisnia ex similibus occasionibns vel radicalibus causis |oriatur|,
ex quibus presens scisiiia ortuui habuisse dinoscitur.
Sub correctione videtur. quod via reduftionis non poterit
favorabiliter induci nee prospei-ai-i sine mediis supradictis.
CM) Januar 30 '). — Ffn(( s t r c <■ a ,■ d.
Text: Fillasfre llss. ]' f. im.''i.
Druck: Hanlf II 2()S : Itonracois de f'li(istciii'f. Pi-iuircs- :io:i : Monni
XXV ri ßa;j.
a) Korrekturen: Druck Unnlt S. 'SiS Z. 11 v. it. e.xcojritati .•>/. oxatiitiili ; ,S'. i'c/.'/ Z. I r. <,.
fiuTiiiit delecti et ooucleinpiiati ; Z. 4 tenerct st. feiw-t; Z. J:i. c|uantuiii {sf. quaiiivisi ad His-
|>aiiias; Z. 12 r. ii. reperiri sf. reparari; ,S'. 210 Z. S r. o. Malatostam posse ('xi)elli, pnruni
esset. (|uia Alainani; Z. 11 vi<lelicet .s^ ultima; Z. 12 c. ii. pacis et iiiiioiiis; Z. 11 faciliu.s est
pDssihile .</. posse ; Z. 4 cercius (t<f. citius) et facilius; S. 211 Z. 7 r. o. concilium, t|U(j tem-
pore fuit ; /. 20 quod ecclesia staute statu, iu (juo est manifeste sf. quod ultimo staute in casu; iu
quo est; Z. :iO hhitor pouere pnjänsPHil : (|uod est vitam ponere; Z. 212 hinter iu onniibus zu
iifiOiisPii : seilicet uetjuicia pape iu vita. uuiribus et actibus. — Die AhsfhnittP 8.212: Nee dii-
bitaudum mid dir hriilril folrirnflrii siikI in I' rrrki'trzt susunniirii(jrstt<irii. - S. 212 Z. 4 ii.
'■'• '■. ". at;('iul(iui est \idelicet at. ultimo. ,S'. !>/.'; Z. :i r. o. supra jjreji'em suam . . . aperife
et eousidei-ai-e. cum ijuantis; Z. 12 (iriM-ia ^t. L:rei-a ; Z. /•'; pai-ciiim .s/. «ieneiiim (iermauie;
/. 14 quami|ue s/. (|uoniam; Z. 24 planani .-7. illam: Z. 27 vorace-; st. veraces.
\i Das Dattnii dii'sr.s iiinssuchciuli-n Aiitraijcs thhftr iter SO. Joniinr sfin :
die I'olcn sind schon runrcsnid ; andcrcrscHs doifci er an. das niemand irciter
(ji'hen nolle. Das konnte er scldecld sar/en nacli dem :il. Jaintar. an dem Ailli
seine Zessionsforinel für -lotiann einurln-acld hidfe. l'r//. aiicli Kafferfiacli
S. SH An in.
Finke Acta concilii Constanciensis. III. t)
82 I. Aliscliiiitt. .I(ili;iiiti .Will, uiul fliis Konzil.
Inhalt: I>»'r cnizinc \\('(j zuf liiioii ixl die Ahddiif^iiiHj (illcr
(hei Päpxtc. Auch Johann XXfl/.. der vei'us pastor v\ papa, nivfisc
(httch sptnrn Vrrzirht der Kirche den Frieden schenken. Das Konzil
n-iirde fitr ihn sort/en. Drohnnf/. irenn er sich n-ei(/erl.
In }j;enei"ali conrilio ... riiialiter »Monire (/' con-
t i n oe i'e).
(38) Januar 31. — A ill i ea rd.
Ti'xf : /' /. lißJ.
In ha II: 1. Zesxionxforniel : Oinrohl rechhnässi(/cr l'ajisl solle
Johann XXI II. frein-illiu auf seine Würde rerzichlen.
Ad honorem sancte t't individuc (rinitatis ton'uscpio Hcciesic
chi'istiane ac ronsolacioneni inilitantis «n-clesie.
Licet s a n (• t i s s i ni II s d. n. Johannp.s papa XXIll.
teneat coiiciliuni IM.samim tiiissc lilc et canonici (•ek'l)i-atuin
et in eo acta et conclusa Tnissc le.üitinia et i-acioni consona ac
ideo i|)suni esse ') verum et nniciim suinmum pontiticem nee ista
debere de iure in dubiuin levocarl. quia tamen de l'acto duo
contendentes de |)apatu et nonnulli alii errore decepti eisdem
adherentes veritatem dicti concilii ac iusticiam dicti domini nostri
non ajrnoscunt. set eidem contiaflicentes ecclesie, quantum in
eis est. sclsma rontlnuant. ideo idem saiictissimus dominus noster
non tarn ri}>()rem iuris ac iusticie. (piam mansuetudinem et mise-
licoidie duicedinem sequi cupiens pro pace ecclesie et ti'anquil-
litate populi chi'istiani procuranda piesens concilium convocare et
congregare decrevit et ad linem j)i'edicte |)acis Dei favente i^racia
compiendum et peiliciendum ipse cum fratribus suis cardinalibusnon
sine majiuis lal>oiil)Us et expensis ad haue Constancie civitatem
accessit (h'uque pei-mansit. in eadem proponens. quantum in eo
erit. tinem predictum obtinere et ecclesie pacem dai'e integram
et pei'feclam. Kl. ut hoc ahscpie (hibietatis scrupulo omnibus
innotescat. idem sanctissimus dominus noster pie considerans.
quod Christus, cuius vices »i'ei'it. verbo et exejnplo docuit, (puxl
bonus pastor aniinam suam ponit pro ovibus suis et ovem
perditam humeris suis, id est cum suo corporali labore ac teinpo-
rali danipno. ad ovile reducei'e satagit. de fVatrum suorum con-
silio et assensu coram hoc saci-o concih'o jienerali pubhce ac
solempniter protestatur se i)i-o exterminacione scismatis et scis-
maticorum reductione et salute acceptare et offei-re omnem viam
racionabileni eciam usque ad cessionem inclusive, per (luam
a) Hs est.
Ulf) .liiminr Kndr'. 83
lacilius pt bi-evius |)ax et li-an(|iiillit;is prcdicfa potej-il obtineri,
iit per hoc adversariis tollatiir omnis dilacionis aiit tergiversacioiiis
occasio et piis a.c cNnolis ccrlesi«' liliis optate |)aeis consoläcio
celeriiis trihuatur.
Tredicta f-edula prcscnlata ruit in collejiio doiuinoi'uui <-ai--
dinaliiim per \\ cardinalcm ( ani»^rac('iis(^m ultima .lamiarii.
(H9) Januar Ende. — A u o n i/ m n s^).
Tr.,f: T f. U)4.
/ kIhi H: Ahdaiihiiiiii'lohninix und Vorsrhläiic fiir die ZusatHhu-ii^
hitiff Si(/isnHntf/s mit l'rfrns i(r Lmia und dem Könic/ ron Aragon.
Ad ho 11 Ol- ein Dci cl pacrm eeclesie ac traiiquilhtateni
|)()piiM christiaiii vidrtiir. (|iiod ca. que siM-iiiitiir sanctissinio d.
n. j)ape Johaiini XXIII. sint salidiriter coiisiileiida.
Primo. licet verum sit et hoc idnii dominus noster tamquam
indubie diftinitum teiieat. (piod sacruiii concilium Pisaiium fuerit
rite et canonice celebratum et in eo acta et conclusa t'uerhit
legltiina, iiiri et racioni consona et ideo tenendum sit ipsum esse
verum et unicum simimum pontih"cem nee...-) Et ut hoc absque
dubietatis scnipiilo etc.. ut prius in pi'ecedenti foh'o supra continetiir.
Iteiii, ut j)iis ac devotis ecclesie tihis optate pacis consolacio
ceierius tribuatur et tollatur dictis contendentibus omnis dilacionis
aut tergiversacionis occasio. (|ua possent a consimili via cessionis
pretenso iuri suo aliquatenus retardari,idem dominus noster, si dicto
sacro concilio expediens videatur.consentit.quod ex nunc statuaturet
ordinetur in meliori forma, <|uain iuridice fieri poterit, (|uod. quicun-
(|ue electus seu eliffendns siil) |)resenti scismate. si pro bono pacis
ecclesie vellet cedere. eidem provideatiir de notabili et secui'o statu.
Item, si pendente tractatu super execucione vie |)acis con-
tinoeret aliquem dictorum contendencium decedere. e.\ nunc pro-
videiidum est. quod non Hat nova electio ad continuandum scisnia
et super hoc apud siias obediencias est diligencia adhibenda.
Item ad Hnem. quod bonus eftectus . . . amplius pateat in
practica seu prosecucione huius negocii. videtur, (|Uod convencio
(d)lata per d. reji:em Airafionuin et Petrum de Luna cum
d. rej>e Romanorum non sit respuenda, set ex nunc cum suis
ambasiatoribus. (piantum tieri poterit. firinanda. quia alias non
est spes de tractatu |)acis cum illa obediencia, set magis de
conlirmacione et induracione scismatis.
'/ Ans der Ohödifiiz .lolimiiis XXI ff.
-j Wffiier tvörtUcfi wie in der vorcuisfjelienden ('eduht.
<S4 I. Ahsrhiiitt. Jnliiimi XXIll. mifl fhis Rdii/.il.
Item ad candcm convoncioiieiii videreniui' induceiuli d. diix
Liidwiciis comes Pallatinus et ambasiatores Angeli Coraiio. iit
sie partes conteiuient.es esseiit pi'opinquiores ad traetatuni.
Item, iit dominus iioster cum suis pi'opinquius esset ad
presens negocium exe(|uendum. eciam \idetur expediens, quod
ipse expeditis hiis. ([ue ad presens conciliuni pertinent qiiantum
a<l alia tangencia reformacionem ecclesie. afcederet ad aliquem
locum convenientem et decentem loco dicte convencionis |)i'()pinquum.
Item ad dictam convencionem deputandi essent cuu) dioto d.
rege Romanorum ex |)artp dicti domini nostri et tocius saori
concilii notabiles prelati et doctores tam divini (|uam Immani
iuris ex omm'bus nacionibus elig-endi.
Item, ne presens conciliuin ante perfectam extirpacionem
scismatis et conpiementuni tractatus i)af'is dissolvatur. ordinan-
dum erit ad redimendam \ (^xacionem multorum, quod dictis ])re-
Jatis et doctoribus cum dicto d. regfe deputatis detur ex parte
dicti domini nostri et tocius coucilii potestas sufficiens ad
premissa. non tarnen excludendo. (|uod alii in i)resenti concilio
presentes aut alii ai)sentes ad lioc concilium vocati non possunt
in dieta convencione Interesse, si veiint, adhibita tanien provisione,
(|Uod servetur in nacionil)Us efpiab'tas. ut omnis tollatur suspicio.
(40 — 4;)) Februar Aiifaiij>". — A n o ii i/ m i . A n h ä u <j c r
■ ff) ll (t II II .s\
Tf.rf: Fniasfrr Uss. 1' f. 1 00 102.
Druck: llardf II 214 ff: M'iiisi XXVII .;.-,fi ff.
I H h (I / / : 4 Sfrc/fschriffcii </c</<'ii FiHasircs In üeneraii coiu-ilio.
Frotcsf (/('(f'ii GIcirlisfrfhiiH/ Joliamis mit den llürciikcni. licfoiiuun
(Irr LciiitiniifiV des risauHiiis hikI seiner H((ii(llini(jeii. Ahlelnniuij
(/er Ahdaulniiiii des Ie(/ifiineii l'ajisfes. ireil inierldiihl .
l. ['t ait Tu I Mus . . . c e n s e n d i .")
.11. Licet per doctrinam . . . minime dui)itetui'.
a) 1 KorrehiureU' Ilinilt II 214: bei ih>r 2. Frage: recipientes et iict-cptantcs .s/. ii'i-iperc
(>t aceoptare; lefsle Frane vcre streichen. II S. 21') Z. 77 non vidcbafur; mr K. qiiestio
elii.iiinchieheii : Si prelati et ()ffioi;tIcs i)ri)i)liann ti ali li(>rctic(i dohcaiit in suis (lis'nita til)us
pcrnianerp? Die lo. heijiini/: Si vcriis . . . )>ai)a non snsix'ctiis <lr hcrosi. — fll S. 211! Z. U)
illepritinia et iniusta ; 217 Z. 11 iuri (s/. vere) ab.sonuni. Z. 24 f. hui /' den sdiirer ilenthareii
Säle so: Non ut sie in sununo casn, ul)i ius<icia est sunuin' n<M(>ssaria et super mnndi vias
universas iura essent dimittenda et i)()stteri;anda ; Z. r, r. n. lontendeudo ^f. contraniteudn ;
letsfe Z. und 21H oben hat P so: Quinto videtur cessio esse iniusta ex ipso Christo, <|ui nun-
<|iiam cedere fuisse inteneionis legitur; Z. i! r. <>. plures ^•^nlulti,• Z. Ht r. n. diiiiicavit sf.
servavit; Z. 10 r. u. sehiebt P hinter partibus »>/// . et ret^ionibus se ipsuni propria in peisima
(IHM (Unctis suis rebus et imeribus; .S'. 21(1 Z. 14: reli(|uit sedeni (st. ideml suani.
141') Kchiiiiii- Anriiiiii-. -^»O
III. \' i a f e s s i () II i s . . . a u d i c ii c i a im dar«'.
I\'. Ü u in ex (• e r t a c o ii s i d c r a c i o ii c . .. ')
(44) Februar Aiifanj»'. — Ail I i ra rd.
Ti'xt: FilJa.sfn' llss. I' f. KlO.
Diiirh-: n«r(H [ I L'L'O : Miuisi XXVII .V><.).
T II h <( / f : Enridciniiii (Nif die roriijrii ('cdnlnc. Ohirohl
'lolunni dl'!' irdlirc Pa/ts/ isf. iiiiiss er ((hdniilcii .
S II m m () pe r (' c a v <• a ii t . . . aiidicnciam darc.')
(45) Februar Anfang". — F i 1 1 <i sl r c rart/.
Text: FiUasfri' IJ.ss.
DiHch-: Uoi(Jf II 222: Mansi XXVII ndO : Fhikr. hinsrlnmuri, mnl
(hii'Jh-ii S. I(!'>.
Litlialt: Sechs Koiiklnsioiicii . inirli irclrlicii di(s Konzil im
hdeycssc der Fnivcrmlkirclic (iiivh den srhidd/osm Papsf nhscfzeii
ha im.
Licet via execucioiiis . . . aiiiovere.
(46) Februar Anfang*. — A u o u >j in i .
Toxi: VaJaf. Inf. -',94 f. II: Vf. I<i2.
In half: Johdiiii isf (uii wciü(fsfru der n-alirc l'apsl : idlr drei
PrätendPidni ihüsscii ziiri'wMrpfon.
Prima coiiclusio : Nee Gregor! ii in iiiir suo nee Benedictuni
sno, si qnod alter eorum ad'') papatuin'') hahiiit. Pisis^congregati
potiierunt privare.
Pal. P.
II. De .Johanne, quod non est De (piolibet pro |)apatii con-
xenis papa, evidentem hahe- tendenciiiin. (piod est verus
iniis certitudineni. papa. dubiimi est |)enilns invin-
cibile -).
III. Nee de Gregorio nee de Quilil)et de papatii conten-
Henedicto, quod est verus papa. denciuin iuri, quod pretendit se
habenius certitudineni. habere ad papatuin. tenetur
renunclare •').
a) Kunvktuirii llunlf II Sjn '/,. 21 r. ,,. Dum r\ ccita .•<!. (■\ai-ta: S. 221'/,. 4 r. u. siniili
aul iiiaiori racionc .--^ simiiiU'r cciam: /. /7 '-. n. alin iidtorio ^'t. \\\\\\i\ iiotnrio; S. 22:; /. s
/•.'). /f. iiH'dia rf])U^naiitiliiis laciliiis (il)via I iir. viijfliccl illainlaiii (li\ iiii .-/. iiltiiiin in \la illaiii.
li) Frh't l'ii/.
'/ hicsc ('ethild kennen u'ir nur dein Inlinlle ((^iiartii preci.se coiiTiiiet \iaiii
l)elli. rijl. Ilfuilf II 210} nnil dem lletjinne 's. oheni nach.
-) Vfil. I'al. ronel. II. III.
■', (lleirl, I'al. eiinel. VII.
86
I. Ahscliiiitt. .loliiiiiii Will. iiikI das Koii/.il.
I\'. (Ireinoi'iiis . . . veriis papa
seciindiiiii iudiciuni ecelesie est
censendiis.
\'. Obseivantes (iiejioi'iuiii
viaiii teneiit seciiriorem illis,
qui Benedicto seil Johanni devoti
existimt.
\'l. Quilibet aiil nullus de
papatii füntendenclum debet se
iiti papa in concih'o pi-esentare.
VIJ. Qnilibet de papatu con-
tendenciuni iuri. (|iiod pietendit
habere ad papatnni. debet rennn-
ciare.
Vlli. De ciMuslibet pro papatii
contendenciinn obediencia po-
puhis chiistiaiuis debet lecedere.
IX. XuJiiis et precnpue nee
rex Romanoimn queinpiam de
papatu contendencinni debet ex
corde papani apeilare.
X. De papatu contendentes
contempnentibus eis leniinciare
ipso facto iuris a papatu sunt
privati.
XI. Populus christianus niayis
ab obediencia Johannis quam
(iregorii vel Renedicti debot sc
abigere.
De cuiuslibet pro papatu con-
tendenciuni obediencia populus
ci'istianus tenetur recedere').
De papatu contendentes con-
tempnentibus eis i'enunciare ipso
facto papatu sint pcivati -).
Popubis cristianus ma<j;'is |ab|
obediencia Johannis quam (li-e-
g'orii vel Benedicti debet se
abig'ere ^).
Nullus et precipue cex Ronia-
norum quenipiam de papatu
contendencium debet papam
aj)pellare^).
Quilibet aut nuMiis de papatii
contendencium debet se uti
|)apa in concilio piesentare ').
(icegorius quam vis papatu
tenetuc renunciare. secundum
iudiciuni tarnen ecelesie est verus
|)apa censendus '').
Obsei'vantes (iiegorium viam
tenent securiorem biis. qui Rene-
dicto \ei .lolianni do\-oti exi-
stunt '). ■
(47) Februar Anfang'.
^1 ;/ 0 II 1/ III II -s' (I II s* '/ '' /■ O h (• rl i (' II
'1(1 ll (I II II .s .
Tr.,1: r f. Sli.
l II ll II 1 1 : llürktiill iillcr (hei Piüffiulnilvii.
Consilia cuiusdam doctoris oblata in nacione (iermanie.
'- r.<//. }'<>!. vni.
I'fil. IX. ■/ lllcirh r«i.
■-■> Vul. I'iil. .V.
VI. "/ Vul. l'<,l. IV
dir
■h V(,l. XI.
• Viil. fal. V.
Vul.
141ä Kcl»i-u;ir AiiljuiLi-. Ht
Dominus 11 OS Irr |);i|)a teiieliir facrrc (|iii(l(|iii(l potest.
dum taineu sit cum liouorc Dei. saJute animc ipsius ac eciam
honoi'e suo et nicliil [)i('t('rmitteiv et, quanto cicius et melius
(iei'i |)()te.st. |ut| i-educaiitur Petrus de l.uiia et Anoelus Coi'ario
et sii>i adhereiites ad ^ii-emium ecciesie ita, quod sit integra et
perfecta um'o in ecciesia Dei.
Patet hoc. tarn cpiia ipse est simimus pontifex. ad quem princi-
|)alit('r |)ei'tinet ista cui'a et istud dcbitum. (|uam (|uia. dum esset
in minoiil)us. scilicet pater Pisani concilii, fecit oinnia, quecuuque
potuit, pio unione ecciesie: er;Li;o nunc et multo ma^is debet omnia
facere. Hoc igitui- presupposito dicto etc.
Pi'imo. quod ideni donnnus noster debet cedere iliis eciam
non cedentibus aut öfteren tibus cessioneni in pi'ima sessione
concilii aut eciam, si cicius commode fieri |)oterit, pure et sim-
pliciter papatui. Patet. quia |)er hoc removebitur omne iinpedimen-
tum et onniis (hhicio. (pie posset e\ ipsius persona provenire et
eciam, quia per istam maximam larg-itateni vel Ipsi |jrotinus
i'educentur vel adhereiites eis ipsos |)enitus deseient. Et si dicatur.
quod sufticere debet. (|uod ipse sit .semper paratus ad cedendum.
dico, quod non, quia. eciam si hoc esset certum et indubitatum.
tanien per suos et ipso noiente vel nesciente |)er eos. qui mag'is
diligunt proprium commodum quam commune, possent parari
impedimenta et dilaciones. (|Uod periculum cessat ipso cedente.
Kt dixi: pure et simpliciter, ne, si Hat sub pactione. saperet
symoniam et eciam. ne alii (hio ex hoc invitaientiir similiter ad
pactiones querendas.
Secundo. quod tiat prius unum decretum per coiiciiium. (piod
dominus noster post cessionem nianeat cardinalis et alii duo.
si cesserint, (piamvis in papatu nulluni ins habeant et intelli^antur
non habere penis Pisani concilii ac desuper habundanti jii-acia
sint et ipsi post cessionem cardinales. Hoc dico. ne iiabeant
necesse pacisci et ut sciant. in (|Uo statu post cessionem debeant
remanere.
Tercio, cpiod statuatur per coiiciiium uiuis terminus sufticiens
ad scienduni ab illis. utium velint cedere vel approbare cessiones
nomine suo factas . . . necnon illis sufticiens ad veniendum ad
electioneni de uno summo pontitice celebrandam. si forte voluerinl
Interesse. Kt Interim pendente termino non |)ossit piocedi ad
electioneni. set presit concilio et administret |)apalia vel |)iior
inter ciirdinales vel unus. quem ipse elegeril.
(S(S I. Abschnitt, .lulmini XXIII. mid fliis Konzil.
(^iiaito. (|U()(l statiiatiir aliiis terminus. licet aliquant iiluin
long-ior. pivlatis et aliis adhereiitibiis eoiiim ad üremiuin sancte
inati'is ecciesie redeuiidi.
Qiiinto. (|ii()(l elapso teniiiiio piinio procedatur inoiv solito
ad eleetioiiem siiiiimi poiititicis vel istiiis/ (pii nunc est, cpii forte
piopter lioc soliiui iiieretiir iteruin eligi. vel alteriiis cuiuscunque.
Ita(pie ec(desie bene pi'ovideatiu" in (•a|)ite. cpna ab ipso cetera
niendjia dependent.
Sexto, quod elajjsis dictis tenninis illis non cedentibus ag'gra-
ventui- pene contra eos et contra sibi adherentes spiritiialiter
et teni|)oraliter. (piantuni per ecclesiani tieri potevit.
Septinio. (|uod in isto concilio ordinetur ununi passag'iuni
generale et si (piideni illi [nonj redieiint. vadatur arniata mann
contra eos ad unitateni, sicud procedatui- contra intideles. Si
vero non"') redierint, procedatur arniata manu contra dominos
temporales et populos, ([ui illis l'overe et sustinere volnerint"),
quia tales perniciosiores sunt tidei katholice quam intideles.
Hec est via brevissima et expeditissima . . . nani ex parte nostra
tollitin- onnu' inipedimentum et ex eoi'um parte tollitur omnis
excusacio nee |)otest habere locum tergiversacio, ita quod cito
oportet haberi tinem. Huius antein vie , . . non tantum esti
ut antea dominus noster cedat pro j)ace ecciesie; (piod debet
facere. (pua est ad honorem üei, ad salutem ain"me sue et pro
honore suo. ut faciliter ostendi postest.
Et prinio. (piod istnd sit ad honorem l)ei. nemo est''). (|ui
dubitet. Cum enim papa sit eins vicarius. nulluni maiorem honorem
potest ipsi impendei-e. quam eum iniitari"), cpii |)ropter salutem
hominum se ipsum exinanivit et servi formam accipiens factus
est homo.^) Item, (piia constitutus est ab eo pastoi' et iuxta
ipsius parabolam Luce X\': Quis ex vobis honio, ([ui habel
centum oves et. si perdiderit unaui ex illis, nonne dimittil
XCIX in deserto etc.-)
(^uod eciam sit ad salutem anime sue. apparet : Si recta
intencione lial. habet prinio meritum liumilitatis. pi-o (pianto
dig'natui' descendere et tieri i)ar aliis. Item habet meritum cari-
tatis et elemosine. (juia pi'o salute illoium. ut .non pereant. perdit
statum suum et ut potest dici. omiiia sua. Habet insuper (pio-
dammodo meritum martirii, cpiia, sicud sancti martires propter
i) Sn //.-■. 1)1 //.-■ cniiM. ci //.-■ iiiiil:
'/ l'hil. 1'. -/ Lue. In. 4.
UI.J F(>l)iii:ir Aiifiiii-i-. S!)
lucrari aiiinias Ci'isto (le[)()i)el)ant Nitain. ita iste |)i(»|)lt'i' icdiiccic
illos scismaticos deponit aniplitiidinein et |)otestatem. (nic |)liiiiinis
{•arior esse solet quam vita.
(^uod eciani sit de honoi'e suo, ostenditiii' |)liiril>iis racioiii-
l)us ; Priino. quia est opus maxiiiuuii ista conteuipiiere, (jue ceteii
ambiunt et aftectant. Et si diceretiir, (jiiod magnaniini est
dignificare se iiiagnis lionoribiis, concedo existiinandu, siciid
verum est, quod maior est lionoi' deponere papatum pio pace
ecclesie quam teuere cuui scaiidalo. Secundo, quia hoc facere
est laruui et difficile, vii'tus autem est circa difficilia et per con-
se(|ueus hoiiü)' . . . Tercio. (pn'a sie domiuus noster osteudet se
fuisse dignum. ut eligatur a d. cardiualibus ad istum gradum et
quod eorum l'uei'it laus in couferendo papatum. sua vero cpiod
ex tarn bona causa deponat. Pretei'ea illa diligencia, quam fecit
temj)ore Pisani concilii. ut contendentes cederent, erit sibi ad
maiorem gloriam, cum id, quod pi'ocmavit in aliis fieri, de se est
facturus. Alias videbitur, quod voluerit esse largus de alieno,
que turpis est liberab'tas. Quarto, quia si hoc tantum et tam
laudabile opus fecerit. deiebit muita minus bene facta sua et
obscurabit eorum memoriam. (^uinto. (fuia si. ante concihum
Pisanum honoiabile credebatur contendentibus. si cederent, cum
tarnen essent promissione, voto et iuramento ad kl obligati, quanto
ei'it domino nostro honorabilius hoc facere, ad ([uod tahbus
vincuhs nullatenus est obhgatus. Sexto, si ilHs, cpii parvam
obedienciam habebaut, erat honorabile. quanto inag'is isti. (jui
maximam iuibet obe(heuciam. Se|)timo. si sui) hac condicione
cessisseut. si altei- cederet, fuisset utique honorabile. quanto
niag-is, si pure et sine condicione hoc faciat. Octavo. si dominus
noster cedere debet illis cedentibus secmidum (|uod maior et
sanioi- pars sentii'e videtui'. «pianto mag'is debet hoc ante onmia
facere tamquam magis lu)noiiticum. quia tunc videretur (juemad-
modum coactus id facere. nunc autem sponte. Item tunc
videretur pariticari aliis. nunc autem excellere et in iure et in
facto. Ergo sicud iure pocior est in tenendo, ita eciam in tempore
|)im'oi" sit in dimittendo. Xono. quia alicpii i'eg'es et pi'incipes
seculares deposuerunt |)otestatem et reduxerunt se ad vitau)
piivatam. ut habei'ent (piietem, et lioc est eis tributum ad laudem.
(piaiito ergo magis |)rinceps ecciesiasticus tlei)et hoc facei'e proptei*
reducere popuios ad unitatem ecclesie et reputabitui- ei ad gloriam.
.Decimo, (piia iste Serenissimus i'ex Sigisnumdus. cum esset
IM) 1. .\l)S(liiiill. .lohami XXIII. iiiid (l;is Koii/.il.
Mssiiiiipt IIS ,1(1 ini|)('i-iiim RoinaiKHTiiii. obtiilit sie depositui'uni iinperi-
iiiii cl (liiiiissiiiiiin iiiiperatori Grecoriim. (|uantiiin in ipso erat, et
hoc si illc \('lil rodii-e ciiiii suis ad ecriesie katliolice unitateni ^).
(|ua»ilo vi'^i) iiiaüis Komamis poiitifex debet hoc facere, (juod
pi-opoiiitiir. iioii soliim otfen-e, set pi'otimis facere taiiiqiiain maxinie
diüiitmi laude.
(48) Februar Anfailj»". — .1 n o n // ;;/ ii s a n s d c r () h ö d i r ii ,r
( 1 /• (■ (/ <) r s. - )
Tr.rf: Wim .-,(i(J4 f. IS-'i
/ II /i (I / 1 : Alle drei l'r(V('ii(h'ii/rii iiii'isscii (ih(/(ui/,cii . ror (ilh'iii
■IoIkiiiii. der in die /fcrdc ciiK/chroc/iciic Wo/f.
Quedani articulata incpiisicio seil iiivectiva contra .Johanneiu
nuncupatum XXIII.
(um sa II c t i s s i ni u s dominus n oster Clregorius papa
XII. tam(|uani verus pastor pro ovihus suis aniuiani suam posi-
turus eciam pro pace ecciesie in |)i'esenti concilio rejj;ie maiestati
prinuis viani cessionis ot'ferat ipsecpie speret. (juod et dominus
Petrus, vooatus Henedictus Xlli. eandein, prout multipliciter
tenetur. offerre del)eat ■') in casu tarnen, quo dominus Haltasar
dictus Johannes XXIII. eandein viain acccqjtare et otl'erre voiuerit.
prout ad hoc ipsum, eciam si verus papa foret. teneatur^). possunt
cause iaci()iial)iles allegari. adento casu |)resenti : F.apropter
requiritur maiestas regia et iioc sacrum eins concilium '). (piatenus
digiietur dictum dominum IJaltasarum N'ocatum'') . Johannen! ad
dictam viain cessi(uiis toti chiistianitat i optabilem inducei'e et ad
eam acceptandam. otl'erendam. prosecpiendam et exequendam
liumiliter hoi'tari. In (|uo casu. si dictam viani acceptaverit . ut
prefertur, Dei favente gracia bal)ebitur |)erfecta et integra unio
ecciesie sancte Dei, prout ai) omnibus speratur lidelibus. Kt tril)us
cedentibus. (|uia sie pacem darent ecciesie et consciencias homi-
nnm t|uietarent, essent al) ea honorandi et premiandi. Si vero
dictam viam pertinacitei" recusaverit, verisimiJiter timendum est
de contirmacione et |)erpetuaci()ne presentis scismatis. Kt ideo
:i ) Dii-itmii Ii'kii'I |iriiul rci;iiii sui iiriilorcs i|i-.;iiii dicmit ((l)tiilissc cl iliniiinii iii siimii
|)r(isoqiii vcllc. 1)) //.-.■ Iciii-ri. cl liiiriihi'r i'tjii <lri:<r>hrii Uitiiil istii ndtubilis (•i)n;;Tcjr;icii>.
(I) HiiisiHjrfiint riiii ilrc.ir/hfii kdrrUjiefi'nilru Hiunl.
'/ Darüber ist nichts Jwkainit. Hfzciclninitl i.sf. dass tlicscs irährciid 'Irr
.liiioesenlieif SiiiisiiiHH(J,s in Konstanz <ii'Sn{ff irnnlc
-) Ob von -loh Vener'-'
■') .bf.s' ili'r Sdinmhinn -Int) Vcin'i's: rift. die (illucincinc FJnti'it»in(j.
UI5 Fi'l)i-ii;n- Aiir;iiiii-. 91
in casii hiiiusiiKKli refutacioiiis ageiiduni esst'l dv eins total!
eiectione et repiobacione et contra euin per totani ehristianitatein
procedendum tani(|iiam contra scisniaticuni et de heivtica pravitatc
vehementer suspectuni. Ad (|ueni linein videretur. (piod delteret
liei'i infonnacio et inqnisicio de qnestionihus seu articulisse(|iientibiis:
1. Qualiter ante pretensum sunni papatum in factis ecciesie
se g'e.sserit et qnalis transacta in eo vita et conversacio fnei'it.
2. (^ualitei- ad dictum i)apatum aliunde quam pei- liostium
intraverit, quomodo eciam. si vocatns Alexander eins predecessoi'
iustissimus papa fuisset, adlnic ingfressus Johannis danipnal)ilis
et leprobandus.
.'i. Qualiter extunc et antea viciose et multipliciter scandalosc
vixerit.
4. Qualitei' tyi-annice et symoniace lunic statum rexerit.
5. Qualiter et ad quem tinem suos pretensos cai'dinalcs
niultiplicaverit.
6. Qualiter eos et in eis statum cardinalatus depresserit.
7. Qualiter mercatoribus et usuiariis majiis (juam suis
pretensis cardinalibus et referendai'iis in beneticioruni collacione
audienciam dederit et inde male acquisita"') disperserit.
8. Qualiter contra ordinaciones Pisanas'') in piTiudiciiim
ecciesie et imperii cum La<lisla() tractaxerit.
9. Qualiter et colludendo) cum rodem Ladislao lAomam
perdiderit et inde cum mulfiplici periculo et scandalo suc prc-
tense curie discesserit.
10. Qualitei' pretensas ordinaciones Pisanas. in cuius coiicilii
auctoritate statum suum stabilire satagerit '). imiitiplicitpr in-
freg-erit.
11. Qualiter presens suum |)ivteiisum concilium xocare scaii-
dalose distulerit.
12. Qualiter ipsiim vocatum conurHuari. (piantum potuit. stu-
diose impedivit.
13. Qualiter eiusdem coucilii libertatem. (|iiam puitlice jjrotessus
est, occulte inipedirc procura vcrit.
14. Qualiter Homanorum rej^em, Homane ecciesie advocatum
in presenti concilio ad ecciesie pacem et reformacionem lal)orantem
l>er se et alios l'autores siios iiiiiiriose diffamaverit.
15. Qualiter in piemissis et pluril»iis aliis nepliandis a<-tibiis
toti ecciesie scan<lalosus extiterit.
:i) /-'o/f// pt-nis /,■()/•/•/</;<■/•/'(/(.-■ priiis. In l-'ti/i/t iihcrfl ihaii/ iiunliU-v. cl Mdii-fiirli knniijirrl.
\)2 I. Al.srhiill. Jnlljlllll XXIII. lllld (hlS Koll/.il.
1(). (^)ii;ilit('r in pliinbus ])reniiss()niiii so uiniiino iiicori-ig-ibilein
('xliil)iierit.
17. (^iialitef ex preteritis peioia pi'esuniuntiir in t'utni-nni,
sl in liof statn lenianserit.
18. Qualiter ex predictis et eoruni dependiciis et coniiexis
ipse taiiiquani notorhis ecclesie Invasoi-. scandalizatoi'. dissipatoi-
et destriictor et de scisniate et lieresi suspectus a statu huius-
niodi eicl et repelli poterit. si voluntarle cedere uohierit.
19. Ex quibus videtur, quod dictus d. n. Gregorius nee (lel)et
nee tenetur, yninio nee licite potest cedere reducendo se et sibi
obedientes ad obedienciam dicti Johannis. quia sie non tani((uani
pastor, set tanKpiani inercenai'ius cederet lupo ovile (loniinicuni
invadenti.
20. Secus auteni esset, si hoc kipo eiecto et exclusu ab ovili
eUgei-etui- ahquis bouus pastor, qui ad uniendum et regendum
g'regein Chi'isti iudicaretur esse ydoneus; et maxiiiie sl eciani
eiceretur dictus doniiiuis Benedictus in casu, quo pertinaciter
cedere recusaret. Tunc enini eciani verissiiiius et indui)itatus
pa|)a unicus eo minus cui-aret cedere vel i'enunciare, ecciesia in
bono statu et in manibus pastoris ydonei dei'elicta.
(49) Februar Aiifaii$>'. — A u <> ii // lu n s.
Text: r f. Uli.
I II li (i 1 1 : Dir hiiHnlirc des Kim lijs soll dini Schisma du Ende
indcl/cn .
Brevis inroiinacio pro diclo (bnnino rege Honianoruni.
I'iinio cum s a ii c t i s s i ni u s (b)niinus noster d. Johannes
papa XXlii. principaliter presens concihuin vocaverit pi"o danda
[)ace ecclesie et pi-o ti'anquillitatc popuh' Christiani et Serenissi-
mus d. rex Homanornm eciam ad eundeni linem laboraxit et
hil)orat in presenti concilio. ad (|uem tani<iuam s|)eciaiem advo-
catum ecclesie istud j)rinci|)ah"ter pertinet, (piia tamen in hoc
seinper vellet procedere cum delii)ei-acione concilii et speciaiiter
dicti domini nostri et collegii domlnorum cardinalinin : ideo ipsis
aftectuose supplicatui'. quatenus dignentnr aperire et olTerre vias
vel Viani racional»iles. per (|uas \el per (piam dicta |)ax et integi'a
unio facihus, bi*evius et commodius valeat obtineri e( presens
scisina non sohini terminai-i set eciam niodus aperiri. (piibiis
provideri possit. (|uod simile scisma ex similibus causis vel
i'iKlicibiis in rutmimi «'vi^iiirf iion possit. l^t Iiec |)ertinen( ad
dictum domimim iiostnini el safinm follegiiiin exemplo sanc-
toniiii patruiii in siffneralihiis coiu-iliis. (|iii ita proressisse Je-
guntui".
Item in casii. (pio dicti domini |)apa et cardinales premissa
non offerrent in |)riina sessione, requirit idem d. rex pio expedi-
cione concilii. quod sine dilacione dentur certj notabiles deputati
de Omnibus nacionibus. (lui sub iuramento seci'ete habeant aperire
omnes vias et modos lacionabiles ad fines predietos et (piod,
si') ei.s fonveniencius videl)itui'. eh'üantui''') pei* eos. ad (juos
|)ertinebit.
Item ut premiSvSa l)iv\iMs ft convenienciiis liant, idem d.
rex pi'esentat in soriptis omnia objata d. letjis Arragonum et
I^eti'i de Luna et d. comitis Pallatini ducis Bavaiie et Angeli
Coi-ariü, ut eis Hat talis et tam i'acionabilis responsio, quod non
debeant irritari ^). Item proponat dictus d. rex. quod ad ipsum
pertinet ad premissa dominum nostrum et totum (•olleg'ium ex-
citare et monere et de hiis est instantei- lequisitus. Et quod
breviter expediantur ad redimendum labores, vexaciones et ex-
pensas dominorum in hoc sacro consilio existencium.
De aliis autem reformacionibus spiritualibus et ecclesiasticis
[in] capite vel in membiis idem d. lex relinquit deliberacioni
concilii generalis, paiatus tamen, si a dicto concilio lequisitus
fuerit, in omnibus daie opem.
item, quia idem d. i'ex de recta intencione d. i-egis Arragonum
indubie sperat, quod ex convencione cum eodeni et Petro de
Luna sequetur pei-fecta unio seu pax eccJesie, quantum in eis
erit, ideo idem d. rex re([uirit consilium de modo circa hec ulterius
procedendi.
(50) Februar Anfang'. — () ii i <l a m d o r I o r c s et /> rc/ n / i.
Text: r f. .%'.
Inhalf: Befürworfung ehicr ZiAsammeuhiinft mit dein König
ro»i Aragon mal den Gesandten Benedikts.
Regie maiestati hec sub correctione humilitei- presentantur
ex parte quorundam prelatorum et doctorum diversoium studioruni
et nacionum.
:il Ils c\. b) Us flijrat ur.
'y iJiese Aiifmort steht also noch aus.
94 I. Abscliiiitt. Johnini XXIII. iiiid (Ins Konzil.
CiiMi (»r;il()ies Pcli'i de Ijiiia f^t i'H<>is Afi-aji'onip persistant
in (-(nn eiicioiic imifiia in \icia ciiiii d. rej>p IJomaiioniin iwc ad
aliam specialem viam |)i-(»miiiic cxplicandiim per dictum d. i-eg'eiii
|)()ssiiit indiici. ([iiia tarnen dicli oi-atore.-; coiistanter aftiriiiant et
verisiiiiiliter persiiadpiit ex dicta ('oinciicioiic seciituriini optate
pacis fi'iictnin et allejiant, quod lianc viam dictiis d. rex ohtulit
exfusantque dominos siios de tai'ditate et loiigitate teinporis ex
notorils et i'ac-iouabilibiis caiisis. videtur, (piod dicta convencio
pef dicliim d. le^ieiii millateims del)eat peiiitiis repelli nee per
üenerale concilinin repi'oijari aiit dicto d. re^i disiiadei'i. tum
(piia Ulis non videtur tleneoandum. (piod iion nejiaretur Grecis
aut intidelihus. si peterent <()n\ encionem de pace ipsoriiiii
aut eorum reduetione. tum <piia hoc ne<>are esset occasio ob-
stinacionis et |)erpetuaci(inis scismatis. sicud ])atet per exem-
plum de scisniate (ii'ecoium. tum (piia luni esset facile eos vei
eoi'um scisma |)ei' viam facti seu potenciam hcachii secularis
extirpai-e.
Sed tameii videtur ex|)ediens. (juod ex parte dicti d. reg'is
et concilii mittei'entur aii(pii oiatores ad triplicem tinem : prinio
ad reducendum eos, (juod pro redimenda eoi'um vexacione et
dicti d. re<iis ai)l)r(>viacione n(\u'ocii vellent mittei'e |)lenum man-
datum. ([uem admodum fecit Anaelus de Corai'io. ul hie posset
integra ecclesie unio tei-minaii : secundo. si dictum mandatum
mittere noilent, quod saltem. (pie otterunt in \icia. vellent facere
in ali<|uo loco propin(|uioi'i in comitatu Sabaudie v(d in alicjuo
loco circa IJodanum. ubi possent \<'nii'e uailee \el alibi. ul)i eis
daietui' debita securitas ad hunc tinem. ut pai'tes pi'opinquius
existentes |)ossent facilius et brevius i)acem concludere; tercio,
si premissa non velint. saltem consencient dictam conveiicionem
diffen-i. usque rex ea. (|ue in |)resenti concilio sunt ajienda circa
exterminacionem scismatis. (|uantum in se est, compievei-jt, quiai
videtur tieri posse infVa mensem seu tinem Api'ilis et tardius.
Et ita posset dicta convencio tiei-i.
(51 ) Feln'uar Aiifanj>". — .4 ii o ii i/ in u s a ii s d c r 0 !> ö <] i c u z
J 0 h <i II II s.
Tr.rf: I' f. SS.
I II li (I / f : }f(iliii/iii(i zur lliiixivlil iiik/ }fässi(/ini</ iilh-r Taih'ii'ii .
hcsdiii/crs (Im \'orsc/i/('ii/i-ii TU'iii'dikfs. XIII. tun/ des Kdiiii/s ran
A layoii ye(jeii i'ihcr.
141.-) Kcl.ninr Aiirimi;'. 95
['i'o IC s |) () II s i (> 11 f (laiida jx^r sf iviiissimnin d. i'cjieni de
voliintate concilii amhaxiatorilms re^is Anai^omim et Petri de
Lima ex una parte, ex alia diici Havarie cinn suis ainbasiatoribns
Anteil Corrario, aiic|ui daiil avisaiiienta ita austera, iit |)Ofius
videantur esse advorali srisinatis f|iiam coiisultores iiiiioniset pacis.
Cum enim res isla trartanda sit amirabiliter et earftative, ineipiiint
a criiiiinibiis, obicieiido periiiria et vota fracta ac rollusioiies,
ut statiiii precludatiir via liactatiii.
Secundo, ut addiicanl cos in odium concilii. dicuiil. (piod ilii
despexerunt concihuin nee sunt (h'giiati initterc nuncios suos ad
conciliuni, set miserunt ad d. res-ein ex ([uadain coiiusione cei-la ').
Potest dici, ut innuit cedula ilioruin. (|ui sunt cum d. duce pre-
dicto, quod non reprobant concilium. set presidentem, set (^ciain
nee approbant simpliciter. cpiia timent inini'iam et iiicrito. quia,
nisi Dens providisset per alicfuos bonos, et se opposuerunt ''). Ti-acta-
batur per quosdam, eciam antequain esset plena congfregacio,
ut omissa omni racione unieiuh' ecclesiam ajisi'aventur i)ene conti-a
illos ad hoc, ut ininime esset amph'us spes vel modus unioms
et ut i-emaneant confusi-).
Tercio, (juia dicunt specialiter conti'a cedulam''), quod non est
verisimile, (juod vidint ampiecti'') viam cessionis. quam ah"as
reprobavei-ant et in suis publicis consistoriis tanupiam dyabolicam
condempnaverant. Hespondetiir. (piod, si tunc non lecte sense-
runt, potuerint |)ostea resipiscere et suuni errorem iain i-eco-
jinoscere. Xec hoc (h'citur in favorem ipsoi'inn, set in lavorem
ecciesie, ut unialiir |)er istuin vel per ahum moduin racionabilem.
(^uarto ad id. cpiod dicitui-, quod dominus nostei- non debet
tieri |)ar Ulis, qui nullnin ins habent, set sunt condempnati '),
respondetur, quod non Ht par. eciamsi ehg-atnr via cessionis^
nam ipse cedit vero papatui. illi autein non vero. nnde, si est
Iure l)onus, sicud est papa verus. debet velle. (piod per se non
stet, (pioniam uniatur ecciesla, si autein dilif4i( ma^is statum
suum quam unitaten» ecciesie, videat, ne ex hoc sit indignus nomen
habere pastoris.
!.) .So /As. 1)) Hs iimplcrtcrc.
'y Dii'sr cedulae kömieii mir :i4 (Siii)er co (iiutd), .'»v; (S»"(|iiiiMtiir jiliqiia)
lind 42 sphi (Via cessionis). Sie önMi-rn sich nhrr tiiclif so scharf. Oh firiiuc
fphlpit y
- 1 Anfrafi aiti 7. DpZPinhpr.
'; Voiii -0. Januar ,Si placet . . .*
*i Vgl (lip Nrr. 40~4n.
iH) I. Ahsclmilt. .Idhiiiiii WIM. und diis Koii/il.
(^iiinlo. (|ii(mI dicihii'. (|im)(I d. rcx noii dehet vcIIp Interesse
(•(tiicilio. set iuxtM iiioreni pi'edecessormii stiofiim soliiiiimodo
exe(|ui e;i. (iiie |)ei' conciliiini detei'niiiiahiintur. respondetui'. quod.
sif'iid ex croiiicis np[)aret. iion soliim interfiierunt sepe, set eciaiii
prefuerunt conciliis inipei'al()r»\s ct. si iuni(|iiaiM fiiit causa raciona-
l)ilis, iaiii est : primo. (juia iioii omnes prelati recos'nosciint d.
nostiuni in papaiii. set i|)siiiii onuies lecojinoscunt imperatoreiii ;
seciindo. iit Sit libertas et seciiritas loqiieiidi oiiinibiis, quam ipse
piomisit.
Postreino iniii(|uaMi lief imio leproJjando solum dicta vel
scripta aliorum. Set. si ca. (pie olferuntur ab ab'is. nobis noii
|)la('ent. olTeraiiuis mos eis ineliora. ut sie eos vel reducainus
beni\M)ie vel totah'ter conviiicamus. Xain istiid. (pied coiK-luditu]',
seilicet (piod procedatiir conti'a cos pci' confirMiacioiiem coiicilii
Pisani et ajigraxacioiKMU |)eiiariim. iiichil aliud est dicerc. iiisi ut
confirmetur scisnia in perpetuuni. (\{\o(\ est niulto detei'ius. <piam
f\\iO(\ vei'us \n\]rA cedat iui'i suo pro ccciesie unionc. Kt ideo \idetur
melius concludendum d. i-eo:i, ut suadeat illis contendentibus vel
imnciis eoi-um,ut infra certum competentem terminum brevissimum
habeant plena et plenissima ujandata et illa producant.
Insupei- moneantui' ex parte concilii per uuneios |)i'oprios. ut
infra eundem tei-minum compareant pei- se vel procuratores suos
ad dicendum causas, quare non debeat contra eos procedi, et
si producentur sufficiencia niandata et ibi velint intendere ad
Unionen! , bene (piidem, sin autem. pi'ocedatur contra eos et
sie merilo crit ultiimim id. ([uod ali([ui volunt") esse
primum.
Kt si dicatur: quid Interim tiet ? Hespondetur. quod tractabitui'
ciu)) hiis, qui erunt presentes. de modis uniendi ecclesiam ') ac
cciam de inodis refoiinandi. Que reforinacio consistit in paucis.
dunnnodo bene serventur. Si autem non servantur. omnes deter-
minaciones. que possunt in mundo tiei'i. nicbil valeant. Et si
alicpn ex pi'elatis non possunt tamdiu moi'ai'i liic i)ropter defectum
expensarum. subveniat illis dominus nostei-. cui incumbit tale
onus, vel detui- eis licencia i-ecedendi, quia non est equum, (piod
pro|)tei' incommodum paucorum periclitetur causa universalis
ecclesie et pi'optei- festinacionem paucorum mensium liat incon-
veniens. ipiod in ctciiium tolli non possit etc.
a) Hs iioluiii. 1)) IJa
141") K('l)iti;i r Aiilanji'. 9^
(52) Februar Aiifaiij>". — O n i d a m -I I <i I i r i ' i.
Text: r f. O'"^ >i»f> /■ "'»'''
1 u li (( 1 1 : FnfJs die Zession (Irr riii"i(j niötj/irhc \\ (■(/ zur litioii
isf. itui/J ihn ((Hell Jolninn n'ühlcn.
Q u i a p o s s II n t v o r i s i iii i I i t e r d ii b i t ;i r +' oratores Pt^tfi
(l(- Lima et Anjiieli Corario. an via cessionis, que ruei'al appro-
l>ata ante conciliiiin Pisaniiin, acceptai'etiii'*) nunc pro tolali ex-
lii-paclone scismatis, si per eos offerretui'. ac propterea fortasse
iioii audent aperire inentein suain. ne si ofteri'ent cessiont^ni per
nKxluni alias practicatuni et non aeceptaretui'"). deterior rss»'t
eoriim condicio. ideo prius videliir deterininaiidiiiii. an rlijicn-
tibiis ipsis illain viani et nuliani aliain acce|)tant ihiis cciani ex
part(^ nostra deheat aceeptari.
Cii'ca (piixl dico. ({iiod raciones. (|ue prcdtahant \ iain illatn
cessionis ante concilium Pisanuni «'ssc optiniani. a<llHic \alent.
nisi. quia ante nicliil erat deteiininatinn circa iioc per aliqiiod
concilium, nunc auteni est deterniinacio concilii Pisani. (|ü»' privat
illos conten(lent(\s et declai'al eos mdliim ins liahcrp in |)apatii et
pci- consecpiens appr(d)at ins doniini nostri '').
Set ex adverso est alia racio niagis ui'gens. (jiiia tunc. si
non cedebant, nee*") tiebat unio. sicut') nee erat facta per XXX
annos vel citia. tanien ei*at spes unionis nee erat ali(jUod preiu-
diciuni ex nioia nisi diuturnitas teniporis. Nunc auteni ininiinel
istud pi'eiudiciuni. quia, si non acceptatur isla via illis olferen-
tibus et pi'oceditui' contra eos |)er confiiinacioneni concilii Pisani
et aggravacioneni penaruni. nemo dnbitat. (|uin pei' hoc confii'metur
scisma in pei"j)etnum. VA ideo consideranda sunt circa hoc
inconveniencia et bene ponderanda. si malus') inconveniens est,
quod confii-metur scisma isto modo sine spe i'eintegracionis, ({uam
(piod habens ins vei'um et ceitum in papatu illud dimittat j)ropter
reinteoracionem ecciesie. Non est dubium. tpiod est elig-endum
id. (piod est minus malum.
Et si dicatur. cpiod isto modo dai>itui' via') se|)ius malignandi.
(|uia, si alias ^) papa eli<>etui' in discoi-dia aut ali<pn ex cardinalibus
postea discordabunt ab eo. (pn erit concorditer electus. non habe-
l)imt nisi alium pontificem ci-eare, et sie per indireetum eo^crenl
ad cedendum eum. (pn* ei-it canonice electus. respondeo, (juod est
il) /'. US att<Mii|)liir<'tiii-. 1)1 .S7'/// iloiii. II. sf'-ht f. US iliviuiin. c ( /. US iil. d) /'. US spt.
e) /'. S7 eniiii nia)j:is. f) /. S7 uccüsio. ■.') /. .S7 aliiniis.
'y llwrsrhrifl : ("cdiilc (luoruiidain Italionrum.
K i II k e , Arla i-oncilii ( 'oiistancicnsis Ul. •
98 1. Alisclitiitt. Jdliiiiiii XXIIl. mid (Ins Konzil.
fafiliiis i)i()\ idcic. HC itciiim Ihit scisma. (|uam iil iam factum tolla-
tiir, t't i<ltM) siihlato priiis prfsciiti scismalc lipuc proN'idchitiii'. nc
facile (1<^ noxo lien" |)(»ssit.
Hein si (licatiir. (|ii()(l est \al<le iiii(|iuim et incoiueiiicns,
(|ii()(l lialx'iis ins inanilVsl nni cojiatnr cHdfiM^ iure sno pi'optpr
puni. (|ui nnllnni ins haltet, icspoiideo. (piod nisi esset alicpiis
superior nti'iusiine. (pii |)()sset facile") de inre hoc c(>»iniiscei-e et
diftinire et exe(|ni. heile esset inconveniens, qnod iion est in casn
nostro. et tarnen hoc eciain plei'UiiKine fit propter honnm pacis et
concoi'die. Summa eiiio lacio est. (|iiia est minus inalum. (piod
\erns i)apa cedat inii sno. (piam (|iiod falsi pape perseveivnt «'t
continnelnr in peipetuum scisina.
Istis et siinilil»iis racionihns imhicendiis est (huninns nosler.
ul cedat illis \(»hMilii)Us cefh'ic. Set (piid. si Ulis \(denlihtis ipse
noiit y l\espon<h'o. (piod co<iendiis est per conciliiim. Kt circa
lioc esset videndum de potestate concilii snpra |)a|)ain.
(53) Fel)ruar Aiifanj>'. — A u o u i/ m n s.
Tr.rt: /' /'. .'/7; \I/V;/ r,()<l7 f. Vit '-.
I II // (( / f : Alle <li('i rräfciKiciitcii nii'issi-ii zniHckfiffiii.
(^ n e r i t u r, u t r n m s e (] ii e n t e s coiKlusiones sint tam-
(|uam vere acceptande vel tauHinam false ant (Mronee repellende:
V W
J^rima concinsio : Duo de Duo'), unus (ire^(H-ius XII. et
|)apatu contendentes inter se alter FVnedictus Xlli. a nonnullis
et contra d. nostium papam a|)pellatus de papatu conteii-
Johannem XXIIl. pro liono pacis dentes inter se et contra ilinm.
ec(desie inri pretenso in |)apatii (iiiem multi .lohannem XXIIl. ap-
tenentur cedere non solum ohii- pellant. pro hono j)acis ecciesie
iiacione generali de iure naturali iiii'i vero aut prc^tenso in pa-
el di\ino. set eciam ohiijiacione patu tenentur cedere non solum
specialiexiuramentoet votoet ad ohlijj-acione generali de iure
tantum l)onum exe(|uendum. ut naturali et divino. set eciam
faciliusinducerentur.alliciendies- ohlig-acione speciali ex iuramento
sentet inducendi.statuendodeeo- et voto.
rum proN'isione decenti et seciira.
Licet dominus iioster |)apa Licet ille. cpii nominatur
Johannes XXIIl.
.i) l'fhlt f.'.is. Ii) I iilr/t (lnrchsfrifhrii i\c |):i|r:itii <niitcmlciilfs inter nf, (|ii(iiiim \ idclicct.
'/ /' /. !>7 lidf dii' tirspiiinrilirltp Form, die in W ö(H)7 ht viitr .hilitiiiii
XXIIl. II iifrcinidliilir l'nrni iiiiinuliiiinf ist.
U15 Ffhniai- Aiifjum. 99
ex predicta speciali obligafionf ad illiid ininiine teneatiir. tarnen
generali ohiiiiacionc prcdicta (enei'etiir in cerlo casu xcio iuri
siio (u'dere pro Ixjho |)acis «'cclesie et scisinativS extir|)aci()iie.
In casn, <|U(> dicti'') contendentes often'ent viam oessionis. si
doniinns'') noster') pariter cederet, ipse') pocius teneretnr (-(Mleir
(liiani diuciiis extirpacioneni scisniatis differre vel') aul'tVi r»^').
8i dicti") contendentes') j)ieniissain cessi(^nis viani sinipiiciter
vel condicionaliter oftei'ie dissiniulaient ant dilTenent. tarnen')
dominus noster tamqnani verus pastor in ol)lacion«' tanti l)oni
illos deberet pro pace ccclesie prexenirc et hoc scciinduiii aliipios
(M'iieret, licet non ex ohli^acione coactiva. taincii ex pcrfccl ioiic
caritativa.
Si dominus-) noster^) dictam ohlaciont^m faccM'pt. ai) univt-r-
sali ecciesia laudandus esset et summa veneracione extollendus
et per presens concilium eidem esset de statu securo et
honestissimo providendum eciani ad sue voluntatis l)enej)lacitum.
Kt '') super hoc erit sibi per concilium humiliter supplicandum etc.
Si dictis ') duobus contendentil)US dictam viam olTerentibus
dictus dominus'') nostei-'') eam pertinacitei- recusaret. esset pei-
presens concilium reprobandus et ex hac et (juibusdam aliis
racionabilibus ') causis rejjellendus, iit ])lnres estimant '").
Si ante terminacionem presentis concilii dominus") noster et
dicti contendentes per dictam viam aut aliam racionabilem non dent
certum niodum et darum ad extirpacionem scisinatis et tinalem
conclusionem ecciesie pacis. decernendum erit per pi'esens con-
cilium obedienciam al) eis esse subti'aliendam usque (|uo pacem
rnddant ecciesie, (luam ditterunt vel aulerunt et de facto exnunc
debere tieri. si in hoc alioi'um obediencie elTectualiter consenciant.
Si infra certum et bi'eve tempus pei* concilinm statuendum
i[)si paceni non reddeient ecciesie nt prefeitur, ij^sis i'epulsis
esset ad novam electionem ") procedendum. ante(|uam presens
concilium penitus dissolvatur, nisi in casu. ([uo dominus'') noster
\ cl alius ipsorum off'erret dictam viam cessionis aut aliam \iam
pacis racionabilem, (|uam alii recusarent. in (|uo casu ipsi cssent
non solum per subtractioncm obediencie. s(^t eciam iüiie et ^ladio
puniendi.
a) ir priiiii diici. !>) l\' Iciciiis, i|iii vnc.ilur .loli.iniics. i) U /o/(// liM-rius \ci(i iuri
siio vel prctoiiso. il) J-'rhll W. c) U' l>riiiii dun. fl W für tiiriicn . . . pastur: tfrcius. i|Mi
ilicitlir JolinniX's. cciaiii si esset vimiis p.-islur. et tiiiic e<i ma-iis. ir) l\' dictus \ocalus
•loliaime.s. Ii) Kt . . . etc. f'i'Iilf W. il U' piiiiiis. ki W .Idhaiines. 1) /' irracioiiabilibus.
iii) H' folgt eciam aliqiti de obedieiicia sua. n) l\ für dotuiuus . . . ilicti: tercius et priini
duo. Il) p ecclesiarii. p) Dominus . . . vel frlilt W.
100 I. Al).s(liiiitt. Joliiirm XXIII. und (his Konzil.
(54) Februar Anfang'. A h o u i/ itni s.
Tr.rf: nriisscl SO IS SdL'd f. SJO l'l'l'.
I II h <( 1 1 : Ihr Modus pi-ocedpiidi zur hj/diu/niH/ der luiou
iimß (Iciii Konzil (lulic'nn (/cs/c/lf hh'ihni . Krirä(pin<j i'thcr die Ah-
sfiiintntiKj iKicIi \(i/i(>iicii. ilic trotz der Ahlolniiiun der Jf(t//('iirr
cHiftfoldcii irird. da die drei (iiidcrni jSatioiK'U dufi'ir sind.
Hcvei-fiulissinii |);itivs et domiiii. (^) ii i a i m in i n c t d i .s p n -
tncio. an sci'iitiniiim xotoriim in concMio ;i>MU>iali neccssacimn
sil facienduni vcl licndunr') pci- ra|)ita \el nuin([uid eciani siilTicial
sci'utininni lieii pci- cajjita in nacitniihn.s eiusdcni (Mincilii : et
(|n()d per capita in concilio üpii deheat, videtur ex co. (piod
halx'liii' in casu .sinodiis 15 di.. ul)i dicitur, (piod concilinni
dictum csl ex (-(»niuni intencionc. eo (piod in iininn diiiüat nuMileni
(Muncin nicnlis inluituni; iU'ni conlrariuni est. (piia non .suflicil
con.sensus (pialitcrcuiKiuc not ilicatus et neduni expressus, set
eciani tacitus in re»iula, (|ui lacet de i'e in li. \'l.; et })ei' conse-
quens non lefert. an consensus notilicetur in concilio per scruti-
niuin. (piod lit per capita sin<>uloruni cori)oi'uni sive per capita
nacionuin : Solucio in liac materia : jxnio lianc concdusioneni,
(|uani bona lide credo veram . . . Scruliniuni \'otoruni in concilio
(|UOcun<iu«* de iure lieri potest neduni |)er capita sin^uloi'uni
sin<iulariter. set eciani per capita nacionuin. intelliyendo per capita
nacionuin jirocuratores si\'e (d'ticiales nacionuin. Hec conclusio
prohat ur [)riino ex racione siii)ra inducta j)ro liac parte. Xani in
presenti niateria sufticit consensns (|uocnn(|iie modo notillcatus
eciain i)er taciturnitatem <'x eo, (piod ne^ocium unionis summe
favorahile existit. (,)ue racio fortilicatur |)er comunem iiiodum,
(pii servatur') in diflinicionihus conciliorum . ([uia comuniter
res|)onsiiin in Jiac materia : VA respondet s. sinodus : Placet,
per (piain manifeste patet non esse de suhstancia conciliorum,
(|iiod Vota sinjiiihuum scrutentur sin^iilariter. cum sufticiat ,
(piod siinul respondeant: Placet. ut dictum est. Prohatiir hoc
ex eo, ([uia, si votum cuiuslibet. ([uem negocium tanjjjt, deherel
necessario sing-ulariter i'efiiiiri, nulluni prociiratorum regnorum,
nacionuin. provinciarum. universitatum, capitulorum delieret ad-
mitti, set singiili. (|uoriiiii procuracionem «ereivnt, essent singula-
riter perscrutandi. Set hoc lalsuiii. ut patet taiii per coinunem
practicam (piaiii eciain iure ... Si ergo procuratores regnoruni
etc. admittuiitur pro singulis de regno. eadeiii racione eciam
a) //.-; iit'ccss.-iiia, laciiMiila liciula. I)) 7/s saiialiir.
I
141;") Frl.ninr Aiirnii;:-. 101
iincio qut'libf^t per ])i<)('iir;»t()i-(Mn icspondcrc pott'st in concilio
i|)S(» coiiji'rp^iiato. iiuixinu' sin<iuli8 de nacionc pi'csciitiljiis cl
iKHi contradicfMilibiis . . . I'otest cciam dici. cpiod sii)<iiilai-ia coi-
pora coiicjlii siiiüularitci' sci-iitaiiliir in coiicilio. X;\ni (Mincilinni
constitiiilur ex iiacionlhiis, (piaiimi (pieliltet constitiiit pei- se
iinmn (•()r])iis et est votiiii) ; et sie (pialihel nacionc scrntata
sin^^nla corpora concilii sunt et crunt scrutata . . . Ilcni. (jnod ')
scrutari ])()ssint de iure |)ei- naciones si\c piovincias ') et non pej'
capita. necessario ])at('t ex concilio Pysano. ubi hoc |inodo|
scrutatnni est; et certiiin. l'nde anteni concilinni l'ysannni hoc
|)otuit dt' iure comuni. et siniiliter hoc polerit concihtnu Con-
stanciense. . . . cum sit ciusth-ni auctoritat is. cuius fuit concihuni
l^ysanuin. . . . Per (piod eciani solvitui". (|Uod de no\'o ah .Itah-
cis ohicitiu". sciiicet (piod. hcct concihuni l'ysanuni tenuerit
habere niü(hJMi j)er naciones et non per ca|)ita. non tanien eo
nio(b). ([uo conciMuin Constanciense eo uti intench't : (pna. si
concihuni l'ysanuni potuit et debuit inoduin teuere ei'') ex-
pedienteni, sie eciani concilinni Constanciense nioduin consniiilen)
potest fscrvare|. secunduin cpiod nuiu- ex|)e(lit ])ro nea'ocio unionis
conseipiende. Intellexi eciani. (piod illo modo sie nsi sunt, ut in
anticpiis conciliis invenitur, sciiicet .placet' non sci'utatis votis'")
singulorum in concilio sive sessione. set prius in nacione. Sic
eciam nunc sine scrutinio sinji'ulorum ileri potest. Dicitur''),
(piod concilium Fysanum hoc non potuit statucre de iure nee
taleni modiim teuere. I^t hoc non polest dici. ipiia') sie seque-
retur. (piod Johannes non sit papa. . . . Se(pier(4iir. (piod duos
fuiic |)ro papatu conteiidentes dampnai'e non potuit et sie essemus
in statu ecciesie. qui fuit ante concilinni Fysanum . . . Kst
tarnen |p(>ssibile|. (piod dictus .)(diannes et sua adhesio excusari
possent. . . . (|Uod lum deberent dici selsniatiei proj)ter bonuin
linein. (piem haberent ex concilio Fysano . . . Fnde. si Ang'eJns
vel Fetrus de Luna racionabiliter se exeusare possent a contii-
niacia. de iure essent audiendi ... et excusari possint. (piannis
nostra adhesio hoc admittit difficulter vel secunduin inultos nullo
modo . . . Cum erjio in ec(desia l)ei sit verum scisma . . . per
!i) //.•; proviiH-iis. li) //.-■ ciiiii. c) ll.-< \olimi. <l| //> /-ocik.- prniit. c) //.- /o/(// si.
'j lii der lls folfif non. Dem Ziis(uiniinili(iii<j iiitd drr Sdizhoii-sfriikfion muh
isi i-s zu tilifcii. I'fn'r dir Töfifikfif drr ^■icüioiieti in l'isa njl. Sfiilir. l)if Orifaiii-
satiDii und (k'.schäftsttrdiniini di'S Fisnuer und h'onsfaiizcr Kaiizils ij)is.s, isyj\
S. 2li f.
102 1. Al.scliiiitt. .loliMim Will. 1111(1 (Ins Koii/il.
(•()iistM|ii('ns. siciit (•(niciliimi Pysamim i)ni1('s siuis inh^ipoinTp
poüiit ynimo dehiiit. sie cndcm racione eciam fonciliuiii Coii-
slam-icnsc sc iiitcipoiinc dcbct. iif ■') scisma hodie ecclesie immi-
iiens tollatiir iioii oh.staiil«' contiadictionc cuinsdani dt' |)apatu
(•oiitcndciiciiim ... Si erjio. ut iam patuil. conciliuin Constan-
ciciisr pai'trs siias iiitcrijonerc polest yniino debet, ut divisio in
ccclesia Dpi lollalur. cadpiii racionc cciain potest de iiiodis
(•(Hi\eiiieiitil)iis ad iinionein dispoiieic noii ohstaiite conti'adictioiie
(•iiiiisciini(|iie. Kt sie pei' consetinens eciam noii inipedit pro-
cessuni (•(»iiciiii de iure, si Italici in hunc uioduni consonare uo-
lunt. (|uia aiie ties uaciones taiii(|uain pars iiiaior et sanior in
negoeio uuioiiis «'sset pi'el'ei'enda ... ei niaxinie ex eo. (piod
tendit ad natuialeni usuiu rei. (pii est. ut sit unus pastor in
ecciesia Dei . . .
(55) Februar kurz vor 7. — Ailli ranl. '
Text: FiUn.sfn' llss. /' /. /O.V '■.
Driivl-: Unnll II TJ4 : Mniisi XXV II CHI).
I II hfl ff : Ijircifcrniirj r/r.s Sfiiinnrpclifrs. lü-Jifcr (fcs l)islirr/(/rii.
Hs (jrftc Ffdiicirii. (fir iiir/ir Scffni lidficii. afs itufiniisclir Erz-
liisf niiK'r. Ancli (fic hof.form (fcr Tlicofof/ic nii(t ffcs Ifcrfifcs. (utcfi
(fir Fiirsfcii (fffzfcrc firsrhräiif.f i iiiiisscii (il)sfiiinii('ii.
.Ad () I) \' i a n d II ni |) r o t e r \' i e et i n s o I e n c i e'') . . . exe-
ciicioni mandari.M
(50) Februar kurz vor 7. — A ti s <t c r i f n f i r n i s v h r //
A' (1 f i 0 n.
Tr.-I : /• /•. lor,.
ScI/rrHjcii tfcr /fdficiicr au Sii/i.siiiiin(t : l'roffsf (/('(/rii (fir (jr-
/ifdlifc AltsfiiiniiillKj iKirli Xdfioiirn. lU-iKicIifrifif/liiif/ (frr Ifdfiriirr.
\\ (llHIll l-'Jllfrif lUKJ (frs clirisfficl/rii \'(>ff,cs iidcli Xdfioiiril ?
I^j)ist<da Itaiicoliim ad i-eiicm Ixoniaiutiiim. in (|ua prohant.
(jiiod \()ta tieri deheaiU per solos episcopos et al)l)ates.
Serenissime priiiceps. iinict issime cesar et rex reji'uin seinper
auj^'uste. H II in i I i I e r et c iiin omni deliita icvereiicia at(pie
ii) //.-■ <•!. In /(( l.(,ri-i,iirrrii.: Diml,- hiit inscitir: .s-n/.v/ S.TJ:, '/.. IS r. ii. est .-/. i-ciiiiii: Z. I'.l
r. II. schisiii.itis zu slrrirlim : Z. II r. ii. siinilcs st. i.;i rt iciihi n-s : lrf.-/r Z. rt .■'t. ;iiit : l'l'n Z. VI r. <>.
|>ci- prcsoiis; Z. Ji i-t .-</. si ; l'linjt liirr ]ii,il,'r \nn\\uM' r\ hiii-ii: ill.i cl.nisiij.i : c|||(mI -i Mli(|iii
i'\ \ iil)is ilistis i'<ii't;iss<' et i;i iKiiiicis iiiipcdiiiicnl is )(.-■/,•.
'' l)i'i- Kmi (//c.sc.s Aiifidijs i'rsriit'iiif (iiicli ftisf inirflicli iihrici iisiimttii'iiil
III H lldnii II L'L'.'i (Irizirr .\bsilniifh in riin-r Dcliltcrjicio iinivci-sitaTi.s Parisien.si.s.
ijrilr. hinke, hlirsili . il. Oncllru S. ■Ul-l.
I41ä Fcl»ni;ii- kurz vor 7. lO.')
(iHxotissima siihH'ct ioiir si^iiilicatiir vestrc re^^io ninicstafis cclsi-
liidiiii ptT luh'lissimos zclaloi'ps Hius(l«'iu re<>-ii ciilminis prdatos
Italice nacioiiis ft post NocacioiK'in saiict issimi in ("lirislo pali'is
(loinini iiostri d. Johaniiis papc XXIII.. ex xoracioiic vestiv reg"it'
siibiiinitatjs Nciiiic ad li(»c Cotistaiicit'nsp ji'(MU'ial(' (•(»iiciliiiin siil)
spe lii-iiiissima ac lidc ccilisshiia ae protzet ioiic »d tundonr
singiiJai'issinia ciiisdein vr'^lc maiestatis. (|iiaiii iiilcr omiirs (d
super (»n)Hf'S tixMiis orbis rej^es et |)riii(d|)es (•<d<d)eiTima fama
p['(^dica\it hacdeniis et pivdicat incessaiitei' iiisti(da. |)riKleiicia.
iiiagnaiiiinitate at(pie pofeinda pivpollere et ut lidei (diristiane
relijiionis zelum iioii taceat super oniues (Jiristicoias excel-
lenter. jjropter (piaui (dirislianissiuiuni uomeii solus S])e(dalis-
siiiie j)r()ineren)iiii. eocpie ainplius. (piod rejini Italie a Houiauis
sing-ulare uonien pei' autiuuasiaui capietis ei i|)sius Italie re<i-ni
ji'ubei'nacula gloriosissinie susc ipletis "). (|ui)niani »d in ipsius
Italie re<riii spleiididissiinis oiis vestre concepcdonis splendor
exoi'sus est. duui di\iue rec(»r(la(d()nis proj^cidtor \estre i-e;L;ie
celsitudiius poteiitissiuie secuuduin deceiudaui tanti priu(dpis
Italiaui pi'ouiereret ''). lutellexerunt aiitem ipsi sigiiilicantes a
nonnullis a|)ud \estraui re<:iaui niaiestateni instancdas ex|)eti. ut
iu hoc sacro veiieraudo^pie concdlio generali sutIVagia seu vota
non ex numero |)relat()run) et singulorum cajjituni. set pocius
nacdonuni. (pias IUI vel (piincpie diiudicant. deheant censeri. (piod.
serenissiuie prince|)s. in detractioiieni iiu'is (d' lionoi-is nacionis
Italioe iiKUulestissinie procurant et ut petencdinn pace hxpianiur.
adversus instituta naturalis seu divini iui'is, quod ex sacris scrip-
tui'is . . . InC studio liunianitatis oinissuni, quociens opus t'uei-it.
lucidenlissinie denionstrahit ur advei"sus(|ue canones et sunimoruiii
decreta |)ontifi('uni et saindoiuni ])atruni regulas rui'sus et tei-ciuni
contra nioi-eni tani in vetustis (piain in nuKlenns conciliis Lugdu-
nensi atque \'ieiniensi. (lalliarinn. non Italie partihus. (|uod no-
tare') diginssinunn est. lididissinie conservatum . . .'') (,)uis' ) nannpie
censeat ecjuitati consentaiieuin . nacdoneni. in (pia l'uerunt tres
exeinpli loco pivlati in iudicio soli ditati pareui') lieri iudicio
nacionis. in qua triginta lorsitan prelatoruni sut^'ragia coni|)uten-
tur. cum scriptum sit. id esse solidius iudicium. cpiod pliM"inH)ruin
sentenciis coinpi-ohatur. I'ostremo displiceant -) summe et consul-
:i) //.-■ siisccptis. Ii) //.- |iri.Mii;iri-l. c) l/>- iiol.i. il) /'o/'// ;m1 Iihc. ut i-t \ i\ .■i(issiiii;i
viricisiis postuJai-iotiilnis ifliiir.i l ur. Ich nriß ,l,,iinl iii'l,t.-i tiiizitfaiif/rii. ,-\ H.< i|uciii. I| lli
ilit;it(> jiiiri'ii'. L') //- ilis|.licc:il.
104 I. Abscimitt. .loliaiiii XXIII. und das Konzil.
tissiiiif i-ejiie inaicstatis sapioncie") scandala. (iiic ex vi\ petiriono
coiisiii-üant. W'V hoc iiaiiKiiif. si prevaliierit. (piod altissiimis a
vesti"«' iiidicio maicstatis axci'tat. scisma cuimilatiir scismati «»t
(livisio (livisioiii. Cur iiam(|iit' (listin^tiitui' apud Dfuiii et in
spiiitiialil)ii8 caiisis Italiens a Geiniano. Ang-licus a (lallicanoV
Cur |)aiatur occasio contencionis et favoi- nacioninii vel odiuni
inentihusV Istiid indiciinn veritatis obumhiet. i\\v alterius con-
tencionis ^enei'atui' occasio. iit (luei'antnr. (piot') sunt christiani
populi nacionesV Neque enim duintaxat iti (juatuoi* aut (luinquc
leg'itur scripturis aulenticis distingui chi-istianuni populum naciones
(|uerentil)us. et cum iiivenientur et plur«'s |)orro. (pie sesti'e sereni-
tati iiioi'ia. (|uc a<l partes tendit Italicas. uhi cpierit institissiine ')
obsequiuni et victoiiani at(|ue obedienciam suh (dippeo vesti'e
regie niaiestatis. contra ius oinne veteiuni nioivs et in (lalliis
probatos. iinmo et uinlibet observatos, per novitates, que seni-
per solent excilare (b'scordias, et contra (h'ctanien recte i'a-
cionis. Italice nacionis honoi'es et iura sub Ixonianoruni et Italic
imniediatissimo reu«' |)rocinnbere''). Al)sit liec. (pieso. . . . vestri
gloriosissinii nomiiiis (inj eternitate detractio. iliud denique nee
silencio preteritur: iiec litteratura seu scienciis ueque inoruni
lionestate seu virtutibus neque lidei zelo aut i'elij^ionis devocione
seu veritatis agiiicione et sancte unitatis (b^siderio. in (pia*") Pisano
<-onciM() uianilestissinie hiboraverunt et rursuui suniino opei'e
labore disposili sunt. Italis cetei'os anteceib^rnnt ') . . . Abhorreat
itacpie |ab| hoc. supplicatur. vesti'a seniper a(b)ran(bi serenitas,
eoscjue. (pioruni precipuus esse (lebet protector. ab iniuriis et
vioienciis in suis niaxinie civitatilius. sixc \irtutis ei potejicie
niaji'nitndine Inealin- <^t |)rote.uat. inipetnni et insolentem j)etu-
lancium diversorum seeptro iniperialis auctoritatis contVinjiens.
et (juod de huius capite doctrine tam(|uam iustissimuni a vesti'a
serenitate deposcitui'. simili racione producitnr a<l id. (pu»d de
admittendis procnratoi"il)us. doctorilnis et maiiistris tarn sacre
|)ag'ine (|uam iuris ulrins(pie. |)arib)rn)iter llaizitatur. ut videlicet
sul» re.üulis iuris et canonum dilTinicione ac xcterum ac no\<)rum
conciliorum obserxancia lelinquatur. Ad hoc enim hnc \entnm
est. aujuustissinu' princeps. ut leiies impleantur. non ali(pi(H-um
opinione solvantur. Inconiima ein'm essent. ut v erbis ntamiii-
evang'eliee veritatis: (,)uia leyem xcneriin iniplere. non soixere').
!l) //.s sapifii.-ia. Im //> (|ii<.cl. .) .So //,-. .Ii llrr Snt- /.-7 /«/.■.■.// I.>,„^fr>iirrf. cl N-.
(■) So //>•. hUilirfilrr i-iMi'i-(is aiilc'ci'ssiss.- uilrf (•«•Icrl ;ni t itcssim-ii iil ,
1415 Fcl)iiiar Anfang. U)n
("eteniin vpstrani reffiani inaiestatem diviiia provifloncia diulissiino
taniquam v\i*i\ |)|uhli(*'| potissiiiie iiecessariam ciini optata pros-
peritate coiiseiv«^.
(57) Februar kurz vor 7"-) — i' i 1 1 a sl r c card.
Text: Filln.sfrr Ifss. /' /. Id.','- . iXiir du Trih.
DiHcl-: Ifonlf I f IJL'H : Maiisi XXVIl r,lil.
Inhalt: (hujrn (Ini rorhciffchriKhii Uricf (hr .Ifnlifiirr.
Doktoi'Pii (Jpy Throloific Ktdioiiisfcn. niedere (ieisiliche nstr. mii.s.'>!en
zu den VerlnntdhitKjen heianf/ezofjeii irerden. Prohinatoren imd
neltliche (Jestnidle hesehräuf.f.
T u (| u i s (j II i s es . . . i)reniissa sunt.")
(58) Fe)>ruar Anfan<>- (V)-') — A iJ/ i ra rd.
7'c,' /; W r,07<) f. ISS: r,l()(i f. l!4: I' f. .%'; Miiiirlifii ITs:::! f. .'.'.V;.
Driicl- : Ifanlf fT r,S4.
I )i li (( 1 1 : V()isr/d(i(fe zur Heseit'Kjnun des (fe(/e^tnr('irfi(/eii luid
Verhi'ittiiKj eines znkii nf'fi</en Seliisinas.
Vi(letur') m u 1 1 i s p i- e I a t i s . . . alleg-are.
F nnd Mit nn(/edrncU hinter . . . alia vier iiltraniontaiiiis. ')
Iteiii utnim expediret statiieic. (juod. (piaiidociiiKnie papa vel
Koniana curia i-esident citia niontes. esset unus le<ialus ultra
n) Zu horritjirmi S. TJi; '/.. IS <•. i,, nt ttiis {.-<(. Iiis) vci-Iiis: .S'. JJT 7.. V.\ r. ii. Atlenilr
insiijuT (s/. ijjrittir); X. II /■. /(. in f|ii('m i.<t. ciii). ddi-triiic st. il(M-ti'in;i : Z. ■'> '•■ ". iinwtni .li-sn
zu strok-hf'ii: S. 22K Z. 'S.i r. <,. de tuis f\])rc>sis iirf|;itis rciM-llis >7. rlc liiis cxpellis prcliitis tM
pcllis; Z. 2.7 scilioet impa .-/. et i>;i|);i: /. /"> r. ,,. .Ii'ioniiiuim .-7. piiiciniuiii : ,S'. l'l'f* Z. x r. n.
i|U;iiii i|iiilil>ct episcoponuii Iiiiil''r Ii.lln't riiisi-liir/,,'ii : Z. 'i r, ii. vriiidiis i-l iirdiiics.
') Maffh. :7, 17.
-/ Die Zeit eiiiibf sich tais ilcr Hfiwrkiinii in I' f. HJö'': DrtHniiiiiacin
coiitraria predicte cpi.stol«^
i^l rhi'f (lif Ddtfcriuni njl. Hiiilcifiiiiu.
*) f b (■ I- s c h r i ff f )i : ll'-WW; Supijlifatur hmnilitir- le^ic inaiestati.
(|uatomi.s (liyiietur matoriain pieseiitis CHcIule promovfic in coticilio yeuorali
(Jonstanciensi. ]' fchJcn ilir bcitlcii leisten Worte. Jm h'rrni/e hat P itniiii
W Caiueracen. Allerdiii'js ilas V ilinchstrichen irie pci-. doeb ist iticse Anf-
lösniHi iiiniidiilieb. 11 ior'/ bat: ('cdiila missa (V) refii Hoinaiioriim. iit eam
(•um eins iiiaTciia i)r()mo\<^at coraiii coiicilio roiistaiicionsi. 'tJ.iXß bat am Schluß:
Explicit illud comjtt'iidiiiin, (piod est Icctuin et approltatum in concilio ^Tiu'iali
ronstancieii.si (•(Hi|)().situni pci- d.icv. iniiin i»atroiii et rardiiiaIrMii ('annM-a('('ii.s('iii.
•'/ /' iiihI Mii babeii <lie drei (irihide für die F.itfstehiiiKj des Srbisinas in
innijehebrfer lieibeiifolne und darniu nneb ileren Iteiiriindiinij. A in Sebliiß ba/n-n
sie ihiiin den iinfiedrnrlien 'l'i-il.
HH> I. Ahscliiiitt. .loluiiMi XXIll. und (Ins Konzil
moiitt's et <'cuiili;i. (jiii Ic^atus liabci-et certam polestateni in
miiltis casibiis. iic ])i() (|iiil)iiscim<|ii(' mininiis oppoi-tt^rrt ad sodeni
apostolicam icciiitci-c cum iiia.ünis <'xj)ensis, lahorihiis et pfriciilis.
|)i()iit st'piiis ♦\sl expeitiim. Kt forte miiltis videictiir <*xj)t'diiH.
(pi(Ml non soliiin esset umis talis leiüatns, set plures in diversis
partil)us.
{'/.)) Fehriiar Aiifaiij;-. — Dicfrirh ron X/chc/in.
Tf'.rf: r f. 77.
f II 1/ (I / / : .Incitanieiitinii ad iiiiioneiii.""'). Hiinrcis auf dir
sch/iiHiuc jXjfHiscIic L(i(/r (/er eil listen : nffcs (jt-hf rn/orcii. irciiii
tifr riiioii (iHshIcibf. Aiis/toni dazn. JordcixiHf den Kftiiruhrfrich
zu s/sfiririi.
R<'v<'r«'n(lis.simi ') patres et domiiii metuendissimi ()innes(|iie,
(|iii estis in hoc sacro (*(Hicili<» coii'iie'iati. Kxhortor vos. (piantuni
valeo et (lel)eü, iit constaiiter et priidiMiter a^atis in eodein con-
cilio causam Dei et katholice iidei eciam puhiice omni timore
seivili et privatis al^ectionihns cessaiitibus unanimitei* ])rosequend<)
et Dei auxilium in omnil)ns actibus vestris implorantes. cuins non
est abbreviata manns. (pioniam salvare et in\ai«' j^ossit. si in
eins timore lirnnter persislatis nee cunum dicti concilii per
di\isiones vesti'as et timorem servilem, (jiiod al)sit, per arriipta
ducatis. Per talem nentpe divisionem et defectum boni consilii
Iratrum et capitaneorum chi'istiani exercitus. <|ni limc ejiit in
partibus Syrie. perdidimus primo Damiatam in Egipto et deinde
totnm rew'nnni Jerosolimitanum, (juod fuit ereptnm infra panca
tenjpora postea de nianibns chi-istianorum per ipsos San-acenos.
post bec annsimus Armeniam maiorem et minorem et alia nudta
reuna et provincias chi-istianoi'um in nitramarinis partibus con-
sistencia et hoc inl'ra ('et I- aimos. . . . (jue nunc in omnibus
et |)ei' omnia procli dolor in |)artil)us Asie et iMirope. (piedam a
Turcis et reli(|ua a Tartaris, occui)antur. Set (pie et quaiiter
|>ericula et dispendia iterum subse(|ui poterunt in tota christi-
anitate et forsan iam |)atent aliipialiter. si non fiat diu desiderata
pei'l'ecfa unio uni\'ersalis ecciesie et illa reformetur. (piantum
Dens annuerit in capite et in menbris in eodem concilio. (piilibet
a) .S'o Z/n r„„ .<i„ilrrrr Ihniil.
'; I' hr rsc li r i ff : l'cr m;ii:ist riiin 'riiiMiflcrictmi Xyrm fl. iu-clii(>|>isc(i|>(» et
•jui.s .suttiagaiK'is missa.
1415 F.-htiiiir Aiifani;-. 107
|)rii(I(Mis (l(> |)r»*l(>i'His (lispciidiis aiitpdictis coiiifctiirarc polest
t'vidciilrr. \'irliis eiiim imica forcior est. imde salvator dicil :
Oinnc i'ciiiuim in sc divisiiiii (l('S()lal)itiii' ') et hoc cxperiencia
scp«' dociiit. iil alicpialitcr laiiüiliii' in preniissis. Cum antoii
refoiMiiacio ista prcscncialitcr |)('n<l('al in vobis i'everondissimis
pati'ibns et Üeo aniai)ilibus eeclesiastiris prelatis, (|iios seciuuiitur,
iit inerito, in lioc nienibia. videlicet infei-iores eccl(>siastici jii-adus
et Status necnon rciani seculares potestates a niaiore uscpie ad
niinimuni, ijiilm- oinnes in hoc sancto et boiio |)ro|josit() intrepich*
concurratis"). (hves cum paujxTe. clericus cum hiico. (h»ctus cum
jn(h)cto, omnes a|)ponentes manus acHutrices ad ai'atium eiusch-m
unionis, ut i'ecte ad suh-amhim teiiam, quam aramus. et iKni per
aiTupta dii'igatur. (»)uod enim omnes tanjLiit, ab omiiibus appro-
baiidum est, <|uod ad vos d. piehitos pi'iiK-ipah'tei- pei'tiiiet, ut
prechxi. de (|uibus Neritas ait dicens: \'os estis sai terre") etc.
et ne \-obis ascribi |)()ssit ilhid i)i"ophete'): Deum non invocave-
runt, ilhc ti'epi(hi\-eiunt timorc id)i non ci-al timor. (pioniam
Dens (Hssipabit ossa eoiiim. (|ui hominibus phu-ent; conlusi sunt,
«juoiiiam Dens sprevit eos, ut hec omnia vesti'e revereiidissime
doniiiiaciones inehus nie noveiint. VA utinam possem spiritum
timoris a nobis exchKh'i-c et s|)irittnn lihahs anioris et forti-
tucMnis in(hicei-e.
Carissimi, (piid timetls, Deum \'ei homin«'m in hoc lacto scu
ne^ocio Dei? Si chi'istianus Christian um non |)resumit de suis
excessil)us arjiuere saltem notoriis et ad bonum suum et ah'oi'um
saUitaribus monitis inchicere. (piomoih) ij^itui" \eri)um Dei inHcieh-
bus ])i'edical)unt '') et errores pul»h'cos. pei' (pios ollemhmt Deum
et M(h^m catlioh'cam. ar^uent eorumh'm V l^itur. (pn' habet aures
audiendi. au(Mat etc. ') . . . l'n(h' (|uam phu-a ueiieraUa conciha . . .
Home et ah'i)i in (h"\('rsis re^nis et proxinciis celfbrata. in (pu'l)us
scmper rejieri ah'(pia sinj>idaria et vahh' utiha pro bono statu
universaMs ecciesie et eins menl)rorum statuta et orchnata, que
sppe pi'otulcrunt sahitai'es efl'ectus. set non repcri, cpiod un(|uam
l'uit ah(|uod concihum j^enerah' con\(»catum ita necessai'io |)ro
retoi'macione ccch'sie et morum necnon IJomani impcrii. siciid
.1) !!.■< cfPiHiii Tciilcs. li) Us luiMliciirc.
') Mnffh. 12. L>r,.
-I Maffh. .-,, /.;.
'y r.s. öl: (i.
*l Luc. S. S.
n>S 1. Aliscliiiill, .Idhiiiiii XXIII. 1111(1 (iiis Koii/.il.
neeessjui;» luit et est coiivocacii) et cftu-ax cclHhi-acio concilii
|)resentis. (|ii(mI tanioii. si plias est diccic. \ crmii inii-abiliter dii-i-
yitiir. X'idetiir ciiim. ([iiod (|iiililt('t hiic vciiit proptor alicpiod
privatum eins commodiim impctiaudum et noii alia d«' causa et
sie fartuui Dci et publica ulilitas. scilicct uuio icalis ipsius ecc-
U'sie neg'ligitui* et pri\ata conuxlilas ali (iiuuii)us paucis exceptis
sollicite iutentat ur. N'oluiit ei'go isti unioueuv et uoluut unioueni.
quia facile contcuipuit, (piod quis iiou dilinit. (^ualit^^r iüitur ad
istain uuioiicui (Nnenienduiu sit discivpantihus sie ah invicein
nienil)ris et ducloriinis dicti cunus, luui videiuus. Dicitui' eciani,
(piod d. n. |)apa sit houc \oluiitatis facipudi ouinia iuxta detei"-
uiinacioneui dicti coucilii hie cougi e^ati. (piod cito tiat. si
al) CO proMiissuui pst. uuio ipsa rt pi'pcipuc per cessioiieni eius
spoutaneaui. (|ue est i)i-evi()i' via rcvcia. (^)u()(l ipsa unio fiat,
(|uai"e er^ct nou cuuveuiunt siuiul ouincs. pr<'ci|)ut' isti d. |)relati
hie existentes, puta iwereiidissiiui patifs d. cai-dinales, arehi-
episcopi, episcopi et abhates pi-iuio. et si nou oiiines. tanien
prestanciores px eis. (|uia lacio iu uiuititmliue drest, confusio
[adestj. ad ali(|ueni locuui lioiu'stum et sccictuui ad ti'actauduui
vi cousuleu<luni [jIciic. {\u\(\ «'xpediat. ur (hu hie stando temjjus
iuutiht«'!- Hxpen(hiuuis et (h-uiuui (-(Uifusi et rt'veriti sine tine ad
pro|)ria i'edeamus. Xocuit eniui sruiper et nocet uioi'a |)acis et
(hiui satis est caiiduui. debeuius |)ei'cutei"e t'eiTuui. Hie enini
iani stetimus prr Ires inenses (^t ultra . . . set ((ueiu eftectuni
salteni utileni j)roduxerinius, nou videtur. Credatis. patres metu-
tMHJissinii. (piod Petrus de Luua siln'ciuc adherentes potenciores
nou (h>ruiiuiit. set foi'san. ut sech'ui iV'tri et IMas partes occu|)ent.
ut alitpiahs fauia est'), vi^^ihiut et laboraut. Kt cpiia dicitui':
Priucipiis ol)sta. sero niedicina paratur-). iizitur laborate cou-
stautcr ac concurritc et considite insiniul iu tempore oportuno.
ita (nnu\ ad (»ptatuiu lincui eo cicius et comuntdius possumus.
si l)(uuiuo placeat. pei\euire. Cesseiit ibi omnis ari'ogancia et
extolleiicia oculorum. raucor et odia iuter naciones. "set onnn's
IVateriiitas. luiuiauitas et Inmiilitas ibi \iudiceut sii)i locum. Sic
ille. (|ui habitaie lacit uuauiuu'S iu domo, ei'it \-obiscum et ad
perfectiouem. ut speraudum est. i)ei'ducet suaviter opus \estrum.
Set. uisi susjx'udatur curia R(unaua "') totaliter et eius otTicia
I
') Er haf ulsn Kiunifuis mii dru rinni'n Itrm'dikfs XIII.
-I Ihiil. Rcmcfli;! iiiiioi'is Vi'isUI.
^1 Si'Hf A iiffindi'iniKi I lirfrirlis.
1415 K<.iiiiijir vor lä. KH)
(•t^ssent(iii(' istr iiiiiiclracioiics de. iil timciKliiiii est. iiiiiKitiaiii ad
istud boniim fomimine. cciam si per plui'es annos hie slarnmis.
potei'imus peiveniiv. \iiii(|iiam t-niin i*('p*'ii \«'l U'üi. (piod in
ali(|ii() loco. ul)i fiiit ^eiieiale conciliiini cflehiatiiin. interim. tpiod
cplehratiii-. ad aliud tendcretiii' pei- oinnes ihi coiifirp'ialos nisi ad
illa (lirijienda dunitaxat (•onsiliis et aiixiiiis oportiinis. proplrr
(pic ilhid conciliimi iilif fiuM-at (•(»ii'iicualimi. Hoc cDim lacio
swadnl. natural«' <'st (luodaniinodo. ut (piililx't uia;:is appftil pri-
\atuiM coMiniodum (piani (•(»nniiun«' et plurihus inlnifus luinoi- t\sl
ad siii<iula sensus. Indr «•(»n<-hi(lit ur : (^ui biliös U'poit's uiia
sectabitur hora, uno (piaiido(pie. «piandocpif^'^) (•ai'el)it utrcxpic l^(
sie sit, pi'och dolor, de uuionc liuiusiiiodi. (piani tractaiiuis. cumi
qullibet nosti'um se(»i-siin iinpedltus in suis pi-opriis nc^ociis et
ad illa ajivnda et consecpipnda niajiis intentus ipsani uinoncm
adeo fcrvpntpr «»t solifit»', ut debeivt. non |)i"ocurat. l'ndc lorsan
sequitur. (piod privatis. (pH' |)rocural)it. coniiiiodis non yaudebit
et ipsani unioneni elTiracitpr non videbit et sie male'dictus erit.
qui causam Dei. cum potuit. non promovit. st^t ncfilexit etc.
Sic michi Theoderico de Nyem. niinimo inter omnes liic con-
fi'resatüs, visum est et idco iiic manu |)ropi-ia mr subscripsi el.
si utiiia sint (piamvis rudia. (pic dixi. cciam «'t iiublicc predi-
centur inter naciones de omni po|)ulo conjireiiatas.
(()()) Februar 14. — F i 1 1 <i x / /• r r a ,■ tl.
Ti-xf: l'diis <>.;I4 f. SI.
hriuk : IUI. II -löU.
I u It (I If : Die Zc.s.sioii aller tlni iVi/isfc isl iiolininlin. \'n-
iKnKlhitKjru niil J>(>np(lil,i XIII. in Aranon. Modus ((er \'cr/f(/ini//
des Konzils nacli Ariffiioii.
Beatissime |)ater. A d ji' I o r 1 a m. I a u d <■ m . . . sibi ac(|uiret.
(Ol) Februar vor 15. — Unplmc/ J' r r (/ o so^j.
Tr.it: W .-)IHt7 f. 24!); .'ttilil f. 24U. 1' f. TS.
/ II li (1 1 1 : (liiiiidr fiir und (/<'{/i'n .Ihdonl.niKj. .\(itlnr<is der
]-'ol{f('niii(feii. ircini iikui ■lohonn zirdiu/c 'Jolniiin l.iiini ~iir Zr.^sion
iiirld (ji'zn-ifii(/('ii trcrdcii.
In nomine Domini nostri Jliesu ( "brist i. Amen. In concilio
Constanciensi pro') .Joliannc .Will., (piod tion tenetur cedere.
.■i) .So Ih. 1)) l'n, . . . .•■•.I.TC ,/„,• ,„ -/)!)7 r,.„ .l,,l, V.;,>us IIa,,,/.
') J' lud Raphafli.s de Kiiij^osio am L'niiil,
llO I. Ahscliiiiu. .I.ilianii XXIII. iiiul das Konzil.
(,) II (I II i a MI I» f r II (» II n u I I o s diihitatiir. an xcriis apostolicus
|)i'()|)ti'f scisina tollpiidiim iiuitiis (t'dt'i-e cDiiippIlcndiis sit. tipeip
pivciiiin t'xistiinavi bivx i (lispiilacioiic proposita . . . liiinc Irac-
tafiiin attiiiiier«' eoipie ampliiis. (piod in pipsciicia id ipsimi in')
.lohannem papain Will, piociiialiir ...
l-^t (piod (Hnnpelli posset. ar/iuitur. Xam t'|)isc(t|)iis \)vo araxi
scandald lollendo ad cpssionpin adijiitiir . . . (liax«' nanupie
."Jcandalnin ita ui'and»' scisina ita tpioijiu' \>'Iiistiiin in ccclesia
sancta Del et populo clnistiano a suhscciitis effectil)us coinpro-
l»atur. Va (piod in <'pisc(»|)() rccipitiir. pari racione in «^piscopo
nihis Ixomaiip. (pii ccteios sola adininistracione. non online vel
(ilffnitate pi'ecrilit. nnde et se episcoi)nin noininat. adinitteiidiiin
\ idetiir.
( "onlirmatiir'') 2" per ea. (pie le<riintiir KXIII di. Si forte'), uhi
flii(d)ns electis in discordia is met ropolitani indicio alteri prefe-
i'endns est. (|iii inaidrihiis iuxatur stndiis et meritis: iit tainen
nulhis detiii' episeo[)US invitis et non i)etentiljns. ne plehs invita
episcopum non o|)tatiiin conteinpnat ant odiat. et i»lossa il)i posita
(|uasi dicaf. si tiinetnr scandaluin. tnnc ntriusjpie c-assatnr
eltM-tio . . . Propter scandahim nain(|iie detraliendnin est sevei'i-
lati , . . ut (-(nistitneietnr seciindum hoc. itaipie eciaiii canonice
electns et (pii stndio invatnr et meritis. propter scandaluin evi-
tandnin et ne invitis detiir episco|)iis. suo iure |)ri\atur. (|Uod
sihi luerit »'x electione (jnesituin. Sic i^itur erit in re proj)osita
|)ropter e\itan<luin scandaluin. quod vi^iet in j)opulo christiano.
et ne invitussit i)ontitVx et conspiinenter ah eisdeni conteinptibilis' )
et odihilis.
Adiuvatnr et'') tercio liec') sentencia racictne: Xam. ut scrip-
luin est. omnis Christi actio nostra est instrnctio. Filius auteiii
(umiipotentis Dei. cuiiis j)apa vicarius est in teri'is. \)vo huinani
li'eneris redempcione Dei tiourain exiiens secundain forinam assump-
sit. I'actus inter hoinines. seipie exinaniens usqne ad mortem,
mortem antem crucis. ut scisma. (jnod ex inoijediencia protho-
plasti Ciierat exortum inter Deuin et honiines. sublevaret. Quanto
inaiiis iiiitur apostolicus .Ihesn Christi vicarius IVtricpie successor
pro Salute periclitancinm animorum huins nephandissinii scisma-
tis occasione . . . solnm sue administraci(mis preheminenciam.
al /' .liiliimiif pHpa. I>i W curisipiia t iir. c ) /' i- Iciiipa ljili>. ill /' ilf. i-) /' e\.
'i ])isf. ii:i r. :iii.
Ulf) Krl.riiiir vor lä. 111
non diiiiiitatis. iion oidinis. iioii (M-iain \ilani dcbcbit cxiiric. iit
|)r() tpiii|)(>i-ali et ati^^iislissimo pn-pctiniin et tran(|iiilliiiii pioiiit'-
ivatur saceidociuiii.
Riirsuin et (iiiarto: dicit \eiitas in t'waiiü'elid. (|ii(»(l honiis
pastor (lehet animaiii pro onükis poiicrc ')■ l'^sl aiitcm pa|)a
pastor aniniai'iim iiosiraiiim pahulis spiriliialihiis tactiis, per illtid
dictum sibi in Pctro-): Tascf ows nieas. pascr auiios nicos . . .
Deliet i^itiir \ criis |)apa diiiiiitatis siu^ pivrojiatixani pro silii
coniMiissis ovibiis [pt] aiiimain ponc^'p. lU' jjeivant.
Postrenio. lllo (puHpie exeinplo dehet a|)ost(diciis iiiri siio
cedere, (luo iiiater liliiini siiuiii verum pocius adversarie mulieii
medium pei- mendacium vendicanti vivum adludirai-i cousensit.
quam Hlium suum dividi vel secari. I*er hoc uauKpic deteuitur
verum apostcdatum apud «'um consistere Nerumcpic t^cclesie spon-
suui |tMim «•sse|. (|ui iiou patitur |eam| dividi. sefun<hmj (]uotl habt'-
tiir in 111. Heyum capitulo . . .
In oppositam j)aitem arguitur. (|Uod vei'us j)apa pr(tpter
scisma tollendum nou potest cogi cedere. f^alam est. papam nun
|)Osse ex ulla causa vel crimine deici, nisi cum sit a Hde devius
XI. di.') Si papa. Licet enim electioneni summi pontiiicis Dens
commiserit clericis relifiiosis. eiectionem tarnen suo dumtaxat
iudicio i'eservavit ... Si ita(|ue j)ro|)tcr crimen suum excepta
heresi, quannpiam magniun et (Intestabile. non potest papa (h'poni.
eciam si foret ecciesie inutilis. ne*ilij:ens et remissus. ut notatur
De renunc. c. 1. li \'I. in gio. ordinaiia. «pia fronte cons«^nciendum
ei'it ipsum, (jui sit innocens. |)roptt'r alioi'um crimina. hoc est
scismaticorum proterxam |)ertinaciam. dcberc (b'ici de papatii . . .
2'^ conlirmatur: Xam apud \eteres iuris et canomnn interpretes
ad |)i"imum dubitatum") fuit, an i)apa volens sponte ex causa,
puta (|uia esset insuft"iciens et inutilis ad re<iimen Romane at(|ue
universalis ecciesie. papatui renunciare. foi'et admittendus ad
renunciacionem. Cuius rei disputacio cum fortissimis ex utraque
parte lacionibus'') satis habunde et eleganter recitata est per
Jo|liannemJ An|dree| . . . li. \'l in giosa ... Si iure iam
fuisset dift'initun) papam |)ropter iustam causam tollendi scismatis
aut gravis evitandi scandali nun tantum volentem, verum eciam
a) 7' (lubiuiii. I)) /' iiiriluis.
'j .loh. in.
-'/ .loh. 21.
■n Bist. 4(1 r. li.
112 1. Ahscliiiitt. .loliiimi XXIII. und das Kniizil.
iii\itiim potiiisH«' comix'lli cedf^re. (jueiiam liiisset dubitacio apiid
lanlits et tot iuris sapiontes . . .
Sexto") principaliter in causa. (|ue nunc pei- inanus versatiu'.
hoc est in i)apa Jolianno XXIII.. nianif'estissinie et inefVaftahiliter
denionstiatui'. Cum nanKpie per üenei'ale conciliuni ex universo
l*isis'') Christ iano |)opulo coniireuatuui de scisinatis causa plene
coünituni et cum tanta maturitate at(|ue i>ravitate ac sancti
s|)ii'itus ji'racia fuit dillinltum. iam scisinatis causa finita est . . .
A cuius concilii sentencia non h'cet |)rovocare. (juia nulius . . .
l'uit in iurisdictione superior . . . Non est ijiitur aniplius scisma
respectu duorum eiectorum nisi de facto et pi'opter jjotenciam
violentam et defectum execucionis. noii ex iuie set ex facti
potencia. Xon est isitur cüni|)ellendus Johannes cedere . . .
post rem iudicatam. Aliotpiin') res al)il)it in inlinitum. Xam si
<|uis forte putaverit Johaimem. si non cechit. posse j)er ;y;eneraie
concilium Constanciense depcmi: quid tiet?'') An nemo alius eligetur
a conciho doniinorum car(nnalium V An non alius elioetur. ut. cum
electus fueiit. et ipse cedere compeilatur |)ropter scisma. (juod de
facto lemansit, ([uia videlicet Johannes cedere recusaverit et adhuc
sibi apostolatuni vendicet et si non cedat et adhuc ipse danipnetur'')
et sie i'es in infinitum aheat. (,)uoi'um utrunuiue videlicet Romanam
ecclesiam vaccare et ali(|Uos in inlinitum eliüi et cum electi sint. si
noiunt cedeie. deici. (piante sit absurditatis et impo.ssibilitatis. nemo
est. qui non intelli^at. Maneat ita<|ue. (|ui post concilii jieneralis.
de scismate rectissime cojinitoris. diftinicione deiectos canonice sit
electus . . . Xec (|uic(|uam maius est. unde Deo sacriticium
possit offerri, (piam si id ordinetur. ut hü. «pii in suam et ahorum
perniciein detfahantiu'. competenti dei)eant rijäore compesci . . .
Xovissime. si inemoiata sentencia. quod papa verus propter
scisma tollendum cedere compeilatur. prevalet. (piod absit. res
inticietin- exemj)lo perniciosissimo et potentatibus laicoi'um in
futuris temporibus via parabitur. ipia sanctum apostolatui presi-
(lentem invitum et reluctantem suis pravis i'equisicionibus renun-
ciacioni subiciant. ("onfingent quandam heresim contra papam vel
minus canonicam electionem criminabunt et apostaticum eriü'ent . . .
I'reterea de coniuracione foitasse cardinalium ali(|Uoruin. (piibus
pei' eandem exempii peiniciem via consimilis a])ei'itur et apostolici
deponendi facultas pai-i conse<|uencia tribnetui'.
:i) Sextu . . . lioti-ii.ia /»■/,// 11'. 1)) //;-■ l'isjiini. >■) f iilias. >\) P liat. <•) \\ il.niiiiiplur.
1415 Kebiiiiir .'isti- Hälfte. 11;{
Qiiod''') sacrosancte sfdis apostolice per tot secula seciiloiuin
veiieiaiule super onines auctoiitates et toeiiis popiili chiistiani
ac (nthodoxe lidei religionem «lenecfat, iit scili(M't maloiiim
ail)itri<> sedis eins j)iincipatiis (lr|jeiidfat, nemo est. (pii iu»n
oculis cordis ins|)iciat. Xon compeii nee le^isse m»' meiiiiiii. iil
\eriis apostolicus pi'opter pi(itpi\iani et indiii'atam scismaticormii
et (•♦•rvicis pei'tinaciam papatiii ct'dei'e co^eivt iir . . . ')
(02) FeluMiai* Mitte. — A n o n i/ iti h s u a I i <ni I s J ( a / i r a c
Ti'.if: llss. Andnuis ron /,'ctft'iishiini.
I) tue /.' ; Lfidiiiifi-r 214.
I II li (( I f : (Ji(faiiif<afionsj)l(iH für <lic Hnli(iiis<lic yiiliaii. Sit-
rcrpflic/ifc/ sich für Joliniiii XXfl/.. <h'ii staliis poiitilicatiis und
(h'ii Status linjiuc .Jtalice c/iiztifrcfcii.
Int'ra scri|)ta sunt, (pie niiclii Nidmtiir iitilia el (»rdinantia
pi'o utilitat»' oniniuni pidatoi um de ^'talia . . . redi^al in scrip-
tis etc.
(().'}) Februar erste Hälfte. — A n o n i/ m ii s . A u h ü u r/ e r
J <,li(, II II s XXI II.
Tr.rt: P f. Sil.
I II Im I f : I hcrsirli/ iihrr dir IlcsfrchiiiHfcii zur UriJcfjuun drs
Schisina.s.
A ([') li n e m p a c i s ecelesie ac tranquillitatisipopuli ciistianl,
ad (pieni presens concillum est principaiiter conxocatnm. sohim
IUI vie ab ali<|inl)us sunt aj)eite : l*rima inrisdice condemj)-
nacionis. secunda pacitice composicionis. tei-cia bellice inpun^na-
cionis. quaita e\ antieJice perfectionis.
Prima via. (pie dicitui' esse inrisdice condempnacionis. pi-jmo
apeita l'uit pei- nacionem Ytalicam, videlicet «piod concilium
Pisanum deberet conürmari et sentencie condenipnacionis ac pene
in eodem late ami)lins aygravai-i. Licet hec via ab aliqnibns
dicatur inrisdica. ab ali(|uibiis tainen videtur iui'i contrai'ia. nisi
pi'iiis ali([nibus condici()nil)ns adhibitis. (|uia dicunt. (piod omnis
via (lebet i'eputari nun inrisdica. (pie non est ini'i naturali el
divino consona. set pronnnc bniusmodi via sie simjjliciter pi-oposita
est naturali ac divino inri dissona; maior patet. qnia. (pud(|uid
a) Do.« FiiliiPiiil,- mir In /'. 1.) i:.< t'nl<lf 'l'uni <li>- s<,\ut\<< ,1,-r zu Jlr,ii,iii ."Irlinnlrn l'nnh/f
!•) Iliizii riiii ^jKitfrcr llniiil SMiiiiii;ii-iiis imxlus.
K i II k e , .\ci;i i-(iii(ilii (■(Piistiiiu-iciisis. MI. O
114 I. Ahscluiitl. .Idliami Will, iirnl (Ins Kon/.il.
iuri naiurali et divino iion coiisonat (aiii(|iinm siic reyiilc princi-
paJi. non delx't ins. sft inaiiis iniuria rcpiitai'i. Set miiioi' patet
ex quihusdam (pdiilis conlia predictam viani in pivseiiti concilio
pi-(\spii(atis. (]iiariiin prima, \'lll coiirliisioiies continens. incipit :
S (' (• II 11 t iir a I i (| u »' co ii c I ii s i o ii c s. ad (| ii a s p i'o I) a ii (J a s ')
i'ir.. seciinda incii)il : Sei r ii d u in . (| n o d p r c s c ii s c o ii c i I i n in -)
etc.. tereia : Qnia s c c n ii d n in d i v i n a in s c r i |) t u r a in ■')
et est i'esponsiva ad (piandam cedulain contrariani, que ineipit :
(>) 11 i a s e c n n d ii in T n I I i ii ni *).
Secunda via. <pi(^ est pacifice (•()ni|)()sieionis, id est traetatiis
amicahilis |)ei- viain rednetionis ainhoiiiin contendenciiiin ad
oht'dienciain nostiain non rxcindeiido alias \ ias racionaliiles, non
videtur |)enitiis rcspiieiida et alicpiihns \idetiii'. ipiod esset prinio
teniptanda. (piantum coinode tieri posset ai)S(|ii(' preindicio tinis
principaliter intenti in presenti concilio. Kt ad hoc fiierunt (iiiedani
cedule presentate : nna. (pie incipit: (^) n i a in presenti c o n-
c i J i o •"'). alia : A d li u m i ] e in i n s t a n c i a in s a c r i c o n c i I i i **),
tereia: Quia c h r i s t i f i d f> I i h n s etc.'). (piaita : Secnntnr
a I i q u a, q \i e v i d e n t u r c x p e d i e n c i a p r o t r a c t a t u etc.'*)
Kt ad hoc Inernnt cediile per oiatores i'ejiis Arragonuin et Petri
de l.nna et per dominnin dncein P)avarie et per amhasiatores et
oratoi'es Anyeli dcCorario presentate. |)r() (pio eciain fnit cedula,
(|tie inci|)i( : (' ii in o r a t o r e s Petri de L u n a etc.")
Tereia via est bellice persecucionis vel inipnnjS-nacionis. Et
(piodaininodo hec secpiitnr ex prima via et licet in casn observatis
ali(|nil)us circnmstanciis esset prose(pienda. tamen contra eam
tanKpiam sediciosam liierimt cedule superins indncte contra
primam viain et eciam illa. (pie incij)it : Quia in presenti
concilio'") et illa. que incipit: S c i e n d u m est, quod
p r e s e n s c o n c i I i ii m ^^).
(Quarta via evangelice |)ertectionis est via voluntarie cessionis
non soliim dominorum contendencium. set eciain domini nostri
pape Johannis XXIII. Kt modus, ([iio hec via licite et honeste
potest oilerri, tanffitur in cedula. (|ue inci|)it: Licet sanctis-
s i m US d o in i n u s n o s ter etc.'-) et alia, (pie inci|)it : A d li on o re in
Dei'"'). Kt pro hac oblacione fuit c<Mlula. ([iie inci])it : Dominus
n OS t <•]• pa pa t en e t u r etc.") et alia, que incipit: (^ u i a possun t
') Viih iVy. 7. — ■-') \ij}. Nr.:^.',. ■', y,,J. iVr. 14. — ') \'uL Nr. /.?. — •) Nr. IL
— *; Nr. 12. — 'I Nr. 22. — ^ Nr. Hd. - ") Nr. r,(). ~ "'i Nr. IL - ") Nr. 2r>. —
'■-') Nr. :iS. — '-'i Nr. :iU. — '^) Nr. 47.
Ul.") K.-l)ni:w IS. 115
veri s i lu i I i t p r d u b i t a r c «'tc.') Kt de modo procedendi ad
haue \ iam ta'ii^itur in cedula, que incij)it: (^ ii ei" i t ii r. ii t r u in
s e (j u e n 1 (' s c o n c I ii s i o ii e s etc.^) et i)leniiis in alia. (iiic incipit :
In jienei'ali c o n c i I i o (' o n s t a n c i »• n s i ♦'((•.•') et nudte alie
a plui'ibus j)i'('sentatf'.
Ad disonciendum auteni. (pie piedictaruni viaruni sit niag'is
eligenda, expedit predictas cedulas exanniiare et ex onjnil)us
unain colligere et pro electione conveniencioiem dilij^entei" atten-
dere cedulani. que incipit: Ad i n f o r ni a c i o n e ni p i* i n c i p u ni
etc.*)
Supplicatur ij»itui" huniiliter et instanter requii'itur. (jualiter
ad pieniissa bi'evitei* facienda dentur notabiles deputati a paite
IUI nacionuni. (jui eciani bab»*ant videre cedidas in contiaiinni
pi'en)issaruni cedulanini scriptas et iiotare. a (|iiibiis n-eihnitin'
processisse etc.
(()4) Februar Mitte. — Ana ii i/ ui ii .s-.
Text: Hss Andreas ron ItfijfhshHrii.
D r n c k : Leidruffer 'Jd.',.
Inh alt :. (AmcWmm g^enerale, t' (|iiibiis personis constituitnr,
qiiei'itur. ")^).
Et V i d e t n r . (piod ex persona pape . . . vel provlncias.
((55) Februar 16. — Joh a ii n es XXIII.
Text: Fifla.sfrc Hss.
Druck: Bd. TI 2U.
Inhalt: Zossionsfonnc/ -lolat uns. rt'iüutaßf (hirrh (tic (><fnla
Lndicif/s i'0}i der Pfalz und des Bischofs L'alxnt coii Spetjer
(Flehiii statu). Hardf IT 2S0. Mansi XXVII öf;4.
S a n c t i s s i m u s d o ni i n u s n o s t e r . . . tenendo.
(66) Februar 18. — Hex et }»ationps.
Text: Ci'rretau Ifss.
Druck: Bd. II 2 IX
Inhalt: Zession s f Ol- mrl. dew Pajtste -lohann durch (h.-n König
lind die Natio}ten ror(jele(/t.
Ad lau dem et honorem . . . concedendo.
a) So rberschriff <hr //.-■,-.
') Nr. 52. — -I i\r. Ö-V. — "i Nr. 37. — *) Nr. 27.
■'i Handln ancji roii dfr BfnifiHKj des Konzils
8*
llü 1- Altx'liiiitt. .Inlijiiiii WIM. 1111(1 (las Kotizil.
((i7) Fe]>ruar 21. — ./ o h a n n c s A'A7//.
/V,,/; l-'ilh,sfrr Ifss.
I> I- iick: 11(1. II L'll.
I II h (t 1 1 : Zirrih' '/rssionsfoiiitcl Jo/id Ulis.
S ;i n (• 1 i s s i IM u s . . . iiuxiliis.
(()S) Fe})ruai' kurz iiaoh 21. — Ifirhicli roii M i'i u sl ^ r.
Text: CikI. I'al. hit. ■',!!.', f. 4li.
I II li (I 11 : SiijH-iioii/äl des Koiizi/s: hi-i/iiii/iiiii/s/o.'^c Ahi/iuikiiinj
Jo/imiiis.
|{»'v»Mvii(lissimi |)atres et domini. (^ ii i d a m v c s t r a r ii in
(lominaciommi Iminilliiniis. anioi'c vei'itatis instifiatiis. sciiv clesi-
(Irrat hiiiiis sacri concilii ^t'iieralis. scilicct ('(»nslanci«'nsis. aiictori-
tafciii al(|ii(' |)()t('stat«'in. Kt ob hoc inlVascriptam (iiicslioneiii
(•Ulli rcsponsioiu', (|iu' sibi vidpbitur posse dari ad caiKh'm. coram
vestris d()iiiinac-ionil)iis pi'o])oni disposuit in presenti cedula.
vestrariiin Paternität um tociuscpic saci'i concilii beniüne coirectioni
se subinittens.
Majiistei' Theodericus de Monasterio.M
(^)u*'sti() -) esl ista : rtiuin ecrlesia militans. (|uam hoc sacrum
concilium ^encrah' ivprcsentat in (h'flinicnch). iudicando. senten-
cian(h> su|)ei' illis. cpie ivs|)iciunt piain ivfonnacionein in capitc
et in inenil)ris. sit maioi'is auctoi'itatis et potestatis iudiciarie
<|uain papa.
Concdusio |)i'iina ad questionem responsiva. Ecciesia militans.
(luain hoc ^ienei'ale coiicihum representat in difliniendo. iu(h'cando.
sentenciando supei' iilis. (|ue cespiciunt lefonnacionem eccdesie in
capite et in meinbi'is, est maioi'is auctoi'itatis et iudiciarie potestatis
tpiain papa. IN'i'suadetur sie. (|uoniain inaioi* auctoi'itas et potestas
in pi(Mnissis racionahilitei* attribuitur inelioi-i. sanioi'i. potenciori,
sapienciori ac Ihesu Christo maji'is dilecto et nia^'is^ coniuncto. Set
si e.st, (piod ecciesia militans est inelior. di<>nioi'. honestior. |)oten-
clor. sapiencioi'. Christo dilectior ac coniunctior (piam papa. ergo sibi
attribuitur racionaliiliter maior auctoi'itas ac indiciaria potestas
(|uain pape super illis. cpu' respiciunt refoi'inacionem ecciesie. Conse-
(juencia nota. Et |)i-ima pars patet ex eo, quod quia ad iudicein per-
tinet habere sapienciam. potenciani, dig:nitateni et iiisticiam, igitur illi
') dcsdiii/fcr ihr litimslfüf Köln.
-) Aiixznu Fiiikc. Fiii.scliiiniji'ii ii, (hu-JIcn .S'. .'Uli,
4
UIT) Kcl)i-iiar ktit/. ii;ii-li 21. 117
racioiiahilifcr (N^ltt't atliil)ui stipicma potcslas iiidiciaiia in IciTJs,
(luoiiiam in prcniissis cxccllit. Set |)r(> pi'ohacion»' (|ii(»a(l sccmi-
(lain eins partcni |)(»nani ali(|iias ijioposiciones \ Hrisiniiles.
Prima, proposicio : Iv-cU'sia niilitans. (piani hoc sacrinn con-
ciliuni iTpivsentat. est nielior (piani papa. Piohatur sie. (piia
|)apa est proptcr eccicsiani ad ilUnn lincni. nt (-(msf r\"<'l cani in
unitatc et sanctis nioi'ihiis et nl ccclcsia halx^rct nnnn) princi-
|)aleni ("iii-jsti NJrariunK ad (|U<'ni dixcrsa nienihra cccifsi»' rccnr-
rerent, si forte intcr sc disscnt iicnt . . .
Item iuxta i'egulam topicani illiid est melius, cuius piivacio
seil 11011 existencia est |)eyur. Set claruin est. (piod piivacio sen
iioii existencia ecciesie esset Nnij^-e jjeyor (jiiam non existencia
pape. Quoniam. si non esset ecciesia niililans. nemo*) sal\ai<^tur.
Set licet non esset |)apa. nichilominns multi sal\ aientur. (,)ii(»d
eciam eccJesia sit melior secmidum speciem l)oni delectabilis.
patet per hoc. cpiia est valde pulchia ]>ioptei' pMl( hiitndinem
(h" villi cnltiis, propter sacramenta, propter (h)iia spiiiliis sancti
et varias virtutes mirabiliter ecclesiam ornantes.
Kst «'ciam valde delectabilis eo. (piia est virj^o per tidelitatem
incorruptani uniiis ciibictdi. sanclitatem casto piuiore ciistodiens.
De cuius |)ulcliritiidiiie scribit ])eatus .Au^iustinus late super
psalmiim Kructavit') supei- isto veibo Astitit rejiina a dextris tuis
in vestitu deaurato"-). VA ex eodein arjiuitur. <|Uo(l ecciesia sit
maioris honestatis (|uam papa.
Seciinda i)ro|)()sicio : Kcciesia niilitans. (|uam saci'um concilium
representat, est di^iiiior (piain |)a|)a. (|uia est sponsa Christi rejiis
eterni sibi iiulissoliibiliter miifa et cum Christo quasi iinam per-
soiiain constitiiens. ut siiit duo in cariie uiia. Ad Kplie. \'. partim
in textu et |)artim in «^losa et secundum apostolum ad Colloceiis.
priiiio : ("hri.stus est caput et ecciesia corpus eins.')
Tercia proposicio : Ecciesia militans. <piam sacrtim concilium
representat, est liabimdancior in sanctitate et doiiis spii-itiis
sancti et virtiitil)us moralibus infusis ac theolojiicis (piaiii papa.
Probatur sie. (pioniam \i.\ uii(|uain inventus est papa. (pii habeict
in se omiiia jivnera saiictitatis. \ii-tutis et donoi-um. (pie inxcni-
untnr in memijris ecciesie per spiritum sanctum distribiita. (|ui
dividit siu^ulis, prout vuit. (Quarta j)roposicio : Kcciesia niilitans.
a) Hs non.
') Ps. 44. ~ -) V'.s. 44. 10. '■'■! .\<l (.Ol. /, y.S'.
118 1. Ahschiiitt. .Idhann XXIll. und rins Konzil.
(|nam saciuiii conciliuni reprcsentat. est imilto i)oteiiri(>r quaiii
papa. Prohatiir sie. (|uia testimonio Christi porte iiiferi iioii
prevaU'hiiiit advei'sus eani ^, (\iw porte infeii sepe |)ievaliieiiml
et pi-evaleie possniit pape. item ecciesia est fuiulata sii|)ia
|)etrain. (|iie est Chiistiis, cpiod millis pertiirbaciünil)us. nullis
inipusnacionibiis al) ea evelli polest. Set certiiiii est, «piod
papa HÖH sie linniter adliei-et dirte peti'e. (pie Cliristiis est.
Eciam niaj:na loititiido ecciesie patet per jilosaiii 1). Aiijiustini
super psalino: Se])e expiignaveiiint me.-) id)i pliita de liac foi-
titndine s{-ril)it etc.
Quinta |)roposicio : EccJesia niilitaiis. (|iiani sacniiii conciliuni
representat, est sapiencior quam papa. Pi'obatur sie. (pioniam
omnis sapiencia. (pie est in papa, est in ecciesia, cuius ipse est
memhrnm et mnito amplior. Ii2:itur etc.
Sexta proposicio: P>cclesia miJitans est Christo coniunctior
(piam papa. I'atet ex precedentibus. (piia Christus est principale
Caput ecclesie et ipsa est corpus sibi indissolubihter unitum. Ipse
est sponsus et ecciesia sponsa sua et sie sunt velud duo in
carne una.
Septima proposicio: Ecciesia militans. (|uain sacrum con-
ciliuni representat, est Christo dilectior (piani pa])a. Trobatur
sie, (|uia inelior est et sanctior et sibi coniunctior et ab eins
amore evelli noii potest. (^ue eciam dilectio arguitur per lila
inumerabilia doiia. (piibus sponsus iste dotavit ecclesiam spon-
sam suam.
Octava proposicio: Papa suam auctoritatem et potestatein,
(|uam habet, habet ab ecciesia taimiuam a causa instrumentali.
»luamvis lial)eat eam a Deo tam(|uain a causa princi])ali. Prima
pars patet. (|uia |)apa habet huiiismodi auctoritatem et potestatem
per electionem lad am per cardinales vice et nomine ecclesie.
Secunda pars patet per hoc. (piia omnis potestas sive pape sive
cuiuscuiKiue alterius est a Deo princij)aliter secundum illud appos-
toli : Non est potestas nisi a Deo.'')
Nona proposicio: lllam auctoritatem et potestatem. (|uam habet
papa ab ecciesia militante. Christus dedit ecclesie, dum dixit a<l Pe-
truni personam ecclesie gestautem: Tibi dabo claves i'egni celorum.
Et (|uecun(iue ligaveris super terrani. erit ligatum et in celis^). Pasce
oves meas ^). Piohalm- ex dictis b. Aimustini su|)er Johannem, ubi
'i Mfitfh. in. IS. - -; Ps. VJbt. — ■'; A<l h'om. Ul. I. — *i Maffh. Ui. lU,
Job. 21. J7.
I41Ö F.'hrinir Um/, iindi 21 HD
flicit, ([iRMJ Fetro (lictimi «'st : Tibi (l;il»() claves ipj:ni c-eloiuni
et «iiiodcunqiie li^averis super t«Miam. iiniversaiu sijiiiat ecclp-
siani. Et intVa: Efclesia. i|ue fuiulatui- in Christo, claves lejjni
celoniin ab eo lecepit in P^'tro. ifl est |)(»testatem iigandi et
Sülvendi. Subdit ibi b. August iiius: Quod eiiim est pei- pro-
prietateni in Christi eeclesia. iioc est per sigiiit1ca('ion«'ni l^etrus
ii) i)etra. (pia signilica<-i(»nc intolligitur Christus j)etra. Petrus
ecciesia.
Decinia proposieio: Licet liuius sacri concilii congregacio sit
facta auct(U"itate pape. nun tainen hoc saciuiu conciliuu) habet
auctoritateiu iudicandi ab eodeiu : et (|uaui(|uani |)a|)a posset
sessionil)US sacri concilii tainquam supi'enius in ecciesia Dei inter-
esse. non tanien habet ibidem ut iudex piesidere. Patet ista
proposicio ex i)ieniissis.
Kx istis proposicionibus |)ossunt elici niulta corielaria. Pri-
uiuui correlariuin: Ecciesia inilitaus est a (|uolibet. cuiuscunque
Status vel condicionis existat. inag:is diligenda quam papa: tum
(|uia melior. tum (piia dig^nior. tum (piia sanctior. tum (juia
Christo diJectior. ut patet ex supra dictis. Item bonum (pianto
divinius. tanto diligü)ilius. Set ecciesia est bonum. (piod divinius
(|uam papa. (juoniam secnndum |)hiIosophum bonum (pianto co-
munius (V). tanto divinius.
Secundum correlai'ium : (Quodlibet inembrum ecciesie militan-
tis. sive papa, sive inferior papa. tenetur magns laboi-are pro
sancta unione ecciesie et pro aliis reformacionibus eiusdem (|uam
ad asservandum personam papp in statu suo papali. (|Uoniam
|)ro constitucione et reformacionc mclioris pt dignioiis mag^is est
laborandum.
Terciuin conplarium : Sj |)a|)a vplit se magis servare in
papatu quam per lenunciacionem dare celei'eu) pacem ecciesie
tanto tempore atllicte. non facit. sicud tenetur secundum divinam
leg:em. secundum quam tenetur magis diligere pacem ecciesie
<|uam statum |)apalem in sua peisona.
<^uartum correlariuin : Si ali(|uis suadet aut consulit pape aut
sibi in hoc assistit. (|Uod magis (sej conservpt in papatu (piam pei"
renunciacionem det pacem ecciesie. ille odit i)ersonam |)ape. quia
vult slbi malum culpe. Odit ecciesiam Dei, cuius |)acpm impedit,
odit honorem |)app. ([uem retrahit a maximo lionorp. (|upni habe-
ret in i'puunciando. odit Üpum. cuius populum in dispprsioup
120 I. Ahsclmitt. .lolinim XXIII. iiiifl das Konzil.
tPiK't. odit sr ipstim. (|ii(tiii;im, (iiii diligit iniqiiitatcin, oclil ani-
innni siiaiii ').
Quiiitiim coi Tclaiium : Uli. (|iii iiidiiciint papani ad iciumcian-
dum |)apatui. dilijj;imt cum. (|uia xolimt sibi ma^nuni honum.
\'oliint «'iiim sil)i magnimi houoiem apud lioiiiiiies virtuosos et
sapientcs rt ct'lebeminam iiieiiioiiaiu iisquc ad tiiiem miindi
lUMi dciciidam. si scilicet .lolianin^s XXIII. ipse iiondiim seiiio
coiilractus. set robustus at(iiie in optimo statu corpoialis sue
peryodi constitutus talia fecerit, (lue scilicet Gregorius et Bene-
dictus iauj senio eontVacti ante hec teinpoi'a facere ivcusa-
runt etc.
SextuMi (•(ii'iclariuiu : Uli. (|ui suadenl pape. ne renunciet, sunt
cause oniniuMi illoiiiin maloruni. cpie contingent ex duracioile
scismatis et videiitur peyures (|uani fui'es et latrones aut alii
lacinoi'osi (|ualescun(|ue. Quapi'opter expedit cuilil)et. sive sit
niagiuis sive |)ar\us diligeiitei' cavere. «luod nun sit aliquoniodo
causa seu occasio prolongacionis tanti niali.
Septimuni coi-relarium : Inpia gestaut viscera, qui ecciesie Dei
afllicte tanto tempore nou ci)n])aciuntui' nee laborant, ut sibi
pec celerem medicinam succui'ratur ; set uiagis suadent vias
difticiles tendentes ad aftlictionem populi tidelis simplicis et in-
nocentis. sine cuiiis Iculpa] scisma inti'avit in ecciesiam Dei. quas
vias tam(|uam cNangelio Cliiisti in hoc casu contrarias merito
abboi'rere deb«'nt pie aui'es.
Octavum cori>'lai'iuni : Felix est ille. (|ui sincei'o corde laborat
pro celeii ecciesie unione et solum Deum pre oculis habet, qui
nee pronn'ssis llectitui' nee minis . . .") attendens. (piod beati sunt.
(|ui persecucioncm paciuntur propter inst iciam'" ). .\d (pieni moduni
laborandi celsitudo i'egic maicstatis tam(|Mam nobile ocganum
sancti spiritus nostram nacionem (lermanicam se|)e invitavit. '')
Novum coiielaiium : Infelix est ille. (jui minis tei'retui'') a
tain sancti laboris prosecucione. Talis nannpu' magis homines
«piam Deum timece convincitur.
Decimum con-elarium : Inrelicior est ille. ipii muncribus aut
pi'omissis a tani sancto iabocf i'ctrahitur. (pioniam ccrtum est
:i) liier fi'Ulf rh, .«Inrn- Ir^rrli'-I,,'^ Wnrt. Sinn: i/rhrnul "-ii-'l. h) Inlift lihrrfiiissiil r\.
\) Ps. U). IL
-) Maffh. ■',. Ut.
■^ Das Sfiirh /.sV tilsn imlil der (Inifsclii'it ^idfioii rtttijt'Ji'nt.
1415 K<'l)ni:ir km/, nach 21. 121
ilhim niayis tpnii)(>r;»li;i (|ii;im ('lt'ni;i et ma^^is smim pcrsoiialo
comiiiodiiiii (|iiam comimmcm iitilitalnii (|iH'ivr<'. Rt melius illi
esset, si ad lioc sacruin ((mciliiim iioii veiiisset.
l^ndecumim coj'ielaiiiiin : liifelicissiinus et pessiinus est ille,
(|ui se vere labocantlbiis ticte et dolose iiiiniscet. iit occasioneni
pertiii'ltandi inveiiiat aiit \ere laboiaiites |)r()dat. Kt contra talem
tam(|iiani iie(|ui.ssiimmi liomiiieni foi'et per, sacriim coiiciliiiin
ii;:^orüsissinie piocedeiidimi, (luoniaiii siinulata e(|iiitas duplex est
iniquitas.
Duodeciinuiu coj-i'elaiiuiu : X'idetur ali(|uibus, (juod universalis
niilitaiis ecclesia. si)()nsa ("hiisti. illani a suo sjjonso liabeat auc-
toritateni et potestateni. (luod. si sub ali(pu) capite seu pa|)a
non |)()sset |)ervenire ad unilaleni. Ideo forte. (|uia alii noiunt se
oniidno illi capiti subdere, (piod i])sa ecriesia p(»ssit illud caput
destituere et se sub alio novo capite peidecte i'eunire. Palet
coirelariuiii ex eo. naui auctoritate") Christi sponse non foret snfti-
eienter provisuni de reniedio contra letalem süani divisionem et sie
non esset a suo sponso in sibi necessariis suff'icienter dotata,
(piod dicere non conjiruit. (pioniani ditissinius et liberalissinius
sponsus eins. Christus, utiipie voluit dilecte sue sponse de neces-
sariis providei'e.
Terciuni decinunn correlarimn : (^uid prcdiibet dicere. (|Uod
ecciesia, (|ue dedit pape i)er electioneui auctoi'itateni et potestatem,
(piani habet ad hunc tineni. (piod |)ei' illani potestateni consti-ue-
i'et ecclesiani in unitate et saiictis moi-ibus. |)ossit illani auctori-
tatein et p(destatein ab eo aul'erre. tunc presertiin, (|uando liuius-
niodi sua auctoritas et jxdestas propter eins ai)Usionem est unioiii
et sanctis inoi'ibus iiotorie contraria.
(^iiartuni decinunn correlariuin : .Atteiita illa corruptela et
e.xorbitacioiie a sanctis uioribus. (pie hiis diebus male invente
sunt et inveniuntur. et procli dolor continue aufieiitur in cor-
pore ecciesie inilitantis sie. (piod nee in capite iiec in membris in-
venitur sanitas. et attento eciain. (piod consnetudo pessima onines
sie excecavit. cpiod mala pessima. (pie ^ieruntur. tam(|uam iicita
existant. dui'inn est asserere. (pu»d papa non possit (le))oui iiisi
pro|)ter liei'esim. Patet hoc. cpiia si eccdesia liabuerit ca|)ud ini-
(pium. maium. notorie criminosum. (piomodo poterit ec(desia illiiis
capitis malicie resisteic. si non polest ipsuin depc^nere. (pumiam
a) //.■■• auctdritas.
12l' I. Al.scliiiill. .loliHiiii will. 1111(1 (Ins Konzil.
ilU'. qni tyraiimis <'sl. hoiios sihi rcsisteiilcs e.\t<'riniiialiit diret-to
v»'l iiulirectp. sivc siiit cardiiuilcs. sivc pivlati inlVriorps ot r-rpa-
Itil cardinalcs sil)i simiics. I^'t post eins (Icccssiim cliyitiir vori-
siniilitcf papa siniilis pi-iori et mala iiiiiltiplicalxintiir in ccclcsia
[h'\. (pi()iis(|iH' Status ecciesiasticus Hat toti mundo i^nominiosus etc.
1)(M) ^racias.
Isfi ultimo convlario coiu-oi'dat jilo. c. Si i)apa XL. di. |)apa.
I'^ciam .loliaiUH's XII. dcposifus fuit. iit cronic«' dicunt, propter
vonacionem pt coucuhiuatum spu j)ultlicum uiulicrum suspectariuii
accessum. (|iiorum iiullum est heresis otc.
(0!)) Februar 21 — 27 J) — Dir! rieh roii .\irhclui.
Te.rf: P f. '"^•
/ n h (I f / : Inti'odiu-lio ad pacciu ot uuiouonr"). ScJiihlrrtni(j
th'r scltrciciu/cn Mißxläudr <ni der l\nn'r: allrs irinf m-f.dnf/.
Jjrr rm'on.srcrüitch Jo/i(tiiii.s zti diirffii/ : Vcrhatgcn nuili l.farri-
Enfschcfffmuf : BoforiHpkiiif.
Oblata p<'r majiistruui T. Xycui duuiiiiis ai'cliio|)isc(tp() (Inos-
uonsi ot suis sulTrajuanois.
Hopoto ot ad uiouioiiam duco istiid uuixcrsis uaviculo
Potri jiubornacula iutcr uiidosi uiaris procollas )(^<ioutibus coto-
ris(|uo occiosio ortliodoxis rofoiiuaudo ipsius occiesio ininistorio
(luouiod(»lil)ot astrictis. Iiic diri^cuto Domiuo |)roptoi-oa iusimul
congi'OjLi'at is. su|)plicans. ut solicito oxco^itaro ot cum bouo nui-
dei'aniiiu» oxo(|ui voliut. (piia ocoo') nuuc tompus acco|)tal)ilo est
ad hoc. (|ii»' ad pacom sunt .Icriisalom. por (pu' scismata ot horosos.
(juautum pcrmissum a I )o() fuoi-it. ab uuivoi'sis. cloro ot |)opul().
oxtiipontur iicc uuionom noii Ncndoutos ot omontos ^raciam ot
iiisticiam al) occiosia oxomplo Domini. ipii talos llayollas it ot oiocil
a tomplo. propcllant nr ot alia tiani instanlor pio Ikhk» et salubri
statu ipsius (pimnodolibot opoi'tuna.
K(t(pioro ad |)()pulum et cunctis andiontibus |)i-odica: (pii loi-
niidolosus rt timidus ost. i-o\ oitatur. Hocesserunt de montc
dalaad'') ot icvoisi smit ox popnio XXir)milia viroi'um ot tantum
IdocomJ milia roniansorunt. (Judicum \'ll).'') Libontoi' bxiuoror ot
ii) .S'o //.- roll rliriis .-^iiflfrrrr IIiiikI. U) Ih Cal.it. .) //.s Xn.
'; Zur Dfiiicnnin Kiitli'ihncli N. .SV; Ahm.
-1 L> Cor. Ii.
•'/ .iiui. 7. .•;.
1415 F.'hniiir 21—27. 12o
niulta (licerein. set i(\ \)\-vt(H- iniiiiiaiii t*l inlamiain aliciiioiimi noii
procndfret. eciain siiiiplicitcr dicpiido notoi'iani \ fiitatrm. (^)iii(l
i^itnr plij^iam. |)!'()rsiKs ijufiioio. an hxnii vcl ta(MM'e debeani. <niia
si l(H|iiar; prccipitacio Status inci pioxiina est et imminebit miclii
pfMseciicio magna, et si tacuero. danipnabo animam nieani ft
infpiniis (lomus iiiea erit sempei' et perplexitas iniinanis. Set
srriptimi est:') Scientes itaipie ex hiis. (piia iioii simt dii. i)e
tiiiieatis eos etc. Loquar ijiitur aliqua de niultis valde. (pie
tanien merito loquenda et predicanda esseiit, per (pie tota uni-
versalis ecciesia scandalizatur, nudtoruni decipiuntur aninie. regna
et provincie ci'istianoruni eoruni peccuniis in einix-ionibus et
vendici()nil)us arcliie|)isc(»patuuni. epist-opatuuni. al)ba(iaiuni et
aliaruni int'erioiuin (hjijnitatuni et beiieficioruin ecclesiasticorum
(|U()runilibet et annatis . . . passini ex(|uisitis IVaudibus depau-
|)ei'antur. Et quia maxiina est niultitudo illoium. (|ul cateivatini
ecciesiasticos gradus et apices ac titub)s tab'ter ()ccu|)ant. hü
l'orsan invident aliis. ne illi cathedras pastorales et alioi'uni dig-
nitatuni, ecclesiarum cuhnina. |)r()ut fiei-i deberet iel)us ordinate
|)i'()cedentibns. ))ure et gTatis aseendant. Kt in hoc salteni Hat
refoi'inacio in ecciesia genei-aii. Apeiite igitui-. (pieso. diiectissimi
pati'es In'c existentes. ocuh)s xestros et videte diliaenter niorbuni
generaleni, imniinenteni chiisticolis et conipatiniini ecciesie lan-
i2:uenti. Videatis bene, inininetne . . . illa vetus plag'a ecciesie . . .
intei' nos. doniina synionia exaltans capud suuin us<|u<' ad sych'ra.
pedes habens in terra . . .
Kursus dico: levate (icub)s Nestros et videte. (pionuxb) nunc
ecciesia per synioniace heresis tra|)e/itas i'e|)etitis niallei (•rei)ris
tonsionibus subiacet a(h'(». ut columpna l)ei iani ])ene videatur
nutare . . . Nonne videtis apud vos. (piot sunt hodie x'endentes
indifferenter oninem gi-aciani et iusticiam (unnibus volentii»us
peccuniaui exponere, nee (|uid(piani. dunnnodo illa (-(u-respondeant
petentibus et solventibus. realiter deiiegatur. Kt pene, quot sunt
secretarii et cubicularii necnon referendai'ii papales. tot sunt
pape. nee expedit talia eniere voleiiteni |)ropter<'a i)a|)ani accedere.
set sohnn cum illis mediatoribus stipulai'i. Illi enim concedunt
gracias (juascunque, set tpiid |)i-o (|Uo i-ecipientes sicud medici
faciunt medelis et antidotis medicinalibus eorundem. Quid igitur
ainniii-amini. viri (iaiilei. jiic existentes et aspicientes in celum,-)
V Bnnich (i. (i4. — '/ VuL Ad. I. 11,
llU I. Ahschnilt. .lolumii XXIII. und (ins Koii/.il.
ci'edenU'S lofsaii. iit illi uoslri linpc/ilc resipiscaiil ex (alihusV
Nequaquam Iioc credatis. A'olo ciiim vos ijjj'norare. IVatics. (iiiia
(lifficilc csl coiisueta reliiKiucrc Idco isti iiosti-i nKM'catofcs lum-
(|tiaiii iiisi compidsi in hoc facienl \irlutem ...
Interim, (iiiod xos. siniplices. (•()nliiiiiai)itis (•(»laiii i5alaani
flectere g'^Mina vestia. \(»s taiiKpiaiii slolidos trapezite (U'i'idpimiit.
dicentes intra .sc: Xini(|nid isti sunt l)enp ceci et stolidi, tpiod
nos instiM'aiil ad \endendum ipsis ea, (|ue a nobis, si |)i"udentes
essent, giatis haberent'? Et ideo isti tiapezite auruni a bursis
vestris exhaiiriunt et vasa vestra abs(|ue oieo reinanei)unt. Et
tunc videntes lioc ipsi tra|)ezite dicere consnevernnt in vnigari
\'talic(): sie castijiatur insipiens. (piia aurnni. (piod repefit sinitus.
discretns habehit. Xnnc iuitnr attendite et videte. nuiuinid iani
<b"u ista liei-i pabnn (•()nsi)exernnt et consijicinnt ocnli vestri,
videlicet (luoiimdo nostris pontiticilms. ipii liieiiint noviter, et
poi'uiii asseclis. si phas est dicere \(*rnni. sapnit niundus, displi-
cuit Dens, insurrexit dyabohis et virtiitil)us pr()scri|)tis succre-
vernnt vicia. semitani patrnni reiincput })()stei-itas, nialicia violata
sunt ecciesiaslica decreta. (|uan(b) Cristi ecciesia in saniiuiin'itus
editicabatur. saiicluariuni l)ei (piasi liereditarie possidebatur. ^i-ex
Doniini presencia pastoris veri scih'cet prival»atur, patrinioniuni
("risti in vanitatii)us |)()ni|)is(|ue c(»nsuniei)atur. ecciesie divini
cultus ruinani paciebantur. (b'^ni post pon<'bantur. indigids beueticia
reservabantui'. indiüni di^nitatibus extollebantur. di^nis et indifieii-
til)us denejiabani ur. viri ecciesiastici uiundana cupiebaiit. spiritu-
alia fasti(h'ebant . . . divina eiocpiia pro ain'inaruin incen(h"is (euere
uon curaitant rl plurlnia obserxanda diiiiiissinia. veteruni splri-
tiialiuni re<iule carnaliuin nejiüjiciicia |)osteroruni t'ei'e onuies iabe-
lacte sunt, (piibus patruni aiiliipnlas. operibiis tenebraruni (b'ssona.
disph'cuit et suaruni adinvencionuni et di\ine leiiis <*niula |)lacuil.
(pia lites pei'petuantur. niiJle IVaucb'S in civitate Dei couiniitte-
bantui". synionia beneticia xt^ndebat. episcopatus conlerebat. in-
duiü'encias. peccaunnuni absoluciones. (Mspensaciones, incorpora-
ciones et coidirniaciones pecciinia inipetrabat . . . episcopatus
et nuuiasteria depau|)t'rabat ct. ut verum fateai*. avai'icia onuiia
i'aciebat et l)omines pei'\ crtcital. iuxui'ia ai'(lel)at . . . civitatem
Dei uni\('i'sam. hoc est lith-bum imi\ersalem ecciesiam discordia
conl"undei)al. lüde \-erilicat inn est illud |)rophete^) l(Mnporibus
\i Ps. 04. in.
Ulf) iM'hniar 21 27. 12.")
nostris: vide ini(|iiil;itnn et (•(tiitiadictioiu-m in civitatc. rndi^
aiitHDi lioc piocHssil. Moliim est ^'t torsan ah ali(|uii)iis. (|iii popiiliim
l)ei ivjiei'f^ vi(lel)antiir. sedfiitihus in tahciiiafnlis lidiicir et in
iv(|iiie (»|)ulenta inciassatis. ini|)in.üiiati8 rt dilatatis. in (jnihiis caro
incaluit, spii'itns iniVijinit et ah »ms Caritas evanuit etc. VA hec
sunt verba illius recolonde nn^noric niajzistri Henrici de Hassia')
in saci'a theolo^'ia excellentissinii proIVssoris. Nunipiid lieo oniiiia
adliuc vijipnt ad oculuni. ut videnius ex hoc scismateV Quid ij^itur
restat a^enduni. ut tot et aliis intinitis niahs. (pie ex hoc scis-
niate insun'ex<n'unt in tota cliiist innitate et extunc lani diu
continuata viiiiierunt <•! de niaht in jx-ius excreverunt. provide
occuri'aturV Quii)pe illud scisnia. neipiani contradictionis proles.
Mionsti'inn inonstroruni. ipiod contiacHctoria ^inunit stia inon-
sti'uosifate. rel)us oninihus iniciuni maus civitatis lejiitima con-
liindit. Miulta ainl)i<>'uitate i)ei-piexuni et scrupuk)sitate anxiuni,
Chi'isti tunice inconsutilis lacei-um. ecciesie ordinis cont'usivuni,
heresuui et ei-roruni |)ropag'ativuni et jxtpiduin J)ei niille scandaMs
(tffensivuni et. (piod horrenduni est. sua turpi nionsti-uositate
defonnativuni sponse Christi, cpie iani divisa in capite. ut ita
lor|uar. facta est (piasi acepliahi et vehid nionstiann ti'ice|)s.
(pu»niani de utei'o eins partus vip|)ei'ina erupit ace])hahi(pie.
niaternis (piassatis viscerihus niatreni diniisit Dei. scih'cet in
<h>h>rihus usque adhuc diniisit et ieüitinias unionis nie(h'las non
(pierit. (pianivis conspiciat (h' nialo in peius niateniuni |)utrescere
\uhius. Inde est, (piod caput ecciesie lanjiuet el xiscei'uni (hdor
\entreni (Hstoi'(|uet. nienii)i'a eccdesie \enenata \uineiinn i'efhin-
(hmcia (h)lorose a|)osteniantur et lehiicilant. linh' ecch'sia iKHÜe
ex(daniare cojiitur: capud nieuni (hdeo. capud nieum (hdeo. ventreni
nieuin doleo, ventrein nieuni (h)leo. conipages aituuni ineoruni
solvantur et ultra non haheant spirituni. Quis de hoc clainore
non niiratur. (pii \ idet in patuh) ex hoc scisniate niille pericula
ininiinere cor|)oruni et animarum. corru|)cioiu'in inoruin. depres-
sioneni huinih'uin [et] devotoruni et exaltacioneni \iliuin et repio-
iioruin. sinipliciuin seductioneni. antichristi introductionein. yau-
diuni Sarracenoruni. tri|)udiuni Jiideorinn et leticiani paiianoruin,
coniinocionem uwerraruni. per (piod ((uideni scisina teinpla dissi-
pata sunt, ecciesie cultus et i-itus diininutiis est et niinuentur ac
diniinuentur divine honoriticeiicie piis oracionihus. defraudantur
aninie; set cessante sacroruin minist racione et (h'votoi'um ora-
') Heinrich roit l.dinjciistein.
12() I. Aliscliiiitt. .)(ili;imi XXIIl. und (l;is Konzil.
ciomiin (»hiacionc siir,i>pnt in |)i('la(()s et ccclesiasticas pcrsoiias,
tit liiiKMidimi est. principes seciilaros ft populi eis suhiecti soan-
(lalizati a cUto. layci clericis reddenliir iiilV'sti. (leti'aclioiies imilti-
plical>imtiii'. conscicncic iii(|iii('tantiir. in vicai'iiiui Cristi (lani|)-
nahiles inl'eientur l)laspliemi('. (|ii(Mn appellant vei anticlii'istiim et
serpeiitein tortnosiiin \el Macliinnetuni et ydolmn innoniiniosuni
etc.. (|ue chi'istianis aiii'il)iis et labiis iiiniiiim hon-enda sunt et esse
debent terrente verbo Salvatoris '): .Qui dixit tVatri sikk fatiie.
i'eus erit jo-ehenne ignis'. Hec ille etc.
Cum autem iani a]i(|U()d iu(hciuin et iniciuni datuni sit in
eoden» c()ncili(),(|U()d actu liic ceiebi-atur. |)i*(» extirpacione presen-
tis scisinatis. ipnxl tanien iniciinn debile est. in"si ulterius ad
lineni (»plaluni |)riidentei- et solicile dirijialnr. verbi «iracia: tces
sinit conteiidentes de ali(|ua re. (|U(>runi ([uilibet dicat et se
obli^iel (|uahtej'cun(iue scriptis et dictis. cpiod sini])licitei' cedere
velit liti et cause ac omni iuri sibi in illa re vel ad illain quo-
rnodolibet conipetenti, si et (piando alii sinipliciter cedant-); sint
ergo isti tres contendentes in diversis dominus ac ninndi parti-
bus vel eciam in eodem loco insimul constituti et nuihis prius
altero cedere velit nee eos ad hoc aiicjuis vi conipellere potest
aiit velit aut vult : Rx hoc nicliil se(|uitur. set sunt verba inntilia
et sine IVuctu. iit eciam (piilibet industrius ex se ipso capere
potest, ipsi tainen ad id de iiu'e conipelli tam(|uam turbatores
tenierai'ii tocins cln'istianitatis licite possent. Set «|Uo ad hoc
noio nie ad |)resens dilatare causa abbreviandi sennoneni. (^ui-
bus tarnen talia i)roinittentibus effectu cessante responderi potest
per concilium : Callida (juidem et multiplici argrunientacione nostra
iura auft'ei'i'e contenditis ita. ut. si tides verbis adhiberetur, non
vei'ba j)i'o verbis. set i'es pro verbis reportaretis; velletis eciam
libencius sie nos in divisione maneiv (piam veram nnionem nobis-
cum facere. dummodo nichil in tali statu vestro honoris et
comodi deperiiet. ([uantundibet sit j)ericulüsus ille statiis com-
miinitati. Set non >;ic, impii, non sie. set Deo propicio j)i() verbis
verba repoitaretis. Arguitis nos. qiiod ea. que nobis debentur,
surripere cpierimus etc. Sapientis (piidem philosophico (?) ore
j))-olata sentencia : Suuni prose(|ui non est aliena lapere. unde ad
vos hec sentencia manavit. (|uia (pianto ardore nosti'a concupis-
citis et vesti-a |)utetis vobis auftei-i-i. cum nos nostra consequimui'.
') Matfh. ö, 2-J.
-} Bezieht sich (tiif dir 2. Z>'ssi<)iis('(>niit'l roiii 21. Februar {Nr. (ilj.
1410 Fchniar 21—27. 127
(|iiia oinniiiin cliristiaiionim intfrost. iit liat v^ra imin in iinivor-
sali ecclf-sia, nt (|iii istam iiiippdit. pro incredulo seil luMclico est
censendus. Jura siml iiola et raci(»iiil)iis Neridicis t'I iiistissiinis
tidcliiiitiir. (|iiippe notoiium iiiif et necessai'ium est. (piod. si
dehet esse i)a|)a, tunc dehet esse iinus et indul)itatiis et nun
plures eodeiii tempoie. (|uia seciindimi jii'aimiiaticos iste terminiis
,papa' est singidaris mimeri et Nerilicatiir taut um dt' uiio. Alias
set|uei'etur ahsurduni. (piod eadeiii i-aei(Hie. (|ua possent esse duo
vel tres, pari racione jxisseiit esse Uli. \'. \'l et sie in iiilinituni.
Et sie ista dictio .papa". (pie nisi \)V(\ uik» sup|)()iiil. si a|)plicaretui-
pliM'ibus. uti(|ue rejiulis liraniiuat icalihus niaiiüeste (-(»ntraria loiel.
ut oinnibus patet. Quia i*iitur isti suuiii. alii suum, ceteri suum
sul) diversis obedienciis et adliei'enciis liahent et noniinaiit papaiii
eoruin. eri'ant uti(|ue in hoc tani in racione (piani in iiM*e nec-
non i-eo-uljs antedictis etc.
Iinniinent aiitein et restaiit niulta valde in eodeni saci-o concilio
in capitibus et in niembris instante!' refonnanda. Et super biis
traditi niichi fueiunt in sci'iptis LV articuli. non tainen sut'ticientei',
prout ex])edit. declarati et Ulis eciani XX^' aiit i)luies addere
possuni alios articulos \)vo tanta i'efonnacione huiusniodi utiles
et necessai'ios evidenter. Set ut hoc hat. re(|uiritur doniini
nostri pape et sui saci'i colieüü «jssistencia et |)i*esencia corporalis
nee est de hoc loco ali(|uantei- diverteiKhiin. nisi deterniinalis et
decisis dictis ai'ticuiis \el salteni niaiori parte ipsoruni in eodeni
sacro concilio et (|uid(|ui(l hie super illis linalitei' concludetur. |)ro
lefi'e iustissijna irrevocahiliter et perpetue eciani per doniinuin
papaiii existentem pro tein])ore conservetur. (^uidnam expedit
laboriose et sumptuose generale conciliuni convocare ac cimvoca-
tum celebrare, nisi ea, que salubriter et provide statuuntur in
illo, postea hrmitei' obseiventur. Set non est dubium. (|uoniam
forte sint ali<|ui, ne dicam sibi ipsis male conscii aut alias de se
dubitantes in tanta multitudine con<ire*iati, (|ui diversis vellent
i'espectibus tantum i>onum (pioniodolil)et imi)e(lire. Multi enini
dicunt et non faciunt et plures ali(|uid noiunt et idem voinnt,
(|uia (|Uot capita. tot sensus. Set istud non est ali(|ualiter atten-
dendum. set semper ad decisioneni ipsorum articulorum et refor-
macionem luiiusmodi idterius via regia omni servili timore post-
posito pi'ocedenduni. Habet eniin hec lelix conjiteyacio secuin
Deuni celi et eins dono siiiüiilari eciani dexotissimuni (-t excellen-
tissimum Homanorum et Tngarie regem, cpii non ut rex sublimis,
128 I. Al)scliiiilt. .lohniiii Will, und das Kmi/il.
s(H iit liiiinilis (M <iii;isi uniis t^x meMli()ciil)iis oniiiia |)rii(l«^nter et
helle hie opitiilniite sihi DoiiiiiKi in omnihus diriiiit et disponit.
Et sie noii polest iiec (lel)et esse tiinor in tinibus nostris. Set
\e illis filiis diftideiicie. (pii taiituni ixtiiuin impedire conantiir. et
Hat illis. siciid t'aftiini liiit de illis j)resl)iteris. de (piibiis locutiis
est Dominus, quia ini(piltas eoressa est de Babilone a seiiioribus
iiidicilius. (pH \idel)antiii- regiere populuin (Danielis XÜI.)') et de
([uibiis eciani Iit meiicio Jei'eniie XXIX.-) seilicet ponat eos Donii-
mis siciid Zede<-hiani et sicnd Achal). (pios tVixit rex l^)abilonis
in iü'ne pi"o ec» (piod Icceiunt stultician) in ^'s|•ael etc. (j)uis eniin
aiidivit iinqiiani ncI jeuit. cpiod alicpiod generale conciliuin cele-
bi'atuni fuerit. in (pio ali(pia siiiüiilaria |)i'o refonnarione univer-
salis ecciesie in capitr et in nienibris statuta et ordinata non
extiterunt V Spt non Ici^itui' ali(pio(J tale conciliuni luisse hacteiius
celebiatuni. in (pio eiant necessai'ie tot rel'oiniaciones. sifud nunc
occuiTunt faciende. et eoce adliuc nicdiil feciuuis (pioad illas.
-Attanien istiul dissohi (pierinuis et inde fecedeie sine tine. (piod
absit. Kt si imncpiani isti tres contendentes de papatu cedent
aut duo vel unus eorum cedere vellent aut vellet. estne conveniens.
([uod i)r()ptereä ipsa universalis ecclesia tani diversiniode lacerata.
scandab'zata et niaciilata remaneat propter eos. ut superiiis patet?
Rfticax reniediiini sit siipei' lioc in isto sacro concilio adbibenduni.
antec|uain dissolvatm'. Sui)er ista i)erplexitate duduni consului
diios nia^'ne auctoritatis xiios. ununi scilicet in sacra theolog^ia
mag'isti'um et aliuin deci'etorum doctoreni. (pii comniuniter dice-
bantur in suis facultatibus esse satis ex])erti. (pnd. si casus iste
accideret. piudenter fieri ])osset ad extenninacioneni totalitei-
scisniatis nienioiati. Qui tenebant hanc sentenciani. quod. si duo
ex ipsis ti'ibus contendentibus cedere vellent tercio cedere noiente.
quod opnerale conciliuni jiosset illinu tei-ciuni coiistrin.üei'e invocato
auxiJio l)ra(diii sccularis eciani violenter. si intei' eos aut eoruni
|)otestateni constitutus: et si forsan iKtn esset inter eos nee possent
euni vi constrin*ieie ad istud. tunc possent i])sujn et onines sii)i
adlierentes per censuras ecclesiasticas et piisaciones diünitatuni
etc. et inabilitates ad cedendnni constriiiüere: et si nee istud
curaret. possent se pro ii)so ad id obliyai'e: et (piidtpu'd ipsl
t'acerent in eodeni concilio. illud teneretur inviolal)iliter obser-
vare nee contra illud facei-e posset. cinn generale conciliuni istud
l'aciens et antorizans esset super istos. nee contra istud (piis-
'/ Dan. VI. liJ. - .Irr. L'U. SJ.
1415 Ft'hriiiii- KikIc odcf AiiliiiiK- März. 120
(|Uiim clii-istiandriiin de itir«' s;ilt»'in r;ic«'i'(' possct. Alle^ariiiit
racioiK^s iuris et facti pi'd lioc (|iiain pliiips. scilicct (iiioiiiodo
patnr in siiMima iipccssitate. iil sihi ipsi siicciiii'al. liliiim XHiidei'p
potest et excmpliiin ix'ati j-'^clicis. cpiscopi Xolani. (pii sc vcndidit
incrcdulo. iit liliiim paiipcris \idiic Xolaiic al> (Mtdcm raptiinr') |ah|
iiicrediilo i'cdimcict pro prccio in liiiinsmodi \-ciidicionc i-cccpto. J)ic-
tus autcni Hcni-icus de Hassia in dn()i)us lihcjlis') per cum editis pi'o
(lecislone ipsius scisinatis teilet, (juod inNocato auxilio hracliii
seculai'is per conciliinii ipsi conteiidentes licite constriiijii possint
ad cedendinn (piaiitercniKpie. rpiia sie recpiirat publica utilitas
tociiis christianitatis. nt in ununi caj)iid. si alias lieri coniode
ncipieat, i'edi,2:atiir.
(70) P^briiar 27, 28. — A' a / i o ii c s r o ii r i I i i.
Tc.,-1: l-'ilh(sfn- lls.s.
Driirk: IUI. II 21.
/ II li (I / f : Zt'ssioiisfoiiiir/ ili'r Xdfioinii.
K ii' () Johannes papa Will . . . preseiitis scisinatis.
(71) Februar 27, 28. — An oii i/ m n .s ii <i f ioii i s (1 f r iim u i ra f.'')
Tv.ii: W öiKÜl /. !)7.
Drnck: llnrdt II lAW; M<ii>>ii XXVII öliii.
I II li (( 1 1 : ■loli((iiii ist rciiiflichfcf dir Zcssioiisforiucl der X<(Hoin-}i
(iiizinK'/niif'ii. soiisf kfriiii das Konzil den Ann des Kaisers ijryfn
Hill (iiinifcii.
Avisainenta, que secuntur. oblata l'uerunt in nacione Geniianie
concilii Constanciensis . . . ("oiiclusio prima: Hoc sacriiin
(' uns t an c i en vS e c o n c i 1 i ii in . . . poterit invocare.
(72) Februar Ende oder Anfauj> März. — A u <> u n m n s.'i
Ti'.rt : \V :i7(>4 f. 241.
I II li (I 1 1 : JU'diiKjntKjsloser liiickfiif/ Jo/iaiiiis riitnedfr in
ciiffiicr l'crson odrr diircJi Frohntdorcn.
») Hg rajiti).
') Tu seiner Kpistola cl»^ cathedra IVtri i Te.»f : Knecr. hie Kiiislel, ,11111 der
Jtoiiziliaren Theorie. J. Sinjpl. zur Römischen OnarfaLschrift S. 142i innl Consiliuni
pacis, Gersoii, Upera 11 811—815.
'-) Vielleicht JJiefrich ron Xieheim.
F i 11 k e , Acta iiincilii Conslanciensis III. •'
130 I. Aliscliniri. .loliiiiiii Will, iiiul (Ins Kmi/il
InclitH (• o s a !• aiiausto sanct(iriim(|ii(' |)i-t'siilnm ot patrum
(*t (loctoiiim VHiioi'and<* cctiis. A lalsis psciMÜs at((^ii(litt'. (|U()s
salvator Dominus iioslei' .lliesiis ('hi'istus in finc secnli sul) a-
jinina \este lupos lapaces |)r()|)h»'ti/avit ') ventiiros. Doiiiini {»Tegein
letabilibus. heu. inoisibus sine niisericordia dilact'i'anlps, dico :
attendite i|>si vos. considerate. qui sint hü pseude rapaces lupi:
nulluni horuni vobis dico nee osten(b). «pioniani vobis datuni est
per Christi docti'inani dicentem-): A IVuctibus eoi-uni cognoscetis
COS. Hespicite fructus. (pu)s pi'ochixerint et pseudas a. IVuctibus
eoruni coi>noscelis. (\)ueso ergo . . . attendite propfer asper-
sioneni sanguinis .Ibesu Christi a falsis pi'ophetis et persuasio-
nibus e(u-uni virulent is non assentite. \on oniui paceni in eciclesia
nee unitaleni in lide. set lionuni personale, coniinoduni proprium,
supei'hiam suam manutenere tpierunt. Persuadent enini. (piod
|)apa ncui tenetur procuratores constiiuere ad papatum resignan-
dum. nisi duobus tamen casibus, scilicet, quando perstmaliter
resignai'e noilet aut |)ersonalitei- non ])osset. Ecce iam primum
iatens venenum. uam si lionain bai)erent voluntatem ad uni-
tatem et ecciesie pacem. nou curarent inducere huius materie
disputacionem. set <le pui'a consciencia pei- prociu'atores papatum
resignaie procurarent.
Respondendum est eis ad hoc. ipiod allegarunt posse (uäri
inulta dubia ex diversis causis in constitucione proouratorum.
Nam dominus n(>ster. si est hone voluntatis resignandi. talitei*
procuratores potest constituere. ut nulluni |)ossit tarn ex parte
constituentis (puim c<uistiluti et nuxlo et forma ccmstitiicionis
lieri dubiuiu. renunciando (unnibus et singulis cavillacionibus et
excepcicmibus . . . Nec'') j)ro tam sancto negocio est cum suh-
tilitate et iuris cautelis, set bona tide et pura caiitate transe-
uiulum et super rigoribus et cautelis iui'is et (|uibuscunque ex-
cepcionihus pi'optei" pacem ecciesie et lidei unitatem per saci'um
concilium dispensandum. ynnno. (puxl plus est. dominus nostei*
non soluui debei'et constituei'e ad resignandum procuratoi-es cum
hac condicione, si et quando alii cederent. cum hec clausula
diversa dubia et dilacicuu's multas posset inducere, quia in casu,
(pio ouinesti'es contench'utes eciam in una aula simul convenirent''),
(|uilil)et eoi'uui. eciam non resignando, se posset per alium excii-
') Mattit. 7. lö.
-j Mntfh. 6, 44.
Uir. Mär/. IS. 131
sare et (lic<^rr. (iiiod paiatiis fsscl ccdprc si <'t (|iiaii(l(» alter
cedprt't et sie iiniis altci'iiis icsiuiiacioiicm iis(|ii(' ail loniiiim
anniim l'latonis possct cxsopit air.
Et er^(». si viilt cfdiM-c. iil tciichii-. ccdal simplicit«^- per se vel
))r()(*ui"at()rHin liheraliter sine picdicia condicionf' et iiixta sacn'
consilii delihei'aciom'iii. Xec cri'do. (piod liiiiusmodi sacii consilii
deliheracioiiein recusarc posset. cum ipsiim |)ei* spii-itimi sanctiiui
i-ejiatiir et sie. si delibei'acioneiii ipsiiis reciisaret. recusaret con-
siliimi Spiritus saiu-ti. (piod sapeiet liei-esinK
item persuadeut |)apaui debere a])|)i'opin(piai-e ad locuin
civitati Xiciensi viciuum. ut faciiius possent lieii ti-actatus iuter
papaiu et Petriun de iama. Kcce caudaiii scoi'piouis !
Nam per hanc a|)pr(>piu(piaci(>ueui dissidxcretur (-(»nsiliuui
et continuai'etur scisma prout prius. I^t iiiiraiidum est de «m»,
(|U()(1 dicunt. (juia. cuui papa esset in loco \ iciuo cum F^eti'o de
lama. (piod tunc possent tieri tractatus inter papam et Petrum
«le l.una. cum nicliil hal)ei'ent tractare invicem. uisi (piod papatui
renuncient et hoc facei-e possunt. et melius, sine ipsorum coii-
vencione.')
(7;1) März nach 2. — A ii o ii i/ mu s.
y'c.ii: ]lci Aii(lr('((s riiii Ii'cficiisbiirfi.
J) r n (■},■ : Lciil inner 201 .
I II 1t alt: Keiner der ifrei Pd/is/präfeiH/eiifni dinf dein Roiizd
ror der Viiioii präsidieren.
("oncilio (' o n s t a n c i e n s i c o n ;:• r e ü' a t o . . . delibe-
racionis jnelioris.
(74) März 18. — THefr/rli ron Xielieim.
Tr.rl: 1' f. X'>.
I n h (I I f : hie Suspension des /./iriiden lle/riehes wäre ron
Aufan<j ((es Konzils an irieldii/ (jeiresen. Auffordpriiia/ das Kon-
zil nicht zu rerlassen. Jetzt komme die seliöiie Friddiiajszeit.
Avisamentum majiistri Theoderici Xyem. datum domino archi-
ei)iscop() (iiiesnensi.
Si in principio luiius congregacionis fuissent ferie indicte
saltem per aiicpiot menses, ita cpuxi cessassent eciam interim
'I Dieser letzte Jbsclnn'ff sclieinf (fi-ncii Fillnstrcs Vtirschloy rom 14. h'flii
iierichtet zn fiein. Vyl. Bd. II Hb2 f.
9*
132 I. Al)scliiiitt. .lohaiiii Will, imd das Koii/.ii.
inipetracioiics ;i d. papii. (|iiaiimi iniiiimprc lalitci- (iiialitcr postoa
transivei'init et de die in diciii ti'ansciiiit. timc iimis(|iiis((ii(' ctirialis
p1 iioii curialis ruissel maizis iiiteiitus ad ('(»iiciincndtim iinioni
\(diintal(' coiisiilfiidiiKKiiU' ad ea. (|iu' Hpi'piiI et sunt <'X|)edieiK-ia
ad hoc. {|ii()d pci'tVcIa imi(> aniiihMite Domino ro cicius snbsecula
fnisset. Se(. (piia illud fuit n<\ul('ctnni et (inilihcl volull inipetrare
et obtinei-e ac ali<|nas nici-ces secnni de curia reportare. ditali
sunt per hoc niininni vendentes, (piales tainen (piodainino(h)
lejofinuis Doniiinnn de teniplo neduni vei'ho tantuni pepulisse, set
eciani UaücMa xerhis a(hlidisse. reliiKpiens per hoc ecciesiasticis
|)rehitis nienioriani. ut. (pii suuni el apost(doiuni tenent h)ca,
siinilia lacei-e («'iierenlur elc. Nunc auteiii ditati sunt HHi. dv
(piihus scrihitur: Tro palrihiis lin's naii sunt til)i tihi. constitues
♦'OS |)rin(ipes supei" omneni leri'ain'). (piia repleverunt per IMas
niei'ces sarcinuhis suas et dimiseiaint i'eli(piias suas. verha scilicet
depicta in carta . . . parvulis suis. Sicipie isli honi n]ercatores.
(piia eoruui uKM-ces iion occupaut h»ca nee per eas currus aut
bestie onerantnr. accincti sunt et t'xullant ut üyjiantes et vere
{iy^antes. (piia sustentant niontes, colles et valles hiiius seciili ad
currenduin \iani et (pierenduni noxas iiundinas seu loca no\a.
ubi iteruin merces suas exponere et vendere possint.
VA (piia non saciabitur nee iniplel)itur avarus aui'o. ideo et
taUa hicra nostri niercatores pi*ecipue (hliaiint et eis sunt dul-
ciora super nie! et fax um : nimirum iüitui'. si avide querant talia
loca. in (piibus aui'um a pei'|)arxis siibtiliter (piei'ei-e possint. M()(b)
ante omnia xidendum et impiirenchun est de puro. ad (piem h»cuin
xelis cum tuis mercil)us accedere, ut ementes de hoc axisati xide-
ant. si eum secure ac commode seipii ])()ssint, iiahentes pre ocnJis
labulam xuipis et iupi. scihcet (piod. cum oHm leo i'ex anima-
lium brutorum in (piodam monte concaxo rechiei-et iu(Uciuin eisdem
animalibus coi-am se xocatis. superxeniens lupus reperit xidpem
loi'is stanteju penes antium dicti montis, per ([uod aUa bruta
huiusmocli introierunt. Tnch' iupns inquit : Quid bic facis ? Respon-
(h't xulpes: Scisne. (piod omnes vocati smnus ad indicium, ego
autem videns nndtos int rare, svi nulhim exii'e. unde prestobn-*).
ut ali(piod animai ib' hiis. (pie iiiiiressa sunt, i-edeat refei-ens
michi ea. cpie xidit et sie de conting'entibus informata. eb^am.
que l'actm'a sum |)ariter e^o miseihi. Quod consiMum lupus
.-1) //.-■ pifstiiliir.
'y l's. 44. 17.
Ulf) Miii/. 18. 133
valde laudavit et dixit : l'ro cci-lo iic.c cl-'o injircdiar, iiisi hoc
ideni senciaiii tfciim; scio ciiim. (|ii()d leo cilo coiniiiovetur et
habet execiicioiiein paratain, lortis puim est robore et cito irascitiii*
\eheiiienter et (|iialecim(|iie x'ohici'it iraliis de hiis aiiiinalibns,
(|iu' intraAerunt iiitra et fremitii coiiciilcabit. et forsaii <'ciaiii
MOS habet exosos et sie iion est (mhuis iudex et aibiter nostrimi,
yiiimo nos abs(|iie iiidicio male peivh^et et sie eins iiacimdiani
"in nosti'o interitii lefreiiai-e) i^tc.
Preterea indhis ad male facipiidiim eligitiir et nulliis salviis
conductus, (|uantiimcvm(|iie promissionibus et iiiramentis vallatiis,
ei siiffrajiatiii-, (|uando evidenter tendil in notam el dampnum
rei publice. (|uia sem|)ei' salve remanent ilie rejiule iui'is. (piod
non est maliciis hominum indulgendum nee errores eorum appro-
bandi; error enim, cui non resistitur, ai)probari videtui- et sie malus
dolns bono dolo vincitui' et licet eciam fraudem fraude repelli etc.
Ideo, (|ui venistis luic ad tractandum et efticaciter conclu-
dendum salubria pro ipsa rc |)ublica tocius christianitatis in hoc
sacro concilio, non puto, (|Uod ita sitis . . . sarcinati et lulciti
equis''), vecturis et peccuniis, siciit sunt ipsi nostri mej'catores,
(|ui quasi omne |)ingue de populo liactenus hie et alibi. ubi erant,
soilicite extorserunt sicque nimis ditati. incrassati et dilatati non
curant. ynimo parvipendunt aliena dispendia et (|uei'unt alia loca
eis ma^is acconnnoda. ul)i ipsi audactei' lo(|ui et omnia pro mentis
eoi'um im])etn facere possint et iiulhis Ulis dicei-e audeat : Cur
hoc facisV Sicud vidimus tieri per experienciam Ronie in generali
concilio sub nostro |)ontilice novissime per annum et ultra sine
etTectu ali(|Uo celebrato. Kstote erj^o pi'udentes sicud serpentes,
fernientum phariseorum lecogitantes, ne forsan inti'etis in tenip-
tacionem et, cpiod absit, i)er consequens pereatis de via iusta.
<|uia ipsos uti(|ue. qui vos tem|)tant, a tVuctibus eoi'um ammodo
recog'noscere debeatis.
Pi'eterea non est mirandum. si hie. scilic<4 Constancie. vel
in (|uocun(|ue alio loco. ubi smit multi foreiises. et quia ibi diversi
casus sepe c(»ntingunt. |)ropter(^a (piancloque rebus exigentibus
poi'te talium locorum ;id tempus claudantur. ut tuta et clara ibi
sint onnna. et pioptcr^a tales porte et clausure adinvenic sunt,
ut temporis iiecessitatc iunnint^nte claudantur et ista cessantr-
aperiantur. S(^t iiullus con(|Ueri dcbct. (piod propterea tit captus
a) //.s- (■«|ii()s.
in4 I. Altscliiiitt. .loliaiiii XXlll. lind das Koii/il.
vcl ei per lioc violeiicia seil iiiiiii'in irrojiatiir. (|iiia hoc Ht pro
piihlico lioiio. (piod (piilibet maxinic, si l)oiiiis est, pro viribus
iiixarc U'iietiir. XiiiiKpiid \i(limiis st^piiis l'xmonio et alihi in
Italia in maiiiiis ciNitatibiis ociaiii per pliii'cs dies i(a clainli portas
cariim cciain pro loxibiis t'actis. ([uod iiiteriiu sine l)Mlleto aiit cum
l)iilloto ah'as ikmi ponuittebatiir exire. Quid igitiir novi liic factum
est, (piia porto huiiis civitatis clause et plus solito ad modicum
teuipus custodite fuerint ^)V P^stne liic locus per hoc iuste (|uei*ele
de violencia vel iiiiuria sibi illata. quilibet prudens ex se cognoscere
potesl. Set hec sunt exciisaciones in peccatis et palliaciones non
bono fiico vestite; set nimirum. (|iiia. (piod (|uis non diligit. de
lacili contempuit.
l'rget eciam alia racio (|iio(lainmod(> naturalis, scilicet duicis
amor patrie etc. VA alia: Tbi est thesauriis tuus. ibi et cor
tunm"-). set absit a vobis istiid, patres hie coiigregati, set constantes
est(»te et videbitis gloriam super vos. Ad hoc eciani moveat vos
moralis racic». scilicet: Omne sohim lorti patria est velud eiiuora
pisci. (j)uid enim voi»is det'uit in hoc loco. (|ui gracia Dei est
paciticiis. capax multitudinis. beue et civiliter rectiis. re|)letus
\ict ualibiis et omnibns bonis sicud agcr. cui benedixit Dominus.
Ks( hie aer salubris et circumcirca viridaria et loca in brevi
llorida et anieiia et instat vernale tem|)iis et iit sperandum est,
continiio meliora succedent. Quorsiim igitur tenditis et (|uid
creditis alil)i i'e|)erii'e pro vobis utile, (piod hie non habeturV
Cavete. ne nimia libertas forsan \(>s decipiat. (pn|)pe durum est
alitpiando (piibusdam |)osse eis accomoda tollerare, igitur sepe
tales in eorum desideriis detVaudantur etc. Hec sufficiant pro
iiac vice, (piia scriptum est: Die pauca sapieiiti et intelliget niulta.
Lecta die Linie Will meiisis Marcii.
(7ö) iNIäi'z 19.''') - r II i I- (' I- s i t (I s I'ii r i s / f II s i s.
Text: r.rcshm /■' // l',S' /•. U'J.
I n li (I 1 1 : \'<>rsc/i/(i(/(' Ix'lr. Zession. Ij'iii</iiii(/ .tir/sclicii Knii'nj
iiikI I'(i/)s/. /'rocnid/oi/inii. .\ir/i/n-r/('(j/iii(/ des Konzils. Ahs/iniiinnKj
per \(>ta Hin/ iiidif inic/i l'rorinzcn .
S e (| u II n t II r c o n c I u s i o n e s iini\ersitatis Parisiensis.
'j Vijl. I><l II -■'• i'fhiT die l\hi<ic des Karil i iKils s. Ainicli.
-) Maffli. (i. L'l.
■') (icflnirhi iilnif ilfii Schlnfl l'orsrhitii<icn iiiiil (hicllrn S. :',(>:', inis <uiilrii-r
l!s. Viil. zinii sflhcii Tatic \'<>rscliläiic ilcr ktjl. (irsoiKUru. I'niikf (i hi'tiifff
irnlil MiKfiiinuiuiiisfonu i inicrliolh der fra iizfisisclicn XiiHoii. in'clif im Koiixil.
.1415 März 19. l.Sö
Prinio ♦^xpediciis est «M decoiis lal)(ti"n«' a|)ii(l sacriini roii-
ciliuin. (]UO(l llet siifficiciis pi'ovisio domiiio iiostro. si inipleatur
cessift. pro se et statu siioiiun. yiniiKi ad ordiiiacioiiem eiusdcin
domiiii nostri et sacri concMii: Srcimdo cxpediens videtur salvare
per revereiiciani et himiilitatein iiiiloueni inter d. n. papani et
imperatoreiii in bima coiicordia et ad lioc lahoiare siiiiiliter. iit
servetiir coiicordia Haci(»iuiiii ad iuvicein.
Tercia conclusio: Placet acceptai'e ohlacionem siie assecura-
cionis doniini nostri ad priimiiii punctuin cum graciai'um actione
et euni visitare; (pie si siifticiens videatur, acceptetni- et si dinii-
nuta in aliqiio. seciindiim ordinacioneni domini nostri. ut proinittit.
eniendetuf.
Quarta conclusio: Placet i-everenter et huniiliter instare apud
dominum n(KStrum. ut concedatur pi'ocuratorium sufficiens secun-
dum tenorem cedule. quam vovit et promisit ad cedendum,
ponendum in manus luiius sacri concilii. (|Uo noii utantur con-
stituendi pj-ocuratores, qui nominandi sunt per concilium. nisi
emerg-entibus difticultatibus. propter cpias lioc sacrum concilium
determinavit huiusmodi procuratorio utendum foi'e.
Quinta conclusio: Xon videtui' causa pro nunc, propter (|uam
hoc sacrum concilium sit de hoc loco ti'ansferendum. Set si
eveniat pestis aul aii(|ua evidens neeessitas aut alia cii'ca tempus
convencionis iinperatoris cum rege Ari'agonum. jnopter quam
videtur concilium sacruiu (onstanciense transfei'endum. tunc
stetur determinacioni huius sacri concilii.
Sexta conclusio. (|ue fuit addita, ut tiat scrutinium per vota
et non per i)ro\iucias. Item tiat uua proposicio vel proposiciones
ad coi'i'oborandum et declaranduui auct(»ritatem concilii generalis
super singulos in suis edictis et legibus.
Sequitur subscripcio dominorum Universität is l'arisiensis: Hec
est delibei'acio universitatis studii Parisiensis.
Sequitui- subscripcio notarii: Presentem cedulam dederuut
domini ambasiatores universitatis Parisiensis die XIX. \Jarcii anno
a nativitate Domini M('('('( "X\' ') doniinis deputatis ad recipiendum
cedulas.
(76) März 19. — J m h <{ s s i <i t o /• r s /■ r // / N J' r a ii c i (I <'.
Tr.it: l'.irshni /•' // 2S f. 142.
Druck: Mansi XXVIf '>7(i inncli (Od. V irfoiiiiiis).
;i) /A.s vrrrrxiiji.
l.")() I. Abschnitt. Joliaiin XXIIF. iiiid das Konzil.
I II li (( 1 1 : 1) J)(is Konzil darf inir/i der i-cfonnacio pcflesie
und cxtirpacio erfoniiii (tuff/c/ösf ircrdcii. 2) An Hmcdikt und
(irc<i<tr sind Konzi/sifcsdndff .zu senden. .7) Das Konzil darf nur
((HS (/en'icldi(/en drihiden im Kinreriielnnen ron l'apsf nnd Kaiser
naeli einer anderen znni Jleiche (fe/iörigeii Sfadf rerl('(/f n-erden.
4i l-lhren rolle Prorisio für alle drei Präfendeufen.
S r (| II II II t II )• (| II ed n m li a v i s a ni p n t a siipci- cediila iiovilcr
t'x paitp (I. 11. papc |tra(lita|. (|ii(' postea tradita fiierunt pnr
inodum concliisioiiis iiotario et dej)utatis naciomini ad reci])iendiim
cediilas. ')
PriiiKt videtiir . . .
Seciuitiii-"-) siibscripcio iiotai'ii : Presenteiii (•cdiilain doderunl
ambasiatores Krancorimi regis die XIX. Marcii aiiiio a iiativitate
Domini M('('('(' quiiito deciino.
Ita est .J. Ginardi.
(77) Mäi'z 24.'') I' r i d e r i r II s l'o r s h e r (/ e r . e n n o n i <■ n s
e I s e o I a s I i e ii s J,' a I i s /> o n e n s i s e e r I e s i e.
Text: \V öl OD f. IUI.
hrnck: Itfidiinicr S. 'J7il kih.s (iiHlrrrr lls.i
I n h a 1 1 : 1) SHjterioriUV des Konzils iiher den I'ajisl. 21 Im-
perator est pars concilii.
Kevereiidissiiiii patres ') . . . P i' i in o ii a in (i ii e d ti h i t a t ti in
«'st . . . si opus fiierit etc.
Item'') prescriptnm avisameiitiim (dtlatiim est in coiicilio Coii-
staiiciensi per Fridericiim Parsperjjfer. licenciatnm decretormn,
caiionlciim et scolasticiim F\atis|)onensis ecclesie. postea xcro
'' lli'i .Mdiisi (iiiihri' I hcrsclnljt ^nf.sCod. N'ictorinn.s. (ms der iiiffii srhlii-pcii
müßte. (I'(ß die ('('dnld rr.sf fiiii 'J(l. den Xiifarcii ziKickonitiicu . !)>(' Ari.saiiicnlr
hcfdifiroiii'ii .l(>h(n/ii.s l,'cd<' i-iiiii Hl. März ifiid dic.'^c iricdcr ist Jiitirorf (di/ die
llittcii sOiiitlirlicr Xtdioiicii roni l'>. März (riinui (|nod placcat).
-I Das Fotiiciidr f'i'litt Ix'i Miiiisi.
■'i Zur l)(tt iciHiHi dind folijciKtc Strilc im KiunaiKjc : yuani(|iian\ .safis
iiicnicMtci- |)('i- maxist iiini dcvotiini stndii i'a risi('iisi.s licri rt pciani ])t'r prinunn
(Lciiliiiifcr : priiii-t'in il. Ii. Liidn-iii mii Hd/irru) dr conciiio regis Fraiicic pro-
ponontt'in sit d<'dnctiiin, (piod concilii .saci'i potcsta.s est su|)ra papani. I t>rr
diese Tütiiikeit /jidirif/s irisseii irir uicids.
'i Die Stctte : l'",l (|ni cont ra cinui «liciint . . . (picni cüo liabco. Leid in^jer
S. 1'7,'y Z. -Ji). .stellt in :,l(l() (ds (Ittt.'^.se .1. r. I!eiieii.sl)ii nj.
■' I Der fdliieiide .lliseiiiidt. roll der Ihnid des .liidreas riiii I,'. ijcseli rielieii .
steht /lei Leidiiiijer ähniieli als Untirieii niliiie den Selitnßscitzi.
1415 März inuli 21. 137
prefatc Hatispoiioiisis kath«'(li'alis (m-cIpsjh disp(?nsaiit«' Domino
hononim oniiiiiim larjiitore eciam (lecamim. So-ipta sunt hcc p»'r
nie Andi'eam ad sanctnni Ma^innn in pcdc |)oinis Ratispon^nsis
anno Doniini \i("('('('X\' fcria \'. pasche.
(78) März nach 21.') — liirfrirh roii Xidifiiu.
Te.rt: dxl. Ihniiiorcr f. S7 : P f. 122.
TifJinlf: Mir ciitsf Jo/ifiiiii Xff. knini Jcfzf anch Jol/dini XX/f/.
fih(/csrfz/ irrn/cn.
N 0 t i fi (• a t n 1-") o in n i b u s et singulis hie existentibiis in
i-eneraü concilio conjiTegatis, illis presei'tiin. (pii forte vetera
Ronianoi'um pontitlcnni et inii)ei'atoruni g'esta non legernnt.
.Johainies papa Xil.. (pii tiiit nnicus et indnbitatus papa, set
(|iii erat venatoi-, lornicatoi* et incoiTigibiJis et qnia |)ei" liec et
ah'a'') eins facinora nia(*niai)at et scandalizabat Ixonnunun eec-
lesiani. anctoi'izante felicis') nieinorie Ottone pi'iiiH) ina^iio angusto.
(|ui fnit iKicione Saxo, in concilio |)ei' cleruni Koniannni et ab-
(pios episcopos conprovinciales Home in basibca salvatoris apud
liateranuni celebrato snnnnai'ie, simpliciter et de piano depositus
est de papatu et ei vii' venerabilis Leo papa \'ill. ibidem in sede
apostolica suirogatus exstitit. eciam diu. postquani c. Si papa
XL di. et oinnia inra ioipiencia. »piod ad sohnn papam i)ei*tinet
convocare et ceiebi-ai'e genei'ale conciHum. emanarnnt. (|nibus
tnnc. qnia racio sie postidabat. deroji'atum iuit. (|Uod liacteniis
ecciesia approbavit et qnia (h'citnr: Distinyiie tempoi'a et con-
coi'dabis scriptnras. Nee est pntanchnn, (piod ipse Joliannes
contra se ipsuin iliud concilinm convocasset. aiit (piod in eo
tainquam papa presedisset. (|nod eciajn ostendit lacto: (|uia,
cum au(b'i-et. (|UO(l idem auüustus ])ropin(|uaret |)artibns Tnscie.
il)se (I. .bdiannes taim|uam sibi ipsi nude conscius et timens
aufiiistum. nam iia i'euis mmcius mortis est, nt dicit S;ilonn)n '-),
(dam aulunit de l'rix' ad aUiiua loca silvestria in Homana Cam-
pam"a. in (juibus. i)os((|uam per ali(|Uol menses |)ost eins deposi-
cionem inter feras bititai)at. omnimn misei'rimus ipse decessit
ingiorius. et forte asiinnam halniil sepulturam: iius(|nain em'm
leg-itur, ubi sepultns existat.
;i) Diizu ]': Item sc(|iiitur (•cdulii. i|iiiiin iii;it;isti'r 'I'liinrliM-iriis de .\\ctii IVcil c';h|ciii
ilir alTififi. Hau. Intiinacio (lUDruiHlain de ^estis lidin.i nuniiii imiit iticii in. Dii'ii "in lininl
1)1)1111111 avisamcntiim. li) // illa. c) // saiictc.
'y (ji'dr. J'orscliii iHicii ii. Oiwllm S. .'1(12 oliin- .linjahf difs VcrfUssrrs.
-/ IV- J'rnr. Hi. 14.
138 I. Al)scliiiitt. JdliMiiM will, und (la.s Konzil.
Kl li(M'. si tiiiic Ix'iif valiiit. mii'.-uulnin psi. cui" de coiirilii.
(liKxl hie (•('Ichriitiir. potestate liodic diihitatur. Hec hene con-
liiiiiml proposito. (|iiia ar;nii('iidmii est al» ('Xf'iii|)lis alirniaiido et
in (hd>iis ad ca recunviuliim rst . . . Sic. patres carissimi. vei-itas
iuvaiida est ac dolus et initpiitas coiifiitaiuli. Ki (piia sie iiiiminet
(pioad pi'eseiis. in hoc coiicilio constaiitf^r aaatis. (piia. ii( sie
liat cito, iiecessitas iirj^et.
r
(7!)) März 21 — IM. — J n o u // n> n s.
Teil: Wim, Sia(ifs<frcliir ('(><l. 7S:i f. Ki.
I )i h (i 1 1 : l'iiiffichc ■/oIkihiis: das Konzil iiih/J (ji'f/cn Uni ror-
(fi'hcii .
Kaclunr'). (| ii o d nunc in\ cniot m' iüscuciendinn. super (juo
procedeiiduni est instanter in hoc sacro conciho. cpiod ( 'onstancie
celehratnr. est tale.
DoiiiiiHis Johannes papa XXIII. diuluni una cum cxcellentis-
siiiio pi'inci|)e d. lege Honiaiiormu presente convocavit istud sacruin
conriliuni, ad (|uod ipse accessit et illic statuto terjiiino pei'venit,
in hoc |)i'e\ eniendo A. Coraiio et Petro de Luna secum couten-
dentibus de papatu. (pii. (piani\is illic non venerint in propriis
personis. niisei'unt tarnen tenipestivt' solenipnes nuncios seil
oratores ad i|)suni concilinni. (|ui ibidem ex tunc continuo
reinanseriuit et remanent de proscnti. Kt sie non videntur omnino
fuisse nee esse contumaces. Modo ipse d. papa Johannes, ut
seniper regnaret. vehementer institit modis omnibus. (piibiis
potiiit, (|UO(l risannm concilinni in contumaciam, ut dicebat. An-
geJi et l'etri ipsis(pie adhereiicium in citisdem d. J(diaiiiiis laNorem
per ipsum sacruni (•oncilium simplicitcr npprobarct ui' d licrent
et continuarentur in eodem concilio ( 'onstancicMisi |)rocessus
penales contra eosdein domiiios Anjielum et Petrum ipsisipie
iiotorie adherentes et laveiites. ut aperte videtur cum excusacioiie
saltem iusta et racionabili. (^uo facto credidit ipse d. noster
Johannes papa dictum concilinni dissohere ipso(|Ue dissoluto
taiiupiam ambiciosus et pompaticus in illo statu ad Italiam redire.
in (|Uo ad < "onstanciam. iil premittitur. venit eciain non resectis
prius in eodem concilio ( diistancieiisi multis valde notcn'iis ex-
cessibus. (|uibus iaiii diu universalis ecclesia inaxima culpa et
negliisreneia dicti d. Johannis lacerata est in capitibus et in mem-
bi'is. Et (|uia in hiis ei mm consenserant |jro inaiori venerabiies
M ) ilfr^ilirill : A \ i>;i iiiciil ;i in iii.i 1ri-i;i miiuiiis.
1415 März 21— :]1. 139
patres arcliiepiscopi. cpiscopi et inlVriorcs fcclosiasf ici prclali
atqii»^ (lixci-soiMim le^uui e( i)rincipimi et aliaJMim scctilaiiuin
potestatum mmcii et oratorrs hie präsentes. <)iii de (lixcfsis i-«^<4iiis
et proviiiciis ap|)liciKMimt. idciii d. JoliaiiiK's id eurr fereiis coti-
cepit odiuni el i-ancorem contra (|iu).s(lain ipsornm pi-elatoruni
11011 iiiodice auetoritatis de ipso concilio. (luod iiniic celebiatur.
(|iios ad eiiiii huiiiiliter venientes, presentiijiLs «M-iam alioiuiii
prelatonim et xii'onini diversormii statuuiii siiiiiliter magiie aueto-
ritatis iiuiltitudiiie eopiosa. irato animo. si iiiste vel iniiiste faeeret.
ac omni pontificali seu, ut sie dicam. papaJi gravitate"). (piod nien-
dacia ipsi lociiti fuissent in eodeni coneilio ("onstanciensi. turpiler
ac publice lepreliendit. ad tarn veiierandos patres, ad episcopalein
j^iadum. (pio subliiiiantur. ac litteraruni scienciaiii. (jua precellunt
nee noii ad alia, que iiierito addenda erant iion habendi) respectum,
volens per hoc unum. ut ipsius teiTore ceteri contra euni non
presuinerent in i|>so concilio experiendo pertractare. Kt (piia
omni astucia et dolositate vulpina celeiis (unnibus idem d.
Johannes nullus est secundus. ymnio in ordine primus et credens
sie scire sciscitari secreta. (|Ue tractabantur cl tiebant in ipso
concilio. muneribus et |)roinissis aiil coiiii|)it aut induxil (^ciam
dolo et tVaude ad re\elanduni ei ipsa secreta. |)resertim (|ue
pro eadem reformacione universalis ecciesic in capite etc. iain
tunc imininebant et imminent in eodem concilio opere adimplenda.
ordinanda et statuenda. Kl peiie sinjiulis noctibus aliis tunc
c|uiescentil)us in lecfulis^') convocavit ad se (|Uos(lam Torenses de
ipsa conjirefiacione vel sinodo. (|iii erant et sunt sccuiii eiusdem
male xoluntatis el (M-iaiii |(iiiii| ccrtis sui palacii iiKpiilinis et
domesticis et cum liiis liabiiit nocturna concilia et sepe hora XU.
|)ost mediam us(pu' ad terciam boram noctis. Set. (|ue et (pialia
cum Ulis consuluil el pertractavil. postea repentina et turpi sua
ru»a docuit <'t (Ictexit. Xcc liiis contentus temptaxit cciam
pleros(|ue omiiis slatus et aradus in (mkIpiii concilio conyrejiato.
(|Uosdam \ariis izradibus conumpcrc pritmissis ' ). (piosdam iiiinis
obterrere. iil in »mmUmu concilio partim siiam loverenl aliosciu*'
sue o|)inioni in lioc vero consencientes aut obvios eciaiii ad id
pro ipso flectereiil. Et per talps modos ali(|Uos. set debiles sibi
attraxit et tiexil. (|iioiiim taiuen |)lures prius \idel)antur valde
fore stabiles ad id. ut dicta rcrormacio lieret. ul videbatur. X»m-
:i) Hill Wort, rtirii c.hinissii u.Irr pi.sl pcsil.i. -ii r,<j. I.) //.< {'./{/I .>.,i-uiii. <) //.- /<,/<// il<
iHistris vcrc.
140 I. Alisclinilt. .lohanii Will, und flii> Koii/il.
Iiiis content US. sct continuc ;ul peyoia dcclinans seni})ci- suis
(•(»II iipcionibus inherendo eas(|ue iiiodis oninibus continuando pio
\ ii'ihus scivit poiu'iv dixisioiicm int("r nacioncs liic ad ipsam
sacrani synoduni coiitircüatas. scilicct Italicain. (jcrinanicani.
Aniilicam et (lallicain. super (pio cciani ali(pi(>s doininos cardinales
et alios sil)i ad hoc aptos induxit et allexit. ipios taineii credidinuis
prius foie piorsus stabiles et unacum nobiscuni ad ipsani refor-
inacioiiem |)i'ocui"andani. si aniiuerit divinitas, (uiiiiiinode pi'eparatos.
Set in contrariuin vohintate inutata huniana fragilitate conversi
sunt iiec steterunt in die i)elli. eoruni reverencia salva.
Mdens aiiteni postreino i|)se Johannes papa. qnia veritas
\ incit in eternum M- quod in hiis omnibus suis con'upcionil)us
et niachinacionibus uoii proliceret. set i|)si congTegati saltem jh'o
saiiiori et maiori j)afte ad dictani ]vf"onnaci(niein constanter et
finniter attenderunt. valde ]»ropteiea ce])it IVeniere in se et ii'asci
nee non ad alia ') vonienta (?) se leducens. nt nierito de ipso
(h'ci^) possit id Jereniie pi'ophete-): Frons niuhVris nieretricis facta
est tibi, nohdsti eriU)escei'e V (luosdam potentes seculares doniinos
nobis vicinos, de quibus nos suspicabaniur. (piod secuni agere*")
vellent contra plias et ipsuni sacruin conciliuin Constanciense at-
(pio in pubb'cuni detrinientum') univei'salls (M-ciesie ac fidei catholice.
lah'a pei'petrai-e sopiiisticax it. (pialitercuimpK^ per ipsuni factus
est für sui ipsius: die \icesiina prima curi'entis niensis .Marcii.
scilicet in festo sancti Benedicti confessoris noctui'no tempore
clancuio de Constancia fugit, asserens se non posse aerem. (piasi
ei non convenientem. Constanciensem tollerare, iibi tainen de
gracia Dei non est. ut vigeat aliqua pestis; licet stant ibidem
eciani d. rex Homanorum et pene innumeri'') ecciesiastici pi'elati
et alii excellentissinii viri talia non sem-ientes. Set iste pater
bomis . . .. (pii ineiito deberet aiiimam suam i)ro ovibus
suis ponere. non contentus nee erubescens de tui'pi fuga. (|uam
alias fecit de Crbe"'). (piam tunc in spiritualibus et temporalibus
in suis manibus et ad eins nutiim liabuit et possedit. ipsani et
suos curiales i"eli(|uit in manilnis persequencium et j^ermisit eosdem
curiales in pei'sonis et bonis male tractai'i et spoliari. ut toti
mundo notuin est. tpiin iterum suam ])essimam timiditatem et
miseriam osteiideret in piil)lico. Dei timoi'c et hoininum xcrecundia
a) Dan foliiriKlr W'i. rt 'tjnh'iitlrh. 1.) //.- ilri.-i. .■) IL- ili'InTcMl. .1 1 //> fn/,,t cMlii.
e) Hs in nuniei-<i.
'i P.S. I lli : \. (louiiui iiiaiK't in etpciimn. -'- .Iit. .'.'. o. ' Im
141") Miiiz 21-:51. 141
;tc |)r()j)i-ii statns siii ('xistiin;ici(>ii(\ iic dicam hoiiestat«'. stMiiotis.
(^iiid piitas. (|iiam conslaiis istc |iatei- coram Xjm-oih' et Dioccipciano
fiiisset. si vixisset ho Icmixtrc ad (U'tViuleiidam et liiinaiidam
lidem catliolicain, (|ui intei- christianos taiii Icxitcr et sepe \'u^\t
ca. (iiu' noii cssfnt fuuieiida. Kl ^'vc(\ (juaiii fortis et constaiis
miles i]i Ixdlo. (|iii pliires scciim invita\ it ad prcliaiidiim. (pnl)iis
adveiiieiitihus . . . nee adhuc ai)pareiitil)i(s econverso timuit
iiiiir ccitaiiipn (d iil descrtor et vilis et tiniidiis (•a|)itanpiis tarn
tiirpit»M' aiifiiiiit. totiim exercitiiin siiimi al)s<pie liitore seii diice
relinqiiens. Presiipposito iiiitiir tliemate petitis a nie. cafissime"'). . . .
(pialitei- ultei-iiis sit pi'ocedeiidnm coufia istum doinimim Johaiiiiem
per coiiciliimi ita. ut ahscpie majiiia dilticidtate at(pie iiidiciorimi
obinlsso strei)itu id procedat, presiipposito') eciam. (piod idem
.Johannes plui'a lioinicidia voluntaria diidiini coniMiiserit pei- se
et alios. antecpiani elijieretur in papain eciam notorie. (piodque
ab anti(pio fuit et sit incorrijiibilis simoniaciis et pei- hoc et
alia eins nialefacta ipse universalem ec(desiam enormitei" scanda-
lizavit et alios enoi-missimos excessus commisei'it. <le ([uil)iis apud
bonos et <ii*aves ac omni excepcione maiores est |)nblica vox et
fama, (piormn uno. si saltem opus liierit. i)robato merei'etur ipse
d. .Johannes, neduin (piod cadat a statu suo taliter. ne resuro-at.
sed eciam carcei'em. in (pio perpetno in acpia anjiustie et pane
(bdoris defleat |)eccata sua et hoc de «i'racia si)eciali. (pios (piidein
excessus propter nimiam eorum detestacionem et turpitudinem
Uidui presentibus amiotare. (,)(nlius sie taliter (pialiter introductis
respondeo vobis. amantissime pater et d(>nnne. tarnen non sen-
tenciaJiter, set ut pi'ima facie mi(dii videtur, esse procedenduin;
et duplex est modus piocedendi et utenpie summarius. unus
scilicet iuridicus et alter exemplaris inhei-ens exemplis in consi-
milibus vel (piasi. ymo in minus ui'üentibus necessitatibus olim
laudabiJiter anti(pioium patium censura |)eractis. (piorum alter
sufticit, (pii majiis perajii seu periici poterit in hac parte, ut conti'a
nott)rie contumacem et latitantem, ([ui pei- eins novam turjjein
lugam iterum totani scandaliza\ it ecclesiam ipsam. \i(l<dicet d.
.Johamiem papani sinodus ipsa vult procedere ; et potest simpliciler
et sunnnarie illud heri onmi'') eciam iuris solem|)intate.
■■1) /-o/i// (lyabcc )(/// AhkürsinKj. u<i^ irli iu<I(l <lrntr„ hnni. Spiih-r lirifM
piitfi-. 1)) i/s prosiipposilis. i-) Oli <:■< sim iiii lirißrii iiinß'r
142 1. Al)sclinitt. .loluiim Will, und diis Koii/.il.
(HO) März 29. — I) ic I r i r h ron .\ Ich rhu.
Tr.rf: J' f. 121.
I II li (I 1 1 : f)<(x iiKindiit um Jo/hiiiiis <iii i/ic Kiiiia/fii h liaf f.ciiti'
(r('/hni(/.
Kccc ()(•(• II !• r i t illii(l-). (|ii(»(l minc Ic^itiir rl iiohis hilio-
i'ajitibus pro miionc applicaii potest, illud : Kccc nos veniimis ad
tc, tu eniin es Deus iiostei*. \>ie jiiendares eiant . . . potentes
ecflesiastlci prelati et eoi-um se{pia('es. (|iii dictaiii unioiiein, ne
lial. iMipediel)aiit ■') pro \ iiihus et inipediuiit. set nos (dainaiiius
ad DomiuiMU (li<-eiites: Wie in Doiuiuo Deo nostro salus Israel')
etc.. (pii in paucis \ iiicei'e potest et dare nohis auxiliuni d«' sancto.
si |)rol)itate pei"se\-ei'enius lirinitt'i' in eius opere. (piod trac-
tanius. Noti eniui ita ai)re\iata est inanus eius'). (piin salvare
possit huiniles et constaiites eciain paucos in euni s|)erantes
contra niultitudineni inipuitiiianteni \eritatein et leddei-e i'etri-
hiicioneni superbis. Xon?ie scrihitui' IIT) Ksdre IUI: lni(iuiis rex,
ini(|ue niuliei'es et iniipii oinnes lilii lioniinuin et iniipia'') illoruin
opera. Non est in ipsis \(M-itas et in sua inicpiitate i)eril)it et
veritas nianet et inxaleseit in eternuni et \ivit et ohtinet in se-
ciila seculoiann. Nee est apud ipsuni accijx're personas ne(pie
(livifias^).') (^iiid iiic pati'es et inferiores existentes aniinirainiiii,
quod intei' nos. [)rocli d(dor. Iiodie apparent tot pseudipi'o|)lif^te,
tot prevaricaeiones lejiuin dixinaiinn et liumanaruni. tot inpuy-
natores in facie. t(tt |)erversores e(iiiitatis . . . NuiiKpnd leo-istis
ali(|uando .)ol> IUI: Kcce (pii sei'viunt ei. non sunt stal)iles et in
anj.'fdis suis reperit jiravitateni ; (pianto maiiis hü. (pii hahitant
doinos luteas. <jui terrenuin hahent fundainentuin.'') Srt audi. (|ualis
Mnls illoi um consumetur . . . I'lura dicei'em. si posseni per hoe
vohis s|)ii'ituin foi'titudinis inducere. ut constantei- ajiatis. (luia
nime opus |est| factis et |)aucis verhis. Ideo ponain ori meo
;i) /As iniix'diaiil. Ii) /■.'.■.■ /«/<// driitlicli iiioiitil iir. c) Il.< II. d) //.- iiiii|iiuriim. c) Im
Bihel-Tp^it aber (lifi'erfiici;is.
'i Viil. Pxt Jf -^ö imfni.
-I l hciscliiift: Farta scssioiic predirta /iv;. :i. I4I.'>/ (■cclcsif littcrt- moiii-
tcirio contra (tffieialos ciirif [loitis aftij>untiii', (|iiat<'iiiis ipsimi iiilVa stv\ dionini
spaciuni sul) pciiis; privacionis onicioiiim sfqiiaiitur. Contra quas m[a{ii.st<'rj T.
Nycni *'y ... in hiiiic niodiini. nt stMpiitur.
■'i .ler. :;. L'::.
^1 Js. .-><), /.
•'/ ö* K>i(li\ 4. .V7 //'. I Apolr/iphi.
"i Job 4. IS /;
141.-) Miii/ :!(!. 143
custüdiaiii et (jui;i tciiipiis |)liii;i l()(|ii(Mi(li iioii p.ititiir (of | rniia iiimis
artiiin est. l'iniin tarnen scitolc. (|U(>(I isto man«' umis notabilis
(lallifus (lixit niichi. ([iiod hcii intni- ••♦•tei'os aNcrsos a \ia iinionis
aversiis est uniis mayiius satrapa (iallie^). (|iii iis(|ue tiinc fuit
inaonus relatdi- iinionis eiusdeni et nuilta opeiatus i'nit in niedio
vesti'uni. Kx quo couitate. unde \eneiiint lalia iacula nobis.
Dico \(»l)is. quud Jndas nierrator pessinius nun doi'niit, set jjro-
perat .Jhesmn tradere .iiideis l<:itnr visilate et estote constantes
et videbitis anxiliuni Doniini super vos. \'if>ilantibns enini et non
doi'inientibiis iura snhxeniunt et niora semper Init et est no<-i\:i
paratis. (^iiibus pi-einissis venio ad istnd niandatnni novuni
contra cnriales liic liei-i affixuni ') et ennssnni de pharetra
Pharaonis. Ideni. «piantuni est iniipunn et iin'nstuni. omni carens
equitate et racione. •usti<-ia et iui'e i)er se pat**t. nt merito id
dici possit de ipso, (piod non a disfrecione, matie virtutuni. set
a noverca insticie, voluntai-ia iilnd emittente j))-ec'ipitacione pi'o-
CBSSit . . ,
Freterea ini'e cavetnr humano et divino. (piod. siciid ad
honures j»radatiin ascendendnm est. sie eciam ad penas gradatim
exigente contumaeia cuiuscuiKpie pi'oeedenduni est . . . «piia Dens
non |)unit l)is in id et i|)sum etc. Set in isto mandato accn-
mulantur |)ene horrihiles sine cansa. ymnio conti-a penitus in-
nocentes. ut dicere |)ossint : Pater, jjarce. pro hono opere lapi-
daniui' etc. Item non servatur forma iuris in illo. (pie tiadita
est in (Mem. I. De indi."') neqne fleri consnevit per summnm ponti-
licem in cena Domini et sie niehil valet . . .
(Kl) März 30. — T). <■(( r <l i im 1 r s.
Ti'xt: rerrftan Hss. . W'ii'ii. Staalsdrihir Coil. /N-V /'. L'l.
Drnrk: IUI. 11 22!).
I u li (I 1 1 : V(>rs(h/(h/(' ilvr in Koiistdiiz ircilrnilrn /ünt/inüle
zur AiiasöliHHHg mif JoIkuiii.
Primo. (| II o d dominus noster . . . pro non facti«
liabeantur.
'/ Ui-rziiii Liidiiifi roll Jlai/i'iii und ?\iii)Itiii.-< <lr Ciilrilln. dii' fnititö-
siNclifii (icfiaiidfrii. ;id pcrsiiiulfMidiini. i|ui)(i ikiii f'U)iiii;ufPt sc d»* concilid.
Ild. II 2.-,.
'-) Anff'ordt'inini ruiii 2U. Miiiz.
*j Diidum Bonita Pins VIII.
144 I. Altscliiiitt. .Joliiiiiii XXIIl. 1111(1 (liis Kmi/il.
(82) März Ende.') — A ii <> ii i/ m n s n a I i <> n i x d <>■ in <ni i r<( c.
Tcrf: Coli, j',,1. r,ur, /. 4(>.
/ II 1/ (I / f : Mdliiniiu/ zur Vorxirlit. Das ['rociiidlori/iui ■IoIkiiiiis
/.•^/ iiichl (NizHUc/niifii .
('('(Ulla nacioiii (Icriiiaiiicc pi-cscntata.
I* r (^ s II in |) (• i () ') iuris «^t de iure ([iioad procuralorium.
(|ii(>(l (I. Johannes se otTert huic sacro (•oncilio daturuin. dico id
nun esse adniitteiidum luultiplici racioiie. (|uia de lacili potest
illud revocare et immulare ad luituin suiim et contra illud ad
partein protestare. sicud pluiies ffcisse dicitur pul)lice et |)ri\"ate
Constancie ante turpem i|)sius rujiain et |)08tea Scdiafluisa ipsa
Inga durante. assei-ens. (piod oinnia. (pie lecit l"aceret(|ue ad ces-
sionein sui papatus. inetii. <pii cadere poliiil in constanteni. et
non ex lihero aniino nee constitutus in eins lil)era potestate
l'ecisset. set eiun sie fecisse ac lacere oporlerel invitum. Siijjer
(piibus multos notarios- |)ul)licos re(piisi\ it ac in rutiirmn re(|uireret
et presertini ((iiosdain suos doinesticos. (pii ad mandatuin eins,
(piecunnpie xcllet. in hac parte \ crisiiniliter scriheiit et notahunt.
(|ue postea \ires dicti procuratorii penitus eiiervarent. nanuin
est autein. (piod niillus inet us euin ahliinc ad fuüiendnm taliter
coartabat ; set noiiiit. proul adhuc non \ult. (piod tieret seu tiat
reformacio in capit(^ et in memi)ris saltein in eins ol)e(liencia.
([ue tota per eins pravos actus incorrijiii)iliter et notorie niaculata
et scandalizata est per symoiiiam (^t alios (Mus excessiis et vicia
not(U-ia et in oinnein terrani exivit fetor eoruni. Xec incoynjtuin
(^st \(tbis. (|U()(1 est j)rorsus inutilis ad reu'enduin |)a|)atuin nec-
non lallax. inendax, instabilis et inconstans in oinnil)US operibus
suis et sie non dirigetur in terra nee alios sahibriter dirigere
potest et sie contra enin est presumpcio iuris et de iure. (|Uod.
(|ind(|uid |)i'oniiserit seu i)roinittet in hac parte, niininie observa-
bit, set talia proinittendo lacit aniino \()s simplices decipiendi.
rediniendo teinpus. et. cum ei oj)ortunitas aderit, recedendi et
ad Avinionem accedendi, ubi eins adventus cmn jiaudio civium
expectatur. non propter ipsiim nee eciam i)ropter .Jhesum tanlum.
set ut iteruin (lallici illic papatum liabeant et per eum lucra
tempojalia captent et toti christianitati. prout fecerunt oiiin
ante hoc scisma inchoatum, iteruin potestative dominentur.
a) ,s-o y/.s.
'j Ansziiii Forscltniiii<-ii ninl Üiwlli'ii S. .'Hl.'l.
141.") Miii/ KiuIp. 145
Et f'clani liec vidpfiir esse lacio. (|iiar*' miilti (lallici liic
fxistcMitt^s mutant nee vohint apri't«' cidcMi concilio inluMvre.
dicentt's inlra se: Qiiaro velleniiis lantiim Iximiiii nostruni iinpcdirt'.
Et ([uantain s('(|nelain in hoc liahcnt eciani inicr nos. vos a|)«M"tis
(K'ulis non videtis.
Est aiiteni presunipcio iui'is ac [de] iuic pioiit benc novistis,
|fonti'a euni. (|ui]") ins finuit aliciiiod et statiiit super licto et
hoc non arhnittit prohacioneni in conti'ariinn. iit. si (piis seincl
deieravit, nunciuain a(hnittitui' in testinioninin. (piia presuniitur,
(piod senipei" deieraret falsnni ') lestinioniuni.
Pi'f'tei'ea contra isluni (h)Miininn coiicurrit presunipcio (pialitalis
et facti, (pu' eciani est de iure, (piia per exteriora coniprehcn-
(hnitur interiora. Xani (pns sini|)h'citei', hnniiliter et contincnter
vixerit et cum honestis et discretis libenter convei'satui'. pi'esu-
muntui' eciam eins opera bona, recta et munda et econti-a. si
libenter non oraverit, non ieiunaverit et non humiliter se habuerit,
set cum perversis se exposuerit, hnius opera pivsumi possnnt
inhonesta et mahi et ex malo (piocpie opcre picsumitur malus
animus . . . ac imj)u(licus oculus impudici cordis est nuncius . . .
Sed conversacionem ipsius d. .Johamiis diu vidistis ipsiusque
inconstanciam et inverecundiam manu |)alj)astis et adhuc creditis
ei in premissis! Estote (muo prudentes sicut serpentes, ne vos
fermentum IMiariseorum ') decipiat et confundat nee curantes
iinportunitatem aliquorum vos sollicitancium, ut dictum procura-
torium acceptetis in vestram et nostram omnium confusioneni.
Res enim ardmi hec est, qua temptamini. sed iure cavetur. Nos
tempore indigemus, ut aliciuid maturius agamus, ne precipitemus
consilia et opera nostra neque oidinem corrumpamus, . . . (pna
pro maioi'i parte corani fJaal fleximns genua nostra. 0 \ ii'i,
advei'tite in tempoi'e ilio, ([uod legitui' lAice XJX-), sciHcet : Noknnus
hunc regnare super nos etc. et (piia in tempore oportuno eis
incauti non providerunt, ecce quid sequitur : '')
Vej'um tamen inimicos nieos ilh)s. ([ui nohuM'unt me i-ei»nare
super se, adducite iuic et intei'licite ante jne etc. Set J)eus prr
suam graciam nos custodiat, prote^at et defendat. Tempora
enim instant pei-iculosa et .Judas adhuc non dormit tiadere
Christum.
:i) //.•; iliifiir u( ciiiii. I)) //,s il,>t'iir ilr teste.
') Luc 12. I. -I Luc. 10. 14. ■') Luc. 19, 27.
K i II k <• Acta iiiiiL-ilii Constanciensis UI. It)
146 I. Ahscliiiitt. JolKiiiii XXIll. und das Konzil.
Testor Doiiiii. qiiod hec non scril)() ex odii foinite vpI livoi'c.
set conipaciendo ex corde hie insiimil coii.ii'i'^^ate coiniminitati.
illis presertiin. (|iii puio cordc et nieiite non ficla hanc sacrani
unioneni prosccpunilur. Kt videatls. nt cantc ambuletis, n*^ n()l)is.
quüd absit, applicari possit illud : Pi'()i)ter ineiciain. ci-ednlitatein
et simplicitateni nostrani. scilicet propler i^noranciani. ])(»pnlus
mens dnctus est in captiNitaleni.
(8H) März Ende. — ]) i et r i c h r o it X i r // <> i in I yi ' ;.
Ti^.i'i: 117^'//. Sftiiitsnrcin'r ('ml. 7s:i f. 22.
I u h (I 1 1 : 'IoIkuiu irar ircf/cii seiner /rrc(/n/(irif('ifi'n uicnials
irahrrr J'ajtsf. Jhi er den </ro/.i/''H AiiIkiik/ ha/, nniß er zncrs/
zuriickfrctcii.
\' 11 I ü' a !• i s opinio (piasi (»mniuni lioniinuni est. j)resertini
in partibns l>()inl)ai'die et Tuscie, (piod d. Johannes, (pd se nominat
papani XXIII.. eciani din, antecpian» eliücretni" in papani. ninltas
in-egniai'itates sponte contraxit. ynio (piani plura Noinntaria
connnisit honiicldia. dum leiiacionis oriicio Hononie rnn.üei'etui*.
Sed ab") honiicidio voiuntario papa eciani non (lisi)ensat, (piod
eciani jier acta |)re\ ia in susceptis ordinibus ininistrare aut ad
ipsos ordines pi'oinov<Mi valeat, LXI. di. Miranuir tantuin.-) Kt
propterea in Ipsa Italia et (pnbiisdani vicinis jiai'tibus dicti d.
.Johannis opinio est genei'aliter ita. ([uod vulgares paucis exce])tis
asserunt euni non esse papani. K\ (pio infertnr eciani, (piod
cessantibus niullis aliis pessiniis viciis. scilicet incestu et de
(pnbiis eciani aput Itonos et graves perniaxinie din'aniatiis est
in eadein Italia, ])ost(iuain lalein irregularitatein conti'axit, non
fuit nee est liabilis ad altaris ininistemini nee per conseciueiis
ad papatinn obtinenduin. cui sacer ordo et consecracio epis-
coj)oruin etc. suiil annexi ; ynuno non fuit nee inininii ecciesiastiei
tituli habentis ali(piein ordineni annexnm. Nee einn talis qualis
electio potest facei-e capaeeni papatus, . . . non reperitur iuris
tantum titulus. Infertur. quotl ipse dominus .lohannes non fuit
nee est verus papa. esto. (piod per omnes cardinales vel saltein
tics |)artes eorum fiierit eleetus in pa])ani. (piia. cum seienter
inliabilem et incapacem eligerunt, illa electio non fuit canonica.
yiiio ipse Johannes, (piia ei consensit, et electores, qiiia euiii
a) //s <Mim.
Vi Die Ils hat als rhcisciuiff : Avisanientum T. Xycni. ut creditni-.
-I ])isf. Hl. .'). Teil hdf 1. di. .Miroi' tanien. .si.
1415 Mal/. Kiule. 147
scientes fecenint. iit piclcit iii-. fiHMiint pt sunt excoiniminicjiti
seil anathematizati . . .
Item (|ii()(l i|)se d. Joliaiiiics eciain in siio lali (|iiali papatii
seinpei- fiiit et est insiüiiis''). inveveciindiis et inci)iTij>il)ilis, synio-
niacus et per conseciuens liereticiis ceiiseiuhis, et sie |)()tiiit et
potest accusari et depoiii. eciam si xevo pa|)a esset . . .
Iteiii (|U()(I ipse (1. Johannes per niultos actus suos nepharios
et pervei'sos puhlice non ostendit se vicai'iiini .lliesii Christi : (piia
in omni lofo, iihi cum sua curia residet pi'o tem|)()re. ipse simo-
niam inverecuiKh' et uotorie (^xercuit et exercet veu(len(h> i>'raciam
et iusticiam |)ecunia mediante pei' se et suos proseiietas et ti*ape-
zitas nee aliquan(U) ad Deum aut homines hahendo respectuni.
Ex quibiis inferlui'. (piod. cum i(h^m ({.Johannes (M-iam luerit
et Sit male tarne (^t fetor illius exiverit in omnem terram. i)er
consefjuens est. (|Uod num(|uam per eum tieri possit salus in Israel,
scilicet (|Uod ii)si de aliis ohedienciis i-educerentur ad ipsuin. quia
non i)otest arbor mala IVuctus bonos facere et ecoiit i'a xeriticatur
eciam in eo illud : (^ue male fuei'unt inchoata priucipia. postea
non convalescunt. Kt (pn'a de Roma prius et dehide a Constancia
l'ugit, qui eciam') se |)i() ovibus pocius niorti ti'adei-e debuit
injjruente necessitate. curiales suos et oves sibi connnissas tur-
l)iter relinquendo. per (piod eciam totam scandalizavit ecciesiam,
ostendit in eifectu. (piod non fuit nee est pastoi" ovium. sed fnr
et latro aut saltem mercenai'ius censendus, versutus, instabilis
et inconscius in operibus suis et non babens in se verecundiam
nee lionoi'eni nee eciam l)ei timorem. Sic(|ue a fructibus suis
co^noscite ^) et (|ualiter suis ])rocuratoriis credere [)oteritis. (pii
I)eo nee alicui homini fidem servaret, |si] nee ei placer»^ iiec in sui
placituni redundaret. >suniquid eciam notum est. (piod nacio
Neapolitanensis aliis honiinibus aut ceteris hominihus |)resertim
Italie et Germanie satis snspecta, ne dicain exosa est ymo in
tantuni. quod de ipsis ceteris bominibus pauci admodum repeiiien-
tur. ([ui essent de alicuius Xeapolitani in papam') aut. cpiod minus
est, cai'dinalein promocione contenti. Set, si hoc ex virtutibus
seu viciis eorundem Xeapolitanoi'um pi'ocedat. disputaudum
communitati. Ij'itur quod |)er talem viruni possit leformai-i et
uniri universalis ecciesia in tot sectis scissa, ut videmus, non est
vei'esiinile nee racio dictat.
a) (llj iiKliifiiiisV 1») (^iii ciiaiii iriri/rrlinll. c) lls juii).-!.
'i M((ffh. 7. Ili.
148 I. Abschnitt. .].>li;iiiii XXIll. und (l;is Kdn/.il.
I'oiijitur iaitur in sc. (|ii()(l li;it piocuiatoriiim ita lorlc et cuin
lallt is caiitelis. siciit ali(|iiis xalcat yiiia<iiiiari : scili('<'t (|ii()(l ips*^
(I. Johannes cedcic xclit ciiiii coiidicioiir. si crtcri de |)a|)atii
coiiteiulpntos ceclerciit. et fsto. (|ii()(l similitcf ') (M-iaiii alii (•ontcii-
(lentcs faciant. scd nidliis t'oriiiii j)riiis alteii cHdcff velit. tale
pi'ociiratoiiiim iiti(|ii(' nullius est efficacie \el nioiiienti et i)enitiis
nichil iinpoitat. 1^1 sidicatnr in procuratoi'iis. (piod in casu mor-
tis ipsoruni tiiinii coiitendeiiciuni aiit dnorniii. (piod |non] videtur
essa vei'isiinih^ nisi per miiaciilimi. aiit siniul vel eadeiii «iie
decedereiit. vel tnio eoiiini decedente Hat unio. siiniliter nicliil
iMij)()rtal)it. (piia tnnc ileiiim de noxo pro|)tei'ea generale conci-
liiini insiniul coniii-f'uaii non possit siccpie cardinales illiiis de-
ruiicti aliinn. (pienicuincpie \-elleiit. loco sui pape defuncti ejiyerent
et jM'i' consecpieiis num<piaiii liiiiiis srisniatis linis esset si('([iie
tota tiinitas in se divisa |)er tres contendentes (et| eoruin asseclas
ulteriiis redderetiic. K\ niii imi est. (piod apertis oculis non videtis,
(|iiod i|)se d. Johannes ad resenduni papatnin eciani ceteris j)ari-
bus est ])i-orsiis iiintih"s. Xon lallit. (piod ips(^ d. Joliannes al)S-
(pie {>eiiei-ali dis|)endio et scandalo chiisl ianitatis catliedre Petri
|non| polest diucins piesidere. Credendnni itaque et speranduiii
est, (piod. si diel US d. Johannes spoiite et libere ac pi'ior ex
eisdem tiihtis coiitendeiit ihiis in hoc <:eiiei"di concilio cedat. per
consecpiens eciani ipsi alii diio. \"el sall<'in l^irofeus. cedant vel
cedat. VA de tei'cio non cedente poterit ordo dari et modus
convenieiis de lacili adhiheii. (piod siiniliter ij)se lacial aiit aliud
(pioad illuiii') i-emedium imcniat iif oportimuni. velit. iiolit. Kt
elig'atiir |loco| Iriuin aul duorum cedenciiim seu. si ipsi alii duo
aut alter eorum non \(duit aut \(dit c(Mlere, loco dicti JoJiannis
ali(juis vif V)one fame. talis. (pii peilicere potei'it. ut ad euni veniant
sil)i([ue adhei'eant saltein |)ro inaiore parte illi. (jui nunc i])sis
contendentibus adheient. Aliixpiin erit error novissimus peyor
priore et sinionia in obediencia nostra vires assumeret. ut vix
aliquis nostruin in statu eins securus reinanebit.' )
Sed pauci Kloientini et pauci |)rosenete ipsi d. Jolianni assi-
stentes. (pKMnadmodum fecerunt hactenus. sie et in futurum siib
col(»re siiarum leservacionum j^eneralium passim vendeiil ecclesias
et alia beiieticia ecciesiastica cuiciinque inag-is offerenti et mnlti-
l)licabimtur errores et mala inier ecclesiasticos ubi(pie locoi'um.
J^^xempluin habemus |)roj)e de Coloniensi et Faderbuinensi (mmJcsüs.
imililii.l... I.i IL- illiid. (•) .So //.-■.
1415 Miiiz Knd.'. 149
(|iialiter per illuiii de Monte') sibiqiic adlirMenles destnuinlur :
(|ui ciiiii iion |)()sset "') proinoveri per ipsuiii d. Joliannem. ciiccui-rit
ad ipsuin P^rroj'eiini, id)i (mus obtimiit inteiiliim atcpu' siic opinioni
adliereiites subito |)lui'('s iiivonit. Kxcmphmi huius |)oiio : ("on-
cun-unt'') ti'es iniiiinilatcs simul in iino homiiie. scilicet inania vel
letarg-ia in capite, eyrojiia in nianibus et podegra in pedibus ef")
()innt\s isti nioi'])! .yi-avitei' j)un;4vntes i|)suni lioniineni sinnd cui-ari
necjueunt '). sed pauiatine arte experti jnedici, puto. nunc caput,
postea nianus, postrenio vero pedes, estne melius, quod caput
prinio, quod habet intluei-e aliis membi'is, et subsequenter manus,
postrenio vei'o pedes huiusiiiodi cui-entui', quam ipsis tribus in-
tirmitatibus homo ipse continue at'fligatui-. Et constat, quod d.
Joliamies habet maioreni. 1*. de i.una niediocrem et Erroreus
minorem obediencias haben! : et a ca])ite edenda est i'acio lege
dicente. Igitur ab ipso d. Johanne tamquam a capite cura' ipsa
cedendi suo papatui •") edenda est.
(84) März Ende. — ('asj)nr Ma u sc ist (i i ii . Professor nii
(Irr Wiener Uiiiversitäf.
Text: Breslau F II 28 f. 143.
Inhalt: Frage der Stiperioritüf des Konzils, Frdsidioreuder
nicht der Papst; Berechtigung gegen Johann vorzugehen.
Scribit dominus ('aspar Ordinarius Wyenensis/)
Utruni papa sit supra conciliuni vpI infra. videtur ex canone
Multis X\ll. di") et (piasi per totani distinctionein. Ad hoc c. Signi-
ficasti De elec.^) \n contrai'ium: XL. di Si papa^) . . . ÜupJiciter
capi potest: uno modo pro potestate conciliuni tollendi et immu-
tandi, alio modo |)ro (piadam presidencia in coinmuni tractatu,
qui per conciliuni vel aliud corpus repi-esentativuin celebi'atur.
Ex ((uibus satis manifeste patet, (piod in presenti negocio
unionis ecciesie nulli contendencium de jiapatu presidere debent,
cum agatui" de statu ipsoium et eciam ex eo. (piia. ex (|uo non
sciunt dihg-enciam nee dant operani deveniendi in unionem ecciesie,
per consequens videiitur esse neiiiiu'entes salutis pi-oprie et tVa-
terne et sie per conciliuni iudicandi tani(|uam statum tocius
ecciesie subvertentes ... et maxinie ex eo. quia videtur. ([uod
a) 7/t: ]K>ssfiit. 1>; //>■ iiiiiciiri-.iMl. i) 7V;/(// si. d) lls ikm|1ic;iii| . «•) //.- papiilu. f) ll.-i Wvncii.
'; Vgl. EiiM. liiaranhia H. 206.
-) Text Malt. a. d. XVII. di. Es ist iJi.sf. 17. 6 Multis.
■'/ 4x1, (i.
*j Dist. 40, 5 Si papa.
löO I. Abscliiiitt. .Inliiiiiii XXIII. und (his Konzil.
iiiilliis coiiim Sit |);ii);r. iinm milliis coi'imi |)ai)a iiiiixcrsalis ('cclcsic,
s«'l pnrliculai'is. (|ii()(l ivpun<:;nat papatui, ut in cxtravajianti
riiaiii saiiclam. Xfc obstat, (piod doniimis [.Johaiincsl potest
habere boiiam lideiii |)r()pter coiicilium Pisaiuini. (piia eaiidem
l)()ssimt balx'iT aii<' (lue obedieiicie. cuin sit ])()S8il)il(' (•(»iiciliimi
Pisanuin errasse in facto. Potest enini eonciJiuni enaic in facto,
sicnt et |)a|)a . . .
\'el dici |)otest ah'ter i)i'e\ius et clariiis. (piod attenta diuiii-
tate, (piani habet coi-pns respectu nienibroiuni suoruin et tunc
ecclesia est sn|)ra papani. sicnt coi-pus super sua )nend)ia . . .
Set attenta di^iiitate nieinbi'oiuni ad invicem. . . . si papa in suo
officio noii d('\iat. (h'cenduni est ipsuni esse super ec(desiani.
sicnt capnd dicitur t^sse supei' coi'pus . . .
Eciani si nuMuni esset scisnia. nichiloniinus ecclesia contra
eundeni^) insin-yere del)eret ])i'o|)ter ipsius exorbitans et pessiniuni
re;uinien ('C(desie ...
(85) März 2(5. -) — l^a r i .s- / c n s i s n o / a h i I i s (ep. Tolonensis V).
Trxt: llrrsIdH F II 2H f. 141.
Druck: l'iiidf TV 72 imis \\' .Klli'h.
/ II 1/ (I / / : hie Aii/on'fä/ (/es KoiLzi/s ist für I iiioii itiid (l/diihcii
s(i ii<i/ir('iif/i(/. (Infi (/er \\('<j(/tiii(/ des raps/cs als scandalosns. de
fautoria scisniatis et heretice |)i'a\itatis \-ehenienter suspectus
(iikji'si'Ih'ii ircrdcii muß.
A u c t o r i t a s h u i u s s a c r i c o n c i I i i . . . s'reg'is.
(8()) Aj>i*il S. — ,1 ;/ 0 // // III II s II (I t i 0 II i s (r (' r iii (i ii i c (i c
^rr.rl: l'nl. .",.'/.") /•. (i.-,: W .11 Ulf. I<>~ : öOV I f. L'!>S-'i.
Ilinri,-: IIa rill II L'7!l : Mnrfriif et Diudinl. Tlirs. iior. II KiL'd'i.
I II li (I 1 1 : l'd/isf 1111(1 Kardiiiülr lidhcii sich iiinriirdin (/''Z('i(/f.
Ihis Konzil iiiii/J i'cisd iiiiiiflf hicihcii und Innidclii.
Audite''). (| u i s<M|iiiniini . . . utilitateni. Amen.
'; .lohauu Will.
-I yacii Ihirill /r 7'J irar '■.■^ ilcr ll/s<li<if V iUilis rmi TiimIdii. ilrr ilrii
.liilrtfif Ulli 'ja. .M<ir.-J ri lihrdcittr. I'iisfi'c lls sdifl : Sp(|1ipii:> coiiclii.sio datn liiit
iiiicioiiihus per l'a risiciiscin (nieiulain notahilciii.
■'/ .1/// iiriijcr I h('r.-<clirift. die roii Ihtrilt iilti'riiininui'ii iriirilr; njl. Fiiihc
l''()n<cliiniiii'ii null (lud hui S. S7 .
',) llifr in I lirrarlirihi inj. in ilcr das iiiipcrator nir Siiii.-<iinnnl stäiidiij
und i'iniinil ein Snjrn.'^irini.^cli J'i'ir Sinisin ii nd ii nlrrdniilit isl.
■■i r/)i'i:silirifl: Sccdiila attixa et picsciitata conrilio ( '(Uis1aiK'i(Misi ])('r
iiiaüiiimi viiuiii et nractii-uin iiiiLs dictata.
141.") April S. 151
(87) April 8. — A n o n i/ in m s.
Te.rt: Wieit. Sfadfs/ucliir Cnd. 7S:i f. -JU.
Tu Unit: Vor iilhni lun/J das Konzil fJii' Hcsrirdfioiii'u der
rfiiiiidt'U suspendieren .
S i ') d e b e a t fi f i- i |) e r fe c t a uiiio in Roiiiana ecciesia.
tiinc. ])i'()iit imilti j)r()l)i et pi'iidentes eciam scribendo consuhieriint,
necesse est ante onniia. (|U()d per g'enerale conciliuni ant oninino
tollantui- aut ad aliquod teni])us congi'uiini. de (|U<) ipsi concih'o
videbitiir. siispenderentiir onines generales reservaciones, qiiibiis
per octoginta annos vel cii'citer suninii pontitices vel eoruni cai'di-
nales atqiie curiales totuni orljeni christianoruni niiris niodis actenus
afflixenint suisqiie lej^ibus onines ecclesiasticos prelatos et in-
feriores collatoi'es paulatini subdiderunt, collectoi'es fructuuni
caniere apostolice et subcollectoirs in onniibus proA'inciis et
diocesibns ad extorquendnni eciam (tinnc ijinuwe de christiano
populo, cJero presertiin. posnenmt. Et sie alioruni substanciis
abs(|iie laboribus in|jiniiwati. incrassati. dilatati iam infi'a XXXVli
annos et ultra viani pacis et perfecte nnionis cliristianoruni illi,
(|ui prefiierunt et presimt in cuhnine. noliieiunt et nolnnt aniplecti,
ynio illam viain impedivernnt, et nostii modeini pontitices iin-
pedinnt et id ad oculuin evidenter.
Item, (pianto cicius tieri possit in prima sessione. si placet. so-
Icmpniter Hat. iit predictum est. Timc snhtialietis alimenta istis
Iribns, qui eoruni capitibus ipsain ecclesiani nionstruose delor-
niant. Quia interiin, quod id non feceritis. ipsi seinper habebunt
luci'oi'uni subsidia. propter que a inagnatibus defenduntur. et
(juibus ipsani christianitatem in abusi()nii)us multis et perniciosis
olTen(hint et tunc primuni videi)unt. si prosint illis soinnia sua.
Expedit eciam. (piod |ad] tenq)us conjiruinn reducantur ad ins com-
mune scilicet deci'eti et decretah'um tamcn omnes provisiones
archiepisc.opatuum atque canonlcoi'uni. doiiec aliud })er i|)sum con-
ciliuni oidinetui'. quod est omnino utile et necessarium ac nulla-
tenus negliüendum. Ad (|uid enim \iiltis inipiiiguare et fovere
impinguai'i in publicimi dctriment um uwiversalis ecciesie ista
monstruosa capita et ([uosdam priiicijjales se(piaces et fautores
poruni. nescio. Tamen i|)si virtutem lunnjuam de se facturi sunt,
nisi disciplinati debile faciant illam.
'' I r//cisi-liriff : A\ i.suiiieiitnui super iiiatcriii iiiiiouiö die \'1I1. luun.si.s
Api-ili.s.
152 I. Absclniitt. Joliaim XXIIl. und dii.s Koii/il.
rictcica sciciidimi est nee opposidim crfMlendiim. sicnl eciain
scciiiKlum cNanuclium ci'cditiir. (luod min(|iiam potei'it corrcctio
licii in capite et in nienibris. proch dolor. . . . jiisi onuiiiio tollan-
hir aut suspendaiitui' ante onniia ipsc yenerales reservaciones
et rcdncantur ad ins coniimini' provisiones et disposifiones archi-
episcopatnuni etc.. ut piedictuni est, qiiia, dum caput egrotat.
cetera menibra doleiit . . . VA pro istis .sunt eflicatissinie raciones
el ai'Liiinienta pliiiima hie j^'i'acia hrevitatis oltniissa.
((ScS) April Mitte. — CoJ l r (/ i hin r n rd i h a / i n iu^/.
I)r II (■},■: II an ff II 2S7.
I II 1/(1 /f: V('r/('i(/i(/Hii(/ fir.s f\(ir(liii((Jshol/('(/iinns inul ilrr Miirhf-
sfrfhuHf <lrs r<t/)sfcs. Iktzii (fic Aiifirorfcn c/iics Koiizi/idiisfru :
l'iifrr<lii'irlnni(j (Irr i)äpsflichni SfcJfniKj.
("()!• a ni -) li o c s a c r o c o n c i I i o . . . ad ])i'oposituni.
(H9) April 17. — I' ra c / a f n s n a f i o ii i s d r r ina ii i r n c'^).
Trxf : W r>ii-,<i f. tfj.
Druck: llariff 11 L'S.') ; (ii>f>i'liin I'cisdii ('osiiiiifioiiiiiis : icif. .laiisrii
S. 212 'i.
I II h a 1 1 : l'ii/i.sf Hilf/ Kardinä/c /nihni ihis L'cr/if ih-r irci/crni
7'ri/ii(i/iiiic (III den K()iizilshcr(ifiiii(/('ii rcnrirkl.
Pi'inia*) veritas est . . . coiiciliuni deiidebiint.
(90) April Ende'') — .1 n o n // in n s.
Tr.rf: l'nf. r,!).', /. 6V;.
/ II li (f / 1 : Sc//(irfc AnkhHjcii (/('(jcii ■IoIkiiiii. Ij'iic l'rovisio
iriid (ilxjcicliiil .
'/ f'f)i-r ifcii Vcifiisxri- rill. I'iiikr. l-'urscinniiirn iiinf (liirffni S. !l'>.
-I f fti' r sc fi r i f f : < 'oiiclii.sioiu's prcsciitatp pci- (•(illciiiuiii (•anlinaiium in
|)i('sciicia scrciiissiini |)rinci])i.s d. Siü-isinuiidi. tJoinanoruni reg^is' cum respoii-
sidiic concilii.
■'y \'.(//. l-'iiiki\ Fitisvlnuiiicn iniif (iiirllrii S. tll.
*l Hin mir im Aiisziuj.
■'; 11 '• Conclusidiics et viM'itatcs contra |)apani et ca idinalcs. .scilicct.
(|nt>d non dchcnt intcre.s.sc tractatihii.s concilii. Daiji'ijpn (iiifirfiu. I'i'rs.: Per
iiniini de i)relatis avisanuMita ista proposita sunt.
'•/ Dil' (li'sdiiiffcii siiiif (IUI 2il. Aprif iinrli Kimsfiniz ziirückijrki'lirf. Diir-
niif iriiriff ifii-s:r f lirrrfi n- ilflijrfilßf.
141 ö April Knrlc 1 öo
H e (• ^) t'- s t s u Hl II) a y i a c a ii o ii i /. a c i o .luhaiiiiis papo
XXIII., per (inam poiuleraiv |)()ssiimis. quam talj)an] adoramus.
Tot iiu'iHlacia et aniimmi ita instabilem et tam iiiverecimdiam
re|}ei"ierunt nostri nimctii in papa Joiianne. |)lus (piam . . . |)(>ssiiii
lin^iia dicere et calamo exarare. Kt opposueiimt süii miiirtii
l^redieti ()mm'i)us jn'esentibus nunctiis per Organum vocis doinini
episcopi ("arcassonensis (|nin(|ue seelei'a maxiina. qiiorum tria
contineiit heresim dampnatam.
Prinid. (piia non credit articulum resiin-t'xictiiis moi-tiKH'iim :
2. quia non credit vitam ventuii seculi:
8. (|uia est symoniacus et incoriM'rribilis. rpiod transit in heresim
secundnm iuris canonici doctores :
4. fuit iireg'ularitas manifesta. quia pluies inlerfecit et valde
multos intei'fici fecit :
5. quia est sodoniita :
6. quia ei'at corruptor virginum et matronarnm valde multaium.
Et miroi". quod sibi non iniposuerunt honendum incestum. (|Uod
tenuit Kathei'inam. uxoreni fiatiis sui et quondam cardinalis
Neapolitani ■-) sororem carnalem in eins pubJicam concubinam. VA
obtulerunt se ])redicti lumctii paratos jn-obare ii)Sos ol)iect()s''). si
negaret. Et per hoc flexerunt animuin suiim indniatum vix ad
benefaciendum. quod consternatus in inente jjioinisit. quod vellet
cedere per procuratores. dumtamen duci Austrie i-estitnerent
ablata et d. rex daret sibi pacem ipsique d. .Johanni ])i()videretur
per concilium pro decenti eins statu. Sed quomodo |)osset hoc
fieri ! Natura abhorreret. (|Uod tarn infideli et scelei-ato viro posset
dari provisio etc. ipsum(|ne in tanta pertidia sustineri. cum sit
onnn" pag'ano detei'ior. Sed |)i-iiis dixit et promisit eis. (juod ad
honorem dicti d. re^^is »M ipsorum d. cardinalium. (pii ad t'um
missi fuerunt nee non pi'edicti episcopi iibere \el]e( cedere. (piod
tanien infra sex horas postea muia\il pcrtidus et inconstans in
omm'bus factis suis.
a) So //*.-. Zk i'rij. articirliis?
V Dnztt niii I'nii'h': Cfdiila hec a (|iif)claiii est riata icui jjost l(v<ra<Mniiem
factain pape .Johanni a coiicilio CoiistancifMisi.
-') Henricus cli' Miimtulis. f 1412. Enlid. II iii n rchia S. J4.
104
Altscliiiill. .Idliiiiin XXIII. iiihI (Ins Konzil.
Initienverzeichnis.
Afl tint'iii pacis .
Ad iilori.'iin .
Ad lioiiorciii Df'i
Ad liinnile'in iiistiiiiiMi
Ad iiit'onnacioiipni
Ad iaiidem et lionoic
Ad obvianduin
Auctoritas hu ins.
Audite, (jui .
Ca.su,s est iste
Casus, su])er i\\u)
Circa pi'inuini .
Coucilio Constaucien.s
Corani lioo sacro
('Uni lioc sacruni et <.
Doinini inej
Dominus noster .
Dum ex certa
Eece occnrrit
Edler, lieber
Ego Johannes
Et primo cum lides
Et ])rimo disponit
Et primo ])rotitemnr
Et videtnr .
Exhortor vos
Ex ])arte nacionis
Factum, (jiiod nunc
Hec est summaria
Hoc primo mii-iii
Hoc sacrum
Humiliter
Inciite Cesar
lnl'rascrij)ta sunt
In generali concülio
In hac Sacra s.vnodo
Inpriniis Romanus
Nr
1415 Fei).
bis 15.
(i:5
r r
14.
()()
„ .Jan.
Ende.
:]<»
1414 Dez.
7—17.
12
1415 Jan.
vor 12.
27
„ Feb.
18.
m
V ■!■>
vor 7.
55
„ März
Ende.
85
„ April
8.
8(i
,. Jan.
lach 1*2.
2(i
1414 Dez.
nach 15.
15
1415 Jan.
nach 10.
23
1415 Märj
nach 2.
73
„ April
Mitte.
88
1414 Dez.
mber (?).
19
1414 Dez.
nach 15.
17
1415 Feb.
Anfang".
47
T> V
43
„ :SIärz
29.
80
.. Jan.
vor 11.
21
,. Feh.
27 28.
70
1414 Dez.
zw. 4 u. 17
3
17 ?:
» >j
2
)5 «
V '5
4
1415 Feb
. Mitte
()4
„ „
An lang.
50
1414 Dez.
7.
10
1415 März 21—31.
7!)
,. Apri
Fnde.
00
„ Jan.
pjude.
35
., Feb.
27/28.
71
Anfang.
5()
» V
Ende.
72
„
Mitte.
02
1415 Jan.
30.
37
1414 Nov.
od.Aiif. I)(
'/,. 5
1414 Nov
1
Iiiiticin cr/i'iclin
Licet JKT doctriiiain .
Licet .saiiclis.siinus
Licet via execucioiiis .
Nee (ireyoriimi .
XotiHcatur .
0|)<)rtet aiiquid esse .
() quam lelicissiiua.
Papa, cardiiiale.s
Presumpcio iuris
Tresupposita mateiia
Prima veritas
Prinio, cum .saiictissimus
Primo ex])edien.s
Primo iiaiiH[ue
l'rinio, (juia potestas .
Primo, quod doni. n. .
Primo, quod d. rex
Pro responsione .
Pro responsione .
Quedani apostilie
(^)ueritur, utrum secpientes
t^)uia cliristifidelihus .
Quia iiuminet disputacio
t^uia in presenti .
Quia ])ossunt verisimilitei-
Quia secundum div. script
C^iiia secundum Tuliuni
t^uia vestra celsitudo
Quidam vestrarum
(^)uoniani i)er noniinilos
Ref»'ie niaiestati .
Rej)eto ....
Sacra rej^ia niaiestas
Sanctissinuis dorn. n. .
Sanctissinuis doni. u. .
Sciendum i\st .
Secuntur alicjua, (pie videntnr
Secuntur alique conclusiones
Se(|nuiitnr conclusioiu>s
Sequuiitui' ([uedam havisament
Si debeat fieri
Si in princijjio
Si placet i'ei>ie niaiestati
Sumniopere caveant .
Super eo, quod dux .
1 ; ); )
1415 Ft'l). Anlniiii-.
41
„ Jan. 31.
38
Fei). Anfanji'.
45
.,
4()
Mäiv, nacii 21.
7S
,, .Jan. Knde.
32
„ Mitte.
30
Jan. vor 12.
24
„ Mär/. Knde.
82
1414 De/.. 7.
8
141Ö .\prii 17.
80
„ Feb. Anfany-.
40
„ Jan. ?]nde.
3(i
„ März 24.
77
1414 Dez. nacii 15.
18
1415 März 30.
81
,, Jan. Ende.
31
1414 Dez. nach 15.
1()
1415 Feb. Anlanii-.
51
1414 Dez. 7.
9
1415 Antaiif>-.
53
„ Jan. 10.
22
1415 Fei). Anlanji'.
54
1414 Dez. 7—17
11
1415 Feb. Anl'any,-.
52
1414 Dez.
14
»1 T>
13
1415 Jan. 12.
28
„ Feb. nach 21.
08
,, ,, vor 15.
(;i
,, „ Anianji-.
50
„ 21—27.
m
„ Jan. Mitte.
20
1415 Feb. 10.
05
„ 21.
07
Jan. vor 12.
25
.. Knde.
3()
1414 Dez. 7.
7
1415 März 1!).
75
7K
,. April 8.
11)
87
„ März 18.
74
„ Jan. 26.
33
„ Feb. Anlanji'.
44
,, Jan. 27.
34
Tu (jiiif.(|uis fs
Ut ait Tullius
l'tiurn |):i|)a
Via c-essioiiis
Videtur multis
V^ulgaiis (ipiiiio
Alisclinil I. Joliaiiii XXIII. mul (Ins Konzil.
141") |'"cl). vt)i' 7.
„ Aiifauii'.
März Kiulc.
Kob. Aiiraiii;-.
Keb. Aiii'aiiy.
März Kiul.'
40
84
42
r),s
Ihizii .\y. (i .
Xi: 20
UU Dt'z. 7.
„ Dt'z.od. 1415.)iui.
B. Aiiklafteartikel und Zeiigeiiaiissaften ftegen
Johann XXIII.
(91) Artifiili flati per pi-omofoivs
coiicilii colli la Johanncni
papam XXIII.
Coraiii vol)is. sancta synodo
Constanciensi imivei'salöiii ec-
ciesiani i'epi'esentante. hie in
spiritii sancto iegitinie con^rf-
gata''), Henricus de Piro licenci-
atus in decretis et Johannes de
Sci-ibanis de Placenria. pi'omo-
tores et piocui'atores eiusdeni
sancte synodi, dant et exhibent
capitiila. posieiones et artieuios
infrasci'iptos. Ad') (pios pro-
bandum se admitti petunt citia
tarnen onus superlhie proba-
cionis.
I. Inpriniis dennnciant. . . .
(piod d. .Johannes |)apa Will,
a tenii)ore iuventutis sue . . .
i'uit honio male indolis. invei'e-
f'undus, inipudicns, mcndax.
|)arentibiis suis rebeilis et ino-
bediens, pJej'isque viciis deditus.
Ac talis et pro tali fuit comniu-
niter . . . reputatus ab onniil)us
ipsius noticiani babentibus . . .
Ei fuit ac est de pivmissis dif-
famatus . . . publice et notorie.
Sequitiir sununa jittestacio-
nuni sup(M- |)redictis artieulis
reeeptaiiiin.
a) L folgt iios
iiirisl Mi-ilicil:iiHini.
ilaiiiiis. li) hufiir I . . «m
Pi'imus articuluvs i)robatui' per
procuratoi'eni Prusie, per Ang-e-
lotuui de Roma de fama; per
archiep. Mediolanensenr) de ve-
ritate; pei- prepositum l-ng-arie
et X'olmarum Sacl\ df^ fama;
H. de Vincio de fama: Cunczo
auditor de fama; per ep. Assis-
sinensem, pei- ep. Xarniensem de
visu et auditu. Cameracensis
cai'dinaiis dicit. quod audivit a
papa de multis inobedienciis
faetis contra multa mandata
apostolica. ([uia modicum cura-
bat mandata apostolica, quia
iaetabat se tenuisse episcopatum
P>ononiensem contra mandata
pape, dun) esset in ininoribus.
I iiii.l);iii(liiiM ailinilti pplimiis. c) llss
158
1. Abschnitt. .)i)li;imi Will, iiml (his Konzil
II. Itciii (|ii()(l (liidiim tpin|)()i('
I)()nitacii |);i|)(' IX. . . . d. .)<)-
Iianiies . . . p^r illicita iiicdia
so procura\i( raniiliai'em et cu-
hicularium prefati (1. Bonifacii.
Kl (liMiid«' intPi' dictiini d. R. et
(|ii()S(*uni(|iie allos |)ecunias lia-
hentes et dai'c \'olenles pro heiie-
llciis et aliis spii'itualibiis se
niediatoi'em et (ractatoreni fecil
palaiii. |)ul)lice v\ notoi'ie.
III. Item (|U()d d. Joiiannes
. . . per liuiiisnutdi illieitimi (pie-
stiim et simoniacam i)ravitatem
. . . in |)au('is temp()iil)iis ac-
(|iiisivit et conjireüavit imiltam
iiiicpiitatis iiiaininonam . . . Prop-
ter qiiod extimc divitis iioiueii
et statiini assiimpsit ac editicia
sil)i ('(miparaxit . . .
IV. D.. Johannes niediantehiniis-
modi syinoniaca et dainpnata
peccnnia proniotus fuit ad car-
dinalatiini. pro (|iio solvit ina-
iiinani siiminam pcciiniariiin . . .
Seciindiis articuliis j)rol)atur
verus et notorius per F. Deys
aiiditorein. H. Dvverg:, per Ange-
lot um, pei' H. de \'incio. per \'ol-
mai'iim Saek. per H. Kuwt, pei-
arcliiep. Mediolanensem, P.Nardi.
prociii'atorem oi'dinis Theiitoni-
coriim. Card. Bai'ensem. cai'd.
A(iiiilej>ensem. Card. Klorentinus
(le|)onil. (|iiod aiidi\it a pliirihiis:
e|). Xai'niensis de veritate et
notorietate; Antonius ep. Sefa-
hidensis dicit seeundam partem
articull \eram; ep. Landensis
deponil de fania publica.
Tercius articuhis pr()i)atur per
Dwei'ji'. h\ Deys verum et noto-
rlum; 15. de N'incio de vei'itate
et pui)llca fama: H. i^>ell de veri-
tate et notoi'ietate; ai'chiep. iVIe-
di(danensis de veritate et noto-
rietate: P. Xardi de notorietate,
publica voce et fama commum'tei*
i'epntata: pi'ocurator Pi'usie de
notorietate; Leonardus de Ta-
rimda de conimuni reputacione;
Card. Harensis et A(iuile;L;'ensis
de notoi'ietate et vei'itate; ep.
Xai'niensis de notorietate et veri-
tate; Card. Klorentinus, tpiod a
pluribus audivit, card. Camera-
censis deponit ipsum de coii-
t(Mitis in articulo publice dilTa-
matum et notorie; ep. Laudensis
de fama publica.
(^)uartus articuhis probatur j)er
I). de \'incio: dicit ])apain pro-
motiim per denarios et audivit
hoc a (loinino suo; et notorium
esse hoc in curia: W'olmarus de
Anklasfcaitikcl iiiul Z('^l^•(■ll;ulssali•<'ll lifü'pii Joliaiiii XXIII.
159
\^ D. Halthasai'. . . . post-
(|imm ciNitatPiii iJoiionienseiii
iit leji'atiis fiiisset in<ii'pssus. viis
lyi'annicis i)eciinias ([iieivns. tei-
ras eccJesie . . . modo inhiimano,
iiiil)ie, inique et crudeliter rexit
et giibei'navit. . . . divei'sas da-
cias, gabelJas, exactiones, ex-
torsiones et onei'a insuportabilia
eis iniposiiit.Talliariiiii et onei-imi
alias inaiiditoi'imi i'iiit inventor.
Kt tarn . . . subditos oppressit,
<|iiod civitatein, c-omitatiiin et ter-
i'as eoclesie et cives depaupe-
lavit, devastavit et depopiilavit,
ita qiiod teiii])oi'e sui i'egiiiiinis
. . . inulti fiierunt mortui, multl
proliif^i, multi exules i)aiiiiiti.
exhereditati. de|)aiiperati et de-
pei'diti . . .
fama comimini: II. Kiiwl dielt
verum et famam pul)licam inier
eos, qui noverunt eum in cui'ia:
archiep. Mediolanensis difit ve-
rum. (|uia solvit X milia per
manus mei'catorum Paulo de
l'rsinis^). Procurator ordinis
difit verum. Nardi dicit de
publica voce et fama et com-
muni reputacione et (|uod dice-
batur publice et notorie. Card.
Barensis dicit de auditu et credit
verissimum, et quod boc publice
et notorie tenebatur in curia Ro-
mana. Aquilegensis dicit verum.
Cameracensis dicit ipsum de
contentis in ai'ticulo i)ublice
dift'amatum et notoi-ium.
Quintus articulus probatur per
P. Nigrandi: fuisse publicum et
notorium. Ep. Narniensis dicit,
(|UO(l pul)lice aiulivit contenta et
lalis publice reputabatur et (piod
peiora commisit. 1). Cunczo dicil
contenta esse vera a tem])oi-e,
quo novit eum, ex quo fuit |)apa,
et quod fuit publice de eis diffa-
matus de contentis in articulo.
IMvpositus (^uincpieecclesiensis
deponit de fama. Anf>elotus
audivit a notabilibus. (piod sunt
vera et quod notorie sit de
contentis diffamatus. Leonensis
dicit publicam famam esse in
P)Ononia. K. Deys dicit articulmn
verum et audivit. quod {)eioi'a
fecit (|uam Nero. P). de N'incio
deponit de reputacione notoria.
') K <lf r. triir iiiiiistliclwr Siild iicrführcr
H)0 I. Aliscliiiitt. Joliaiiii XXIII. und das Koii/.il.
W'olniaiiis (licit ai'tifiiliim verum,
(|uia vidit «'t inlcrfiiit. H. Kuwt
(licit aitictiliini voniiu et iioto-
riiini. Arcliiep. Mediolanensis
(licit articuliim verum tle |)u-
l)iica voce et fama. I^rocurator
oi'dinis dicit articuliim vei'um;
ep. Assissinensis verum et noto-
rium; J)\verg- valde bene super
jieneralil)us. .Johannes de Polleyo
deponit de fama et notoi'ietate.
A. Seirahidensis'') dicit verum et
iiotoj'ium.
\'I.^) I). Balthasar . . . ad pa- Sextus |)rol)atur') per d.
patum illicitis mediis anhelans Cunczo: e|). Narniensis de pu-
in mortem hone memorie d. hlica voce et fama; prior Rodi
Alexandri pape V. extitit uiachi- de auditu a notabilihus peisonis;
natus. et ut tam ipse fpiam me- Ang^elotus de auditu a plui'ibus
dicus smis maxister Daniel de et (juod est gravilei- düfamatus
s. Sophia . . . veneno extin(iiie- de morte Alexandri. Kp. Assis-
rentur . . . sinensis audivit a lide di,i>nis et
credit articulum verum. F.')l)eys
deponit de auditu a fide dig'nis
et credit articuhnn verum. Guido
Cai'pentarii a pluribus audivit.
(piod pi'ocurax it moilem. W. de
X'incio. (juod audivit. ut supra.
et (piod est publica vox. Woi-
marus dicit, quod audivit ab uno
familiai'i Alexandri. (|uod intoxi-
cavit. H. l\u\vt. (juod audivit
et deponit de cei'tis indiciis.
Archiep. Mediolanensis vidit.
(|uod dedit sibi potum'-). et con-
(pieslus luit AJexandei' se mori-
turum morte, qua decessit Inno-
cencius papa tunc VII.. deno-
a) \\ Par. S('ss;ihi<lriisi.s. 1)] l)r,- Art. frhit I .. v) K. . . . \ftiii\\~ iiiir l'nr.
'; V*//. Vnlois I \' .'lll. Der lUKichlicIi iiiifi-i'niipi'fc Ai~f irird (j(ir iiiclif
friniliitt'.
'I hoch .liihinnif'.v '■"
AiiklaiiTiii-tikil und Zciiücniuissiiücii lii'ucii Joliami Will.
()1
VII. 1). Johannes . . . tantiiin
pi'acticai'e scivit post mortem
bone nieniorie d. Alexandi'i pape
V'., quod in Roiiianum pontificem
electus extitit et se Johannem
piipain XXIII. appellavit et ab
aliis se noniinari et appellari
fecit. Et dum crederetur nuita-
cione Hominis et honoris de viciis
in virtutes miitatiis, iaihix i'iiit
o|)inio. (^uinymo contra sanc-
tüi'um pati-um deci-eta et contra
laudabiles Romane ecclesie con-
vsuetudines veniendo vehit paga-
tan(h) veneniim: et aiia iinhcia
et <|uo(l piil)h(a vox et fama
fuit. (piod procuravit eciam Imio-
cencium intoxicai'i"). H. Dwerg
(h-ponit (h^ pubh'ca lania. Anto-
nius ep. Cepiiahidensis'') deponit
de |)ublica (htlamacione conten-
torum in articuh) et desci'ibit
coniectui'as hite. quas audivit
ab eiemosinario Alexandri. Kp.
Laudensis ad idem (Ucit au(n-
visse a bari)itonsore Alexandri,
(piod. (piia id dicebat. ipiod
Johannes intoxicasset Aiexan-
(huni. ideo fecit Johannes euni
incarcerari; qui tamen bai'biton-
sor iuravit verum esse eundem
Alexandrum moituum luisse
"veneno. Audivit eciam a ma-
g-istro Philippino. medico de Me-
diolano, qui eundem evisceravit,
quod Alexander intoxicatus fuit
veneno. Deponit de veneno re-
perto et expeiiencia canis, qui
per probani niortuus est.
Septimus articulus. Probatur
pei- P. Niyi-andi secunda ])ars
articuii, qui dicit hoc esse vei'um,
pubhcum et notorium, addens,
quod scandalizata iuit tota cui-ia.
K]). Nai'niensis dicit esse verum
articulum et quod audivit ab ore
dicti Johannis, quod libencius
pugnaret (|uam celebraret. An-
gelütus deponit de fama publica
quoad practicam papatus et
negligenciam divinorum. I.eo-
nensis deponit satis de negli-
gencia. Tarunda deponit supra
a) Pur. iiitossicari. b) Pur. so kon: aus Sefahuleiisis.
K i 11 k p , Acta com-ilii Constancipiisi«. HI.
11
162
I. Ahsfliiiitt. .loliaiiii XXIII. und das Konzil.
niis diviiTa ofticia contPiiipsit.
oftlciuiii Pastorale non del)ite in
(livinorimi adininistrarione exer-
cuit. niissis et vesperis papali-
biis Interesse non curavit, horas
canonicas dicere, ieiunia. absti-
nenc'ias. cerenionias et alia cano-
nica instituta. ad que onines
chi'istiani et presertim clerici et
ecclesiastici adstringiintur, iuxta
formam ecclesie servare spi-evit.
Et si aliquociens celebravit. boc
fuit cui'i-enter. inore venatorinn
et ai'niig-eroi'inn, et plus, ne cul-
paretiir totabter de beresi et
ne expelleretur a papatii, quam
devocionis \el caritatis causa . . .
a.) So inniii
Äliiiliches.
secunda parte de auditii; cetera
contenta fore") vei-a et notoria.
Kp. Assissinensis deponit se
scire. quod male inti'avit papa-
tum. sed modum ex|)i imcre non
fuit ausus. quia sub sacramen-
tab confessione recepit, cetera
dielt pubbca et notoria reputai'i.
Prepositus Quinqueecclesiensis
(bcit articulum fore verum, salvo
(|Uod nescit, si dixit officium
\ el ieiimavit. Cunczo dicit verum
de nej^bgencia officioi-nm. de aliis
de |)ublica voce et fama. Prior
Kodi dicit de malo regimine
articulum continere veritatem.
P. Xardi, quod talis quoad se-
ciindam partem pubbce i-eputa-
batur. V. Deys deponit pi-imam
partem de auditu, secundam.
(piod non exercuit divina officia.
ut debuit*"). Wobnarus dicit ai'-
ticubim fore verum, quia moia-
batur secum per annum cum
dimidio. H. Bell, secundam pai'-
tem veram. Archiep. Mediola-
nensis bene deponit et dicit
articulum fore verum. Pi'ocu-
i-atoi' ordinis dicit articulum
verum. Card. Barensis dicit,
(|iiod Johannes practicavit se-
cum. nt esset papa; quoad se-
cundam [partem] dicit articulum
in se fore verum et notorium;
et idem Aquilegensis. Jobannes
de Pobeyo deponit. ({uod sit
verus, publicus et notorius. Pri-
Miani pai'tem ep. Laudensis dicit
triilt l'ar. iiiul r ih'r Srhliil-i: ilt" laiii:i |ml)liia i,ile
Anklag'eartikfl und Zeu<i('iiaiissa;'-('n li^ji-tMi Jnliaiiii XXIII.
163
VIII. i). Johannes fuit et est
pauperuni oppressoi', iusticie per-
secutor. ini(|U(>ruin colmnima,
symoniafoi'iiiii statua, carnis
cultor, vicioruni fex et de vir-
tutibus peregriniis, consistoria
publica fug'iens ac totiis soiiino
ac aliis carnalibus desideriis de-
ditus, vite et inoi-ibus Christi
totus contrarius, infaniie specii-
lum et oiiinium nialiciai'um pi"o-
fundus adinventoi', adeo et in
tantum ecclesiani Chiisti scanda-
lizans, quod intei- Christi fideles
vitam et mores siios cognos-
centes viilg-aritei- (h'citur diabo-
his incai'natus.
audivisse a |)hiril)us; de negli-
jj'encia divinoruin dicit esse
veriuii, tjuia vidit etc. Olorensis
deponit de pi-inia parte de cre-
diilitate; de divinis nej^lectis
dicit vei'uni; addit, (|ii<)d ieiuna-
vit niore Ytaiico. Kp. Cephahi-
densis dicit ])apam de contentis
in articuio fuisse publice dilla-
uiatuin.
üctavus pi'obatur |)er ep. Xar-
niensem; credit omnia in arti-
cuio contenta fore vera. Kp.
Cephaiudensis dicit articuluni
vei'uui (luoad onines suas partes
et dat multas bonas causas sue
seiende. Ep. Olorensis de])onit
de neg'ligencia et sonipno. Ep.
Laudensis connnuniter audivit.
P. Nigi'andi dicit, quod vita sua
fuit habita et reputata mala et
quod scandalizavit ecclesiam et
hoc est notorium ubique et quod
vocabatui" dyabolus. Cunczo
(Ucit contenta vei'a et esse
publicam vocem et famam in
curia et exti-a. Pi'epositus Quin-
queecclesiensis dicit de viciis
articulum vei'uni ex fama. de
ahis rursus ex sciencia. Kardi,
quod propter symoniam ei carnis
desidei'ia scandalizata est eccle-
sia. Pi'ior Rodi dicit veium.
Angelotus deponit de veiilate
oppressionis iusticie. Tarunda de
communi reputacione et (luoad
consistoria de notorietate. K\).
Assissinensis de creduJitate et
notorietate. F. Deys dicit verum
articukim et notorium. H. de
11*
104 I. Abschnitt, .loliiiiiii Will, mul da.s Konzil.
N'incio dicit articiiliim vHi'iim ft
iiotoiiiim t't (jitod (liciliir peior
lumiü iiHindi''). Woliuariis dicit
articnliini verum et nutoi-iuni et
vidit se taliter regere. H. Kinvt
dicit articiiluni verum et noto-
rium. Arcliiep. Mediolanensis
dicit ai'ticuhim verum in omni
|)ai'te et (|Uod fecit mille mori
contra iusticiam. I^i'ocui'ator
oi'dinis dicit verum et notorium.
.loiiannes de Polleyo dicit arti-
culum verum et notorium. salvo
si vocabatuf dyabolus incar-
natus.
IX.') 1). .lolianues papa cum Nonus probatui- |)pj' Cunczo-
uxore IVati'is sui et cum sanc- nem de fama publica. Idem
tim(mialii)us incestum, cum vir- prepositus Quinqueecclesiensis.
jiinibus stuprum et cum coniu- Prior Rodi dicit articulum ve-
gatis adulterium et alia incon- lum. i)ul)licum et notorium. Ep.
tinencie crimina. propter i]ue Xaruiensis dicit eum de incestu
Ira [)ei (b'sceudit in lilios dilTi- et contentis in articulo pul)lice
dencie. commisit . . . diffamatum. H. Dwerg- deponit
de incestu publice diffamatum
et sodomia; de fornicacione et
lapsu cai'nis deponit causam
seiende; et cum inlinitis incon-
tinenciis vixit. Angeiotus dicit
de infamia et suspectione in-
cestus de monialibus ad Idem,
de sodomia per totum mundum
dillamatus publice et nj)torie.
Leonensis, quod ante papatum
audivit. fquod] de incestu et so-
domia fuitditt'amatus. Ep.Assissi-
nensis dicit articulum verum et
quod propter hoc scandalum in
Roma fuit exortum. F. Deys:
articulus est verus et notorius.
a) So Htm. bi O/f.s.-c Aitit.-.-l felill L
Anklay-fiiilikcl mui Zciiüciiaus.saüfii -j;c<i-oii .Jnliatin Will. Hii)
l>. de Viiicio. qnod sit diriamaliis
publice et ob lioc oi-ta fiiit dis-
coidia iiiter caidinalem Mono-
plitanum^), ciiins soior erat, et
i])suin. Wohiiaius deponit de
t'aiiia publrca, ut proxiiiius. H.
Kuwt seit articuhim verum, quia
frater suus d. Maiinus ipsuiu
Baltliazareni proiecit propter
hoc de stallis. Ai'chiep. Medio-
lanensis deponit de incestu, quod
in secreto audivit a fratre paj)e
Marino, quod Marinus reperit
papam super venti'eni uxoris
sue et voJuit pi"oj)tei" iioc euin
interticere. Item cognovit tres
sorores et earum patrem") et
matrem; et vix pater evasit et
stupravit CCC virgines. Procu-
rator ordinis concordat cum
pi'oximo et miiabilia dicit se
audivisse de masculis In poste-
rioribus destructis et de virg-ini-
bus multis etc. Johannes de Pol-
leyo dicit, quod audivit a nota-
bilibns personis. ([uod est mui-
tum difCamatus de s(Kh)mia et
apud graves. Kp. Cephaludensis
dicit se a multis audivisse. u1
in articulo continetui- et (jikmI
Marinus fratei- pajje semel repe-
rit pai)am suj)er venti-em uxoris
sue. De sodomia dicit. (piod
(piidam miles Xeapolitanus. no-
nnne d. Nicolaus Matrone, dum
eiat legatus. cuidam iuveni ma-
a) .SV) ili<> iiiiiilinibliflir l-'(tssirii(i.
'; Ks- ist HcDi'icu.s de Mimitulis, t-ard. Xcaijolitaiius.. Vfil. Dit-frirli rou
Xii'liciiii. De vita et l'atis . . . .Johaniii.s XXIII. iltrndi II .;.;7 .• . . . (Hiiii
uxort'in .sui IVatri.s jicrmaiii liahrict Hoiiie in coiiciiliiiiam. (|im' liiit sorur cariialis
(luondaiu card. .Mouupulitaiii,
!()()
I. Ahscliiiil t. .loliiuiii XXIII. und das Koii/il
X. 1). Jollannes papa. vas om-
niuni peccatonnn. pi'o pecuniis.
i'epulsis dignis. indignos ad of-
ficia et beneticia ])roniovit, gra-
cias non gratis, beneticia vacan-
cia. prelatiiras et dignitates
ecclesiasticas non niagis meritis.
set plus otlerentibus post vendi-
cioneni expositani contiilit et
conferi'i niaiidaxit lit t('i"as(|iif
biillatas |)ei' niei'catoi'uni et
iiiiininnlari()i-uni niamis. nt de
niei'cibiis mci'caii solitinii est.
\<'ii(li(lit at(|ii(' Nciidi iussit et
mandaxil . . .
sciilo iji'oniisit nnani al)batiani.
ut consent ii'et''). et habuit rem
secum; et quod de sodomia
audivit dictum Johannem a plu-
jibus et publice diffamatum. E]).
Laudensis dicit eum publice de
contentis in articulo diffamatum
et credit, quod articulus dicat
vei'um. (juia nominat unum pre-
latum lenonem. qui practicaj'e
sibi talia consuevit.
Decimus probatur. Corrector
deponit, quod publice est diffa-
matus de contentis in articulo.
P. Ni^randi deponit de publica
fama et notorietate. Cunczo
dicit ai'ticulum verum et reddit
bonas causas seiende. Prepo-
situs Quinqueecclesiensis dicit
articulum. ut plurimunr'). fuisse
verum. Nardi dicit de contentis
esse publicam vocem et famam
et quod sie dicitui* per omnes.
Pi'ior Rodi dicit articulum verum
et notorium. Dwei'g' probat cJare
-symoniam et promocionem in-
dignorum. deponit per scienciam
et dat. causas bonas seiende.
Item deponit de notoria diffa-
macione. Magister Rodi dicit
articulum continere veritatem.
quia pro notorio habetur. Ang-e-
lotus dicit articulum verum et
leddit bonas causas sciencie et
deponit eciam de fama et noto-
i-ietate. Leonensis dicit. (piod
super contentis in articulo labo-
rat i)ublica fama. Tarundus')
dicit articulum verum et (luasi
a) .S'o Ugs. 1)) .S'" //'■'■(• l'fir. Hii'l V
Aiiklaüfni-tiki'l und Zciiu<"ii;iu>saLii'ii li■(■^•l■Il Joliiimi Will. Iü7
a|)ii(l oinnes iiütoriiiiii. Ep. Assis-
sinensis dicit articiihmi vcriiin
et notorium et dat Ilonas causas
seiende, quoiiiodo promovit spu-
rium Septem annorum in priorem.
Item piivavit abbatem in Sublaco
et vendidit puero duodecim an-
norum pro decem milibus duca-
toruni et hoc dicit publicum et
notoi'ium, F. Deys dicit articu-
lum fore verum et notorium per
totum mundum. Guido Carpen-
tarii dicit ita audivisse ab Omni-
bus in curia. B. de Vincio dicit
articulum verum, quia vidit mui-
tos promoveri per eum ad diji-
nitates in decimo anno. Wol-
marus dicit ai-ticuJum verum et
dat bonas causas sciencie, (juia
vidit. H. Kuwt dicit articulum
verum, quia vidit multos indig-
nos promovei'i, quos nominat et
homicidäm publicum. Archiep.
Mediolanensis dicit aiticulum
verum et de hoc esse pubhcam
vocem et famam pi'o causa
sciencie. Procurator ordinis dicit
articulum verum; et vendidisset
Deum, si quis voluisset emisse.
Card. Barensis dicit articulum
verum et dat causas bonas
sciencie; et publicum et noto-
rium. 1). vicecancellarius depouit
de publica voce et fania. D. caid.
Florentinus audivit contentasepe
et sepius et dicit et reputat esse
notorium et de i)roniocione in-
diguorum dicit se scire. Kp.
Narniensis idem. Card, de Trsinis
dicit articulum verum et noto-
1()8
1. Ahscliiiil (. .loliiiiiii Will. 1111(1 das Konzil.
XI. Papa Joliaiiiics iiovuni et
inaiuliluni siiiioiiic scelus pei*-
|)etran(l() sex paruchiales ecc-
lesias dioceseos Bononiensis et
plura alia beneticia ecclesiastica
pro pecunia numerata vendidit
mere laicis. ([iii eas tamquaiii
i'esprophanas cum eoi'uni posses-
sionibiis, dotibus et iuiibus de
facto tenent. Ponuntque laici
hiiiiismodi presbyteros ad cele-
l)randiiiii iiiissas pi'o suo libito
\ oliiiitatis. FA phira alia talia
eiionuia fecit . . .
XII. Jobannes papa precep-
toiiani ( y|)ri. ordinis s. Joliannis
Hyero.solyiiiitani. contiiHt cui-
dam iiiranli. in \'. anno coiisti-
tiito. bastai'(b) i-efi-MS ('ypri, no-
mine Aloysio. pro certa pecmiie
quaiititate. Nee iioii fi'nctiis
vacancie et s|)()lia Ultimi pre-
(•(^ptoris (b'functi eidem Aloysio
iufanti veiididil t-outra i|)sius
(»rdiuis re^idai-ia statuta. i)i"e-
sertim cum liuiusimxli bona
s|)(dii et vacaucie siut bona tis-
caiia ("lifisti pro solveiidis sti-
pendiai'iis contra iidideles . . .
i'ium. Jobamies de Polleyo dicit
arliculum esse publicum et noto-
riuni. I^p. ( Vplialudensis dicit
articulum verum et iiotoriuui.
Olorensis ep. dicit articulum
verum quoad promociones indifi-
iu)i'um. Ep. Laudensis dicit arti-
culum verum et notoi'ium.
Pndecimus pi'obatin- per pi'i-
orem Hodi. ({ui dicit se audi-
visse communiter articulimi lore
veiiim et notorium. Tarundo")
dicit se lioc a piuribus audivisse
et credei'e fore verum (>t no-
torium.
;i) ,S-r, ///-T r''ir. nu.l 1'.
'j Xotariu.s (•(uicilii. l'^/Z. Ilardf
Duodecimus et deeimus tercius
probantur per priorem Rodi, (|ui
dicit istos duos fore veros. quia
i|)semet solvit peccunias. D.
Card. Florentinus, card. de Pr-
sinis dicunt boc se audivisse a
fratribus ordinis sancti Johaii-
nis. Idem de magistro Rodi.
(pii dicit verum, eo quod de
pecuniis suis fuerunt sohlte.
Taiimda dicit XII. verum et XIII.:
audivit hoc a fratribus s. .Jolian-
nis, quod non revocavit pai)a nisi
pro pecuniis; de aliis nichil seit.
P). de N'incio dicit articulum ve-
rum, (luia Paulus de .Juvenacio ')
IV lil /falsch L>1).
Anklagen rtiki'l iiiul Zciiü'fMiaussaufii <iV!:"i'i) .Joliaiiii XXIII. 10!)
XIII. i). Johannes papa mm- tractavit et de Uaroiito ') audivit.
(|iiam predic-ta i'evocare voluit (|iii doliiit. H. I\ii\vt aiidivit
m'si cum pactis et coiidicionibus. a magistro Rodi. Prociii'atoi"
(jiie seqiumtiii' : Prinu). quod Teutoniconim dicit articidiim
lestituerentm* regi Cypri pec- verum, (piia fiiit presens, quando
cunie. quas dedei'at pape . . . maxister ledarjjiiit |)apam de
Jtem (]uod darentur pai)e in hoc. Ep. Xai-niensis dicit esse
continenti et ante omnia sex veiimi.
millia florenorum de camei'a.
(^uod lieri oportuit et soluti
fuerunt realiter pro Hospitali
l)er priorem Rodi et procura-
torem generalis i'elig'ionis d.
Nicoiao de Robertis idibus Au-
gust!, anno \'. et per manus
Edoardi de Reciis, mercatoris
Florentinensis. Pro quibus sie
solutis religiosi Hospitalis et ^
pj'edicti remanent adhuc obligati
l)enes mercatores. Item -) reser-
\'avit papa tunc ante omnia pro
dicto bastardo in \'. anno con-
stituto supei- bonis i'eiigionis ^^
pensacionem duoi'um millium
lloi'enorum de camera. Item
. . . cameram magistralem. que
vocatur Xetei'a") . . . Quibus
sie peractis papa fecit eis dai'i
j>er dictum Eduardum de Reciis
meiTatoi'em bullas. (pii dictas
hullas i-ese]"vavit uscpie ad solu-
cionem dictoi'um sex miliiim
florenorum. (^uas bullas eidem
Eduardo dederat ep. X'ultera-
nus ...
■a) G Xeghera.
') Barontu.s de Pistorio secretarius.
■') Hier ist dio Pisfe Abiveiclmmj der Ztilihniu des Dnfckfs hri llnrdf I \' .
/.%'. Dieser hnjiniif hier Xr. 14. Maiisl XXVII H64 lud irie ffss. l)fi dii- ije-
iröJndichc Srhhißfoniii-} : est vpruin iidi-r uotorhnn erst später crfoJijt. so diirffr
die Xminiii'iifrii iKj der llss ii. hei Maiisi hier richtin sein.
170
I. Al).schiiitt. Jdliaiiii XXIII. uiul das Konzil
XIV. I). |)a|)a IVatrcm Jat-o-
hiiMi de \'in'ac() . . . pxpresse
pi-()fes8um ivlijiiosiini Hospitalis
a votis. reyiila et lial)itu reli-
gionis al)S()l\it. de facto ad
seculmii rcdiixit (^t conti-alieiidi
inatrinioniuiii liceiiciaiii dedit
sexcentis ducatis datis . . .
XV. J). Johannes i)apa castel-
laniain Scalaiiiiii. . . . (juriui
dictus IVatci' .lacobiis tenebat. . . .
resei'vavit et deinde ipsani cui-
dani IVatri Aimaro de Sosello
])ecuniis datis contulit . . .M
XVI. Iteni dicto Aimaro iuveni
etatis XI \' annorum . . . con-
cesserat d. magister Hodi Jicen-
ciani ingiediendi religioneni Ho-
spitalis . . . i|)se frater Ainiaiiis
votoi'uni siioruni et salutis pro-
prie inimf^ioi' . . . factiis inobe-
diens et rebellis ad dictam castel-
laniani eniendam ad papani niisit.
Quam castellaniam obtinens om-
nia ini'a conventus . . . oocu-
pavit . . . licencia per d. Jo-
haimem papam |)iiiis vendita et
cont-essa.
XVII. Item (piod pi'o])ter ])re-
missa in clero et in po|)ulo
totaque universal! ecclesia grave
scandaliim <ii'avior(iue d. Johanni
pa])e et IJomane ciirie infamia
exortum fm't et suscitatum . . .
XVIII. Item ([iiod pi-o|)tei" licc
et alias res ])ati'es et d. cardi-
nales s. R. e. dictum d. .lohan-
Qiiartus decimiis |)i'obatur per
magistriim Kodi. ipii dicit arti-
culuin foi'e verum, hoc dempto,
(piia nescit. (piantam peccuniani
solvit. Prioi- Kodi dicit arti-
culum verum, quia seit factum
et vidit bullam super eis, que
ai'ticulü continentur, salva sum-
ma peccuniarum. de (pia nichil
seit.
Quintus decimus, sextus deci-
mus et septimus decimus proban-
tur per priorem Kodi, qui dicit
articulum verum et dat bonas
causas seiende et magister
generalis Kodi dicit decimum
septinuim articulum vei'um. ( 'ard.
de Ti'sinis dicit decimum septi-
mum verum. (|uia evid(Micia rei
demonstrat.
Decimus octavus : forrector
dicit se audivisse contenta a
Vivariensi et s. Marci cardinali-
y Vgl. Hardt 1 V 221 ff.
Aiiklaiicarlikfi und Zeuü'onaussaif'pn }>:H<i'fMi .Jolianii XXIII.
171
lU'iii i)apani XXIII. anno |)riin()
pontilicatus siii intei" se et ipsiiin
soliim fratei'naliter diversis vici-
biis cornpuerunt ipsiini((ue pre-
(•ibii8 Immilibus et devotis atque
salutai'ibus nionitis ciini in-
stancia i'equisiverunt. iie Konia-
nani et universalem ecclesiam
per hiiiiismodl spiritualium iiier-
ces et vendifiones scandali-
zaret . . .
XIX. Item qiiod d. Johannes
papa ob premissam tVaternam
monicionem animuin . . . non
immutans . . . peioi-a pi'ioiibus
perpetravit. Kt iibi priiis sub
typo iusticie non nisi suis fami-
liaribus commensalibus datam
coronacionis sue in exs})ectativis
graciis dare continxit, postea
post fugani al) urbe Koniana
cuilibet indifferentei- pro certa
llo]'enorum summa. videlicet
XXV florenis auri de camera
bus. Neg'i'andi dicit se audivisse
a cardinalibus. Cunczo ut pi'e-
cedens. Frioi' oi'dim's s.JoIiannis
dicit. (juod, dum card. X'ixaricn-
sis corriperet papam, i-espondil
pai)a ad Vivai'iensem : ,Vis tu
me hereticare'V Card. Vivari-
ensis plenissime probat. Card.
deUrsinis dicit verum esse. Card.
Florentinus dicit verum, quod
pei' plures cardinales et eciam
se ipsum.') Angelotus dielt. (piod
est |)ublicum el notorium. (juod
papa fuit sepe correctus et
monitus. Deys dicit articuUim
verum, quia audivit a cai'dinali-
bus, quod monuerunt eum. Archi-
ep. Mediolanensis ut precedens.
Card. Hai'ensis dicit. quod ipse-
met monuit eum et sepius et
non tarnen se correxit. Cai'd.
Aquiiegensis dicit verum. (|uia
fuit presens, dum d. cai-dinales
eum monuerunt et ipsemet mo-
nuit eum et tarnen non corre-
xit se; et hoc est notoi'iuni.
Decimus nonus: Coi'rector
dicit, (}U()d post correctionem
vendidit datam suani pro pe-
cuniis. Pi-epositus Quinqueec-
clesiensis dicit articulum esse
vei'um de fama. Xardi dicit se
credere esse verum et quod est
publica vox et fama. Pi'ior Hodi
credit articulum verum, ((uia ab
omnii)us indistincte id dicK ur.
Card, de Crsinis dielt, (piod
audIvIf et (piod est publicum
et notoi-ium in curia. Ep. Nar-
\) Zu der liirzen Fosauiui etica zu eryänsen : correptus fuit.
I7l' 1, Aliscliiiitt. .IdIuiiiii XXIll. iiiicl düs Kmi/.il.
(licla (l;)l;i coronacioiiis publice uiciisis dcpoiiit esse verum arli-
vendicioiii exp()uel»at ur in scau- culum. addens bonani causaui
dalum sedis apostolice et tocius sciencie. AujL^-elotus dicit arti-
lidei riii-jstiaiie . . . culum vei-uni, j)ublicuni et notoi'i-
um. Tarunda dicit ai'ticuJuiii
verum, (|uia sie publice tenebatur
et reputabatui'. Assissiueiisis
ut supia|)r()ximus. D\verg\ (piod
sepe moiiitus papa semper fac-
tus est peioi". Deys dicit arti-
culum verum et notoriuiii. (juia
experiencia demonstfat. H. de
A'incio dicit articulum verum et
assignat causas sciencie. (|uia
1). d. Monteg'oncio recepit pe-
cuuias nomine |)aj)e pro graciis
Imiusmodi. H. P)ell') dicit arti-
culum verum, ([uia vidit solu-
ciones tieri cubiculariis j)ape.
Archiej). Mediolanensis dicit
articulum fore verum, quia aiidl-
vit ab uno mediatore arcliiepis-
copo, (|uem nominai'e noiuit
causa honestatis. ■-) Procurator
ordiiiis (b'cit articulum \erum.
(piia seit a centum, qui emei'unt
liuiusmodi gracias. Johannes de
Polleyo dicit articulum verum.
(|uia vidit bullas et gracias uni-
cui(|ue indistincte dari pro |)e-
cuniis. eciam i)i'o X\' tloi'em's.
Ep. Cephaludensis dicit articu-
lum vei'um et uotorium.
XX. L). Johannes . . . certos \'icesimus: P. Xigi'andi dicit
referendarios ac cubicularios ac articulum publicum, vei-um et
secretarios creavit . . . medi- notorium. Pi-epositus (j)uin(|ue-
V Sonst Kiiirl iioDfiniif.
-) Ob der fnilicrf Ersltm-Iitif ran Aflim nnd in der crsfcn Zeit Jnhfiiius
XXIII. Bischof roll Volti-rra hikI 'riicsanidr 'des l'djisfcs his 1411'^ Vi/I. diuisfi.
Vommissiotn dl 1,'iiialdo dciili Alhlzzi. I IS2.
Aiiklan«';! i'tiUcl imd Zciiiiciiaiissjuicii ücücii .lulianii \.\lll.
IT.'i
atoi'es ac procuratores ütos-
sai'uiii et i)ino-iiium symoniaiiiiii
ecclesiaruiii catliedialiiim. ahba-
ciaruni ... et l)enetici()iiii)i va-
canciiim i-eseivatoiiiiii. quodque
sub mibe niedioruni fViiftiiiiiii
nonduiii natoruni \el percep-
torum ante supplicacionein vel
saltem recuperacioneni literainiui
apostolicarum ini|)etranteni sol-
vere oportuit cei'tani simiiiiaiii
ex pacto . . .
XXI. I). .Johannes re^-istra-
tüi-ibus littei'anmi apostolica-
a) Archiep. .. . vrruni /.//// f. I)) TimvII
i^brUje fohlt.
') Vilh .Irrliirio sforico If(tli(in(>.
ilell arcliivio <fi mi l'rntcsc rrsroru di
andern Ji'efonnvorscidiuje.
ecciesiensis dicit articiihim esse
v»M'iiin. Cuiiczo dicil ai'ticuluni
esse verum, niaxinie de epis-
(•()|)() Woltei'ano. ') l'rior Kodi
(hCit aiiiciihiin vei-um et quod
est piiblifMun et noto]"iuni. Card.
\'ivai'iensis dicit enm repiitai-i
t-alem publice et notoi-ie. Cai'd.
de Ursinis dicit articiduiii vei-uni.
Kp. Narniensis dicit articuluni
verum, ((uia pi-esens fuit. ipiando
solute fuei-unt pro jL^raciis multe
pecunie. Magister Hodi dicit pii-
mam pai'tem ai'ticuii esse notori-
am et famam pul)iicam laborare.
Angelotus dicit articuium vei-um,
publicum et notorium. Taiunda
dicit ai'ticulum verum et credit
eum esse notorium. Kp. Assissi-
nensis ci'edit ai'ticuhim verum,
quiaaudivit a muitisde X'ultei'ano
et aliis. Deys dicit articuium
veiuni et notorium. B. de Vincio
dicit articuium verum. Wolmai'us
dicit articuium vei'um et |(lat|
bonam causaui seiende de |)acto.
H. Hell dicit ai'ticuluui verum.
Archiep.') MedioJanensis dicit
articuium verum, exceptis refe-
rendai-iis. de (juiltus nichil seit.
Procui-atoi- oi'dinis Theothoni-
corum'') dicit articuium verum ef)
dat bonas causas seiende. Ej).,
Olorensis dicit articuium vei-um.
\'icesinius pi-imus: P. Nigrandi
dicit articuium vei-um et notori-
1111. r Ulli/ l'iir. ci 1' fhl(/t hfiii- (Ifixmit; ti(i!<
Serir TV Bd. IS S. 2() ff'.: dli Arnv~i
Vi)lti-ra. Dorf S. P,:i!l n. f. seiiin imd
174
I. Ahscliiiitt. .lohami XXlll. iiiid das Konzil.
III m |)fr oxpressuiii inhibiiit. ne
(•iii(|iiam siimptuni px reglstro
lilteraium apostolicaruin ti'a-
tlerent. nisi |)riiis et ante oiiinia
|)ecmiiaiii ijroniissaiii soliitaiii
l'ore j)robaretiii'. l^ropter (piod
miiltos litig'antes. (|ui tantain
siiiiiiiiani sülvei'e iion potiieriint.
in chii'a siia iusticia ol) |)i'()l)aci-
onis (letVctuiii succiinihere ojx)!-
Iiiit . . .
XXII. D. Johannes papa ultra
in supraproxiniis articulis no-
minatos certos in Roniana ciiiia
iuei'catores deputavit, qui bene-
ficia vacancia curie pluribus die-
bus ad libiani ponderarent et
pius olferentis supplicäcioneni
i-eciperent et siünai'i facerent . . .
XXIII. J). .Johannes papa, ne
aliciiia suppjicacio absque synio-
nia ac soku-ione signaretur, Om-
nibus et singuMs referendariis
iniunxit. ut nullus sibi suppli-
cäcioneni signandani aliquam pie-
sentaret, nisi nomine i'efei-endarii
eam presentantis sign ata esset.
Et quod nuHus cjuameumque
um. (|uia ('x|)ertus est, salvo
(|Uod nescit. si j)i'()|)ler hoc ali-
(|uis perdidit beneficia sua. Cor-
rector dicit articuhim verum in
reservatis beneficiis. Cunczo
dicit ai'ticulum verum, (piia vidit
causas in i'ota peixH j)i'oj)ter ea,
(|Uod sumptum haberi non potuit
pro tanta pecunia, ut articulatur.
I ^i'epositus Quinqueecciesiensis
dicit articulum verum. Deys :
articnlum vei-um et dat bonas
causas seiende. B. d. X'incio
dicit articulum verum, ([uia ipse-
met expertus est hoc. Wol-
inarus dicit articulum verum ex
auditu et ab aliis, quibus accidit,
H. Bell dicit articulum verum
et dat bonam causam seiende.
Procurator ordinis Theothoni-
corum '') dicit articulum verum
et bene deponit.
XXII. et XXlll.: D. Hei'mannus
Dwerg bene deponit. Xigrandi
dicit secundam particulam XXIII.
articuli fuisse et esse notam.
Cunczo dicit XXIII. articulum
fore verum in beneficiis vacan-
tibus. Quinqueecclesiensis supra
XXII. deponit de fania, supei*
XXIII. dicit eum fore vei'um.
Prior Hodi. quod est publicum
et notum. Card, de Pi-sinis
XXIII. deponit de auditu a
referendai'iis. quod sit verum.
Ep. Xai'niensis dicit XXll. verum
et communiter dicitur; sui)ei'
XXIII. dicit articulum verum et
publicum. Magister Rodi dicit
a) V und Pur. 'Ifoiliun.
Anklaffoai'tiki'l uiicl Zf'utit'iiaussati'f'ii <j"('ü<'1i .inliarin XXIII.
175
supplicacionem de \ acanciis sig;-
nai'i übtineret, nisi valoreiii tociiis
vel iiiedie suiiinip in sii|)plica-
cione i)i'iu8 i'ealiter ie('f])isset
et ipsi papa responderet et
tradei'et. Alitxjiiin talis i'eferen-
(larius haberet tantundein sol-
vere de suo proprio . , .
XXII. notoiiiiiii. Angelotiis super
XXII. audivit a |)liiribus et dicit
artifiilimi |)iihliciim et notoriimi ;
sii|)ei' XXIII. (licit ai'ticiiiuiii ve-
rum, (jüia aii(li\it ab aliis, (|ui sol-
verunt. Joliannes de Poleyo cre-
dit XXIII. veracitei' esse verum,
quia communitei- id dicebatur.
Ep. Laudensis dicit XXII. vei'uin
esse, super XXIII. depoiiit. (piod
ep. Augustensis de Sabbaiidia ')
referendarius sibi res|)()n(lit.(iuo(l
l)apa inbibuisset sibi. ne reci-
peret supplicaciones pauperum
ad porrigenduni. Deys dicit,
quod XXII. est verus et notorius.
Super XXIII. deponit de ci'edu-
litate comniuni in Roniana curia.
B. de Vincio supei- XXIII. dicit
se audivisse a seci'etariis maioi'i-
bus, ad quos accessit pro sig-
natura obtinenda : .Habes pec-
cunias? Alias nicbil babebis.'
X'obnarus dicit articuluni verum
super XXII. Item supei' XXIII.
dixit se audivisse a culticulariis.
ut articulatur. H. Kuwt dicit
XXII. veiiun ; super XXIII. dicit
articulum verum, ([uia vidit solu-
cionem Heri ante signatui'am sup-
plicacionum. Procurator ordinis
Tbeotbonicorum dicit articulum
verum et reddit causas seiende
valde bonas. Super XXIII. dicit
articulum verum, quia remi-
serunt sibi re ferenda i'ii su])])li-
caciones et noluerunt signare
supplicaciones nisi prius datis
peccuniis. De mandato tamen
V Wohl Ogeriifs von Aostn. ernamif 1411 Jniniitr 12.
I7()
I. Al)scliiiitl. Joliiiiiii XXIII. 1111(1 (i;is Konzil.
XXIV. j). Johiiiiiies papa iilti-a
. . . eiiientihus plciiscpie hiillas
xcndidit. in (piihus scn"|)sit. 1)»'-
iiclicia ()l)tiii('n<ps et ofticia ea
in suis manil)iis resijiiiasse. Et
timc per liiiiiisiiKKli conlictam
et niendosaiii resijinacioneiii. (|iie
mimquani accidit. coiitulit vel
confen'i mandavit pro peciini-
aruui certa concordata (luanti-
tate. miiltos sie lunditus usque
ad mendicitatem depaiiperando
palaiii et publice.
super hoc facto uoii est certus.
i^|). Ceplialudensls dielt articuhiui
xei'uin et depoiilt causas sciencie
de (|uadaMi plelx^ ') uepotls sui et
adhuc post solucioiiein CXW
ducatoi'uni pa|)a aiitici|)avit da-
ta m et sie perdidit beiieticium
et peccunias.
XXI\'.: (luic/o dielt articuluu)
xei'uin et dal l)oiias causas sci-
encie. X'ardi depoiiit de faina
pul)llca. l^]p. Xai'iilensis dicit
articuluui fore xcruui. |)ubllcuiH
et ii()toi-luui ; dat causas seiende
boiias. Card. \'ivai*iensis dieit
se ci'edere articuluni fore verum.
Cai'd. de Trsinis dieit articiduiu
verum et notorium in curia ; ad-
didit bonam causam seieneie
et accidit sibi In propi'ia per-
sona. Anji'eiotus dicit ai'ticuhun
\erum et dat l)onas causas sci-
encie. Tarunda dicil articulum
verum de ofticils, de benefieiis
non seit. Deys dicit articuluni
verum et notorium. H. Hell
dicit ai'ticulum verum, quia ha-
buit causam, quam duxit contra
buiusmodi pretensam i'esionaei-
oneni. Procuratoi' Tbeothoni-
coruni dieit articuluni verum
et se seire et dat bonam causam
sciencie. Olorensis deponit de
publica voce et iama et notorl-
etate de ol'ficils. de benelicils
nescit.
;i) .So hPl'ilf /f.s.s-.
Aiiklaiicii I tikcl iiiid /(iinciKuissiiücii üfiicii .Idliniiii XXIII.
r
XXV.') Item (|ii()(l per hoc da-
batui' occasio imilla hciK'licia
(MiuMidi. conscipHciain laxaiidi
rt teiiieritati tinioiMMii Dei post-
ponciidi. I)(>\ (Miil(iii(' res ad
laiidim, (piod. (|iii maioi'cm siiiii-
main in supplicacioiic cxprcssit
('( cxsoKit. siyiiatiii'ain al)S(pi('
diriicullate (>l)(iniiit.
Idcm de sacranienlis. iiiduli^cii-
ciis, dispensacionibiis et aliis
«M'clesiasticis et spiridialihiis
doiiis . . .
XXVI. I). Joliaiiiies papa iimini
et idein beneticiuni sepiiis |)liii'i-
biis etdivei'sis personis \el <'ciaiii
Ulli et eideiii repetitis \icil»us
et pleiiiiH(|iie iiiii veiidiliiin per
aiiticipacionem antedataiii alteri
(Miienti fonf'erebat. VA sie siini-
liter de üfaciis expectativis. de-
claracioiiibiis et surrosacionibiis.
VA per imposicioneiii sileiicioriiin
ins iaiii (|iiesituni absorbiiit . . .
XXVII. D. Johannes pa|)a
canonice electos, ydoneos, iis(|iie
ad satui'itatein appetitus sui
solvere non volentes coiiHniiare
reeiisavit; (luodqiie indi<^nos et
minus ydoneos ad suinmas de-
sideratas asoendentes scaiidalose
diixit i)roiiiovendos et proiiioxit.
rierosque eciani imitos de suis
Ciinczo dicit oiiines tres foit-^
veros. Fre|)()sit US Quinqueecclesi-
ensis dicit XX\'. verum. XX\'I. et
XX\'II. veros et iiotorios. Xardi
dicit XXW verum. XX\'I. publi-
cum et notorium et (piod «'cclesia
scaiidalizabalur ; XX\'II. credit
verum, (|uia pulilice et palaiii
sie dicebatur. Card, de Crsinis
dicit XX\'. et XX\'I. veros. (piia
audivit ita publice. XX\'II. dicit
verum, (piia ita \idit et audivit.
Aiiji'eiotus super .XX\'. dicit pu-
blicam vocem et iiotoriam esse;
super XX\'I. dicit verum, 'rarim-
da super XXW dicit articulum
\eruiii de beneliciis. de aliis
nicliil; super XX\'I. audivit se-
pissime; super XX\'II. dicit arti-
culum verum, (piia vidit paucos
dijiiios |)romoveri et multos in-
dignos. J)eys dicit articulum
XX\'. verum, (piia notorius est;
XXVI. dicit verum, (piia audivit
])iiblice et dicit |)ublicnni et.
notorium; XXVll. ilicit articulum
verum, <piia notorium est eo,
(|uo(l .Judeo providisset pro pe-
cuniis. Et H. de X'incio dicit
super XX\'. publicam ess(^ vocem
et famam ; su|)er XX\'I. dicit
esse de ccmtentis publicam vocem
et famam et deponit |)ro causa
'/ Dieser Teil (lelioii in den erstell A iihhiiienhieii hi'i Ilnrdf I V 20(1 noch
zu A'A'l': in der spdlern h'inin roii 04 Niiinineni. in der eine Anzahl aiis-
iielnssen sind, ist er sellisfändiif. Nach den Zeiiijciiai(ssa(ien, die hier drei
Niiininern znsaiinuenfassen, muß er als neue Niiininer (lenoiinnen irerden. Khen-
.so iiacli V und 1' und Mansi XXVII (Uiö. Vijl. die Aiissaije iles W'olinariis.
der littcras iiiduljiciiciaiiiiii ,:/( A'A'l'. anticipaoiones et iniposicioiu's .silciicii zu
XX VJ lind schlechte proiiiocioiu's zu XXVII zählt. Von hier an sfiininen die
Niiiniiiern des iJrucles hei Hardt mit den Niiiniiiern der /jeiiiienaiissa(jen.
Kinke, Acta uoiifilii Constaiitifiisis Hl. 12
.178 I. Ahscliiiitt. Joliaiiii Will, iiiid dii.s Konzil.
t^ccU'siis (rjinsliilil. iil xidiialas sciciicic de visu: siiper XWIl.
cai'iiis veiidpiT posscl . . . dicil esse |)ul)liciini v\ notoi'i-
um. Woliiiai'us super XX\'. dicit
vei'uiii esse, quia rerentei* papa
niisit litteras intluljieuciarum ad
Saxoiiiani etf ; XXVI. dicit arli-
culuni vei'uni esse, (|uia vidi!
pluries anticipaciones et inijx)-
sifiones silenrii sui''); ad XXVII.
dicit ai'ticuluni veiiiiu. (piia vidit
in piuribus proniocionihus etc.
H. Kuwt XXX'II. dicit vei'uui,
aiios duos nescit. Ai'chiep.
Mediolanensis dicit XX^'., XXVI.,
XX\'I1. esse Neros et de XXVII.
dicit. (|U()d ipsuni invituni trans-
tulit de ecciesia Cremonensi
ad unaui. cuius tituluui nullus
novit etc. Pi'ocurator ordinis
Theotonicoi-uni : XX\'. dicit tirti-
cuiuni vej'uni : XX\'I. dicit esse
vei inn : XX\'II. dicit articuluui
\eiiini et dat causam sciencie.
Joiiannes de Foieyo dicit supei-
XX V., qiiod beneficia plus offerenti
dabantui- et ideni de dispensa-
cionihus: super XX\'l. dicit ai'ti-
ciduni verum, publicum et notoi'i-
um ; super XX^'II. ai'ticuluni
vei'um ef contenta i)ublica et
notoiia et dat bonas causas
sciencie. Ep. Narniensis dicit
XXVU. esse verum, cpiia vidit
et audivit. Cephaludensis dicit
XXY. vei'um ex notoria fama
et publica experiencia niultoruni :
su|)er XXM. dicit ai'ticuliim
verum, notorium ; ^supei' XX\'ll.
dicit articuluui (juoad secundam
Aiiklaiii'aitikil und Z<Miii<'ii;uiss!i<;cii iicücii .Jolwinii XXIII. W!)
|);iii<Mii \pris.simiiiii. J.aiidensis
ep. XX\"I. (licit aitifiiluin verum
et (lat causam scienciV honaui;
XW'II. tlicit verum articuluui,
(|uia \ idit sepissinu*. Oloreusis
(licit XW'II. esse veruui ; de
aliis nicliil : (»t dat excmpla pro
causa sciencie.
XXN'III. IIpui (pu)(l dciiide die- XXX'III. ( "orrcctor dicit aiti-
I iis papa.lohaiiiics concilioPisano cidum veiinu et uionicioni fuit
adstrictus pio leforuiacione ec- pivsens. ( "uuczo dicit articulum
(dcsie iu capite et in uipmhris et in po coiitenta esse vera.
in urhc Homana coiicilium üciic- (^uiiKiuccccIesicnsis dicit aili-
lalc convocavit et ibidem in culum esse verum. I^rior ivodi
pluril)us sermonibus eciam ante de convocaciune concilii: et post
et post et iRiblice correptus convocacionem peiora commi-
et monitus mininu' se emenda- sit : de aliis non constat. ('ai"d.
vit. (|uin ymo temporis successu de Trsinis dicit publice audivisse.
contiuue dyabolico instinctu in- Camei-acensis dicit articulum
coiTJjjfibilis |)ei()ra |)fi()ribus |)er- vei'um. (juia interfuit et peioi'a
petcavit . . . commisit nee se correxit. Ta-
i'unda dicit articulum verum et
quod sepe intei'fuit sermonibus.
Deys dicit ai'ticuUim verum et
quanto plus correctus, tanto
peius fecit. Et hoc dicit esse
notorium. Wolmarus, quod fuit
monitus per Parisienses nee se
emendavit. H. Kuwt dicit aiti-
culum vei'um. publicum et notoiä-
uni. l^rocurator ordinis Theoto-
nicorum dicit articulum verum,
quia fuit in concilio et in sei'-
monibus. Et i)apa uiandavit
sermocinanti. (juem nominat. ne
ulterius pi-edicai"et. Cai'd. P>aren-
sis dicit articulum \erum. (piia
ipsemet eciam monuit eum nee
se emendavit. .loliannes de Pol-
leyo nescit de monicione. sed
ISO
I. Altscliiiit t. .Idliaiiii Will. 1111(1 (iiis Koii/.il
XXIX. I). i);i|);i Johannes in-
(hil^vncias in mortis articulo.
pi'edicacioncni criicis, item a
|)ena et culpa ahsoluciones. ec-
clesiai'uni et altaiiiini portatilinni
concessiones ac episcopoiuni
conseeraciones et al)batuni be-
nedictiones. i'eiiciuias sanctornni.
urdines sacros. potestatem in
confessionihus absolvendi a pec-
catis. aftiisqiie. <pn pei' solas
S|)ii'itus sanoti opei'ariones ad
ji'i'aciani niinistrari dt^beant. pro
pecunia ven(b'dit ininierata . . .
dicit. (piod |japa Johannes male
vixit et ecclesiam I)ei pessime
i'exit et mala nialis accumulando
et de peioii in ])eius semper se
hal)uit. ecclesiam Dei et homines
scandalizando. Olorensis dicit
articuhim verum et notorium.
('e|)haludensis dicit vidisse. audi-
visse et presentem fuisse. Ep.
Laudensis dicit ai'ticuhim verum.
XXIX. Cunczo dicit ai'ticuium
verum de indulgvnciis et abso-
lucionibus in ai'ticulo moi'tis a")
pena et culpa, (^uiiujueecclesi-
ensis dicit de consecracione
episc()j)orum et ecclesiarum non
sibi constai'e: in aliis dicit arti-
culum verum. Card, de l'rsinis
dicit. (pu)(l missi per papam ad
piedicandum cruciatam sive ver-
bum crucis ninn'um excesserunt
|)apa sciente et tolerante et
|)ro|)terea ecciesia fuit nimium
scandalizata. Kp. Narniensis
dicit ai'ticuium l'ore verum et
darum. Anjielotus dicit se audi-
visse contenta et dicit ex eo
scandalizatam ecclesiam. Leo-
nensis ep. dicit nichil scire preter
conumem famam. Deys dicit
articuhnn \erum. deponit de
sciencia et notoi'ietate. W'ol-
marus dicit ai'ticuium \erum.
(juia omnia vendidit et nichil
^i'atis dedit. H. IJell dicit arti-
cuhnn vei'um et dat causam
sciencie et nominat personas.
Archiej). Mediolanensis dicit ai'ti-
cuium verum, quia totus mun-
a) Hss et.
Aiikliiuciiitikcl 1111(1 Zi'iiociiiiiis.siiticii uc^f'ii .loliiiiiii Will.
I.Sl
XXX. Anno d. M('('('('XII. et
de niense Au}J:usti . . . Xicolaiis
de Pistoi'io^K iiiercator Floren-
tiniis et d. Johannis pape asser-
tus secretarius, laicusconiugatus,
nimcius et legatus apostolicns
. . . venil ad pai'tes Hi'abancie
habensque ab eodem d. Jobanne
potestateni exijien(b" et per-
cipiendiquoddani .siibsidiuni.ciuod
fuit decima pai-s fi-uctuuiii oni-
niuni beneticiüiiMi) in Camei-a-
ceii8i, Tornacensi, Leodiensi et
Traiectensi civitatibns et dio-
cesibus ; (jiKxbiiK' iion solventes
exconiniiniicafp possct per cei'-
tnni ad lioc deputan(hiin sub-
deleg"atuni ac sus|)ensionis in
(ins pienus est de buiusniodi
indul^enciis etc. Procurator
Tbeotonieoj'um dicit articnbnn
vernni de in(Ud;Li;enciis et jjih-
dicacione crueis et noniinat pro
causa scienci«' niultos clci-icos
et laycos, ([ui eniei'unt. Itcni
addit, quod seinel in Roma pii-
vavit onines penitenciarios. (jaos
noluit restitiiere ad audiendum
confessiones. nisi enierent ; et
sie per X\' (Ues non fuerunt
confessor<'s et niullos perej2;i'inos
recedere oportuit de Hoina al)s-
([iie confessione. Johannes de
Polieyo (b'cit se andivisse a
pkiribus Hde di^nis et credit
articuluni verum. Cepbahiden-
sis dicit articuluni vei'um et
notorium de scandalizacione uni-
versalis ecciesie.
XXX., XXXI. Narniensis dicit
utrumciue esse verum, (piia vidit
btteras et si^üla et niultas l)ul-
las diclo lay<'o concessas et
(juod scandabim nudtum fuit
inde exoi-tum. V. Deys dicit arti-
cubini XXX. esse notoi'ium et
addit. ({uod in certis civitatii)us.
in ('ob)nia et aiibi non liiit ad-
missus; super XXXI. dicit arti-
cnbnn verum et adcbt. (piod ilH
iayco dcdit pa|)a tantam auc-
toritatem. ([ue suffecisset pi'o
lejjjato de hiteie. H. Kuwt dicit
articuluni XXX. esse verum, (piia
dicit se andivisse ab biis. a (pii-
bus dictus Nicolaus pccunias
extoisit : idcm de XXXI. Pro-
V über ihn rrkinnlcn l,'r</. :i4J f. l'.S'.'y. 344 f. 30— 3ö.
ISI'
I. Aliscliiiilt. .Inhnmi XXIII. und (Ins Koii/.il.
collc^i.i. coiivcntiis et capitiiln
iiil('i(lict:(|iH' sentencias [coii-
tVft'ndas] in «'onini ecciesias.
([ui sil)i hiiiiisniodi fructiiuni
l)t'cimias iioii traderent . . .
XXXI. D. Johannes papa siipia-
dicto Xicolao iiKMT-atoi'i . . . coni-
niisit. iit ... (|iiil)usfinn(|ii('
li(»iiiiiiii»ii.s Mti'iiis(|ue sexiis ad
siii libitum volinitatis deputare
posset coidVssores, et quod
huiusniodi deputati confitentes
absolveie possent a i)ena et a
c'ui|)a certis tanien peccuniaruni
taxis niediantibus. Qiias ([uidem
])retensas indulg'enciasideni niei-
cator j)ubh"cai-i fecit in certis
locis, civitatibus et villis. iit puta
Traiecti. Mecheline, Ant\veri)ie
et alibi. De (pn'biis maxinias
])ecuniai'uni sununas exliausit et
extoi'sit Christ itideles seducen-
do . . .
XXXII. Picniissa oninia et
sin^ida fueitmt et sunt vei'a.
l)ublica cI notoiia at(jue \)vo
Ncris . . . ;i|)ii(| cicruni et popu-
liiin civil at um et diocesium pi'e-
diclaium . . . assej'ta . . .
XXXUI. .Aimod.AK '('{'( 'XII. . ..
nonnulli auibassiatoi'es tain ex
parte illusliis ref^'is P^rancoruni »d
pivlateium icjim" Fraucie. (juam
i'x parle aluic uui\ crsilalis studii
f'ai-isi(Misis IJomc apud s. Pe-
trum in |)alaci() apo.stolico et
camera majiiia jjaiauu'ntorum.
multitudinc clcri et nobilium
ibidem iu publicji audieiicia coii-
g'regata ... d. Johanni i)apt'
curator ordinis Theotonicorum
dicit do XXX. esse verum <'t
addit de aliis ad alias provincias
missis: supei" XXXI. dicit ut
proximus. salvo quod non con-
stat sibi de publicacicme. ("c-
|)lialudensis dicit XXX. aiMicu-
lum Ncrum de Nicoiao de l'i-
slorio. (püa vidit eiim ire et cum
multis |)pcuniis redire : et (piod
ecciesia ])ei fuit multum ex hoc
scandalizata. F>p. Laudensis dicit
se audivisse a sociis Nicolai arti-
culati contenta in istis duobus
articulis esse vera. Card. Canie-
racensis valde bene deponit circa
istam inateriam.
XXXI I. (leneralis est et itde-
i'unt se tesles ad deposita per
eos et (piod de eis est publica
vox et fama etc.
XXXIII. XXXIV. ( Oircctor
dicit articulum pi-imum vei'um.
(piia interfuit : super XXXIW
dicit sc iion audivisse, (|Uod
pa|)a sc emendaverit. P. Nig'i-andi
dicit articulum XXXIII. foi'c
\erum. ipiia fuit presens: super
XXXI \'. dicit non audivisse,
(|uod se emendaverit, sed factus
est ])eior; et de hoc est fama
comnunns. Cunczo dicit XXXIII.
Aiiklaj;cii iliki-l iiiul /»Minciiaii.s.sancii ü-.'ucn .loliarm XXIII.
l<s:{
XXIII. diffaniiani synioiiiacam
et iiialam vitain nialain(|ue la-
mam [ht totiim et iinivcisiim
imiiidum (livuJ^atas exposiicriml.
asserentes ecclesiain Dci ob id
inii'abiliter scandalizatam : mo-
iientes sepe et sepiiis cai-itative
et i"e(iuii'entes eundem papaii)
.Johanneiii, (piateniis a simonie
inerfil)U8 cessaiet atqiie IViictus
ante fieiidas {^'i'acias et si^^^na-
tiiras et aiiteipiam beneticiandus
perce|)isset eosdem. camere apo-
stolice solvendos et daiidos lol-
leret et resecaret se([iie in vita
et nioi'ibns einendai'et . . .
XXXIV. D.Johannes papa XXIII.
a supradictis et nonindlis aliis
btnnili et (bnota nionlcione cor-
reptus a ci-inniiibiis prcdictis et
a scandalis .supradictis non ces-
savit . . .
t'orc verum, (pna |)resens luit ;
sup(^i' XXXI\'. dicit fore v«^i-uni.
(|ui;i post ea \idit. (piod peiora
lecil quam antea. Quinqueec-
cJesiensis dicit ambos esse veros.
Xardi dicit XXXIII. verum. (|uia
int(M'fuit; super alio de|)()nit de
lama publica. Prior Hodi dicit
XXXIII. fore verum. Card. \'i-
variensis dicit XXXIII. vcruu).
(pn'a presens luit : de altero est
lama publica in curia et alibi.
Card, de l'rsinis dicit de auditu.
(pn'a tunc non fuitin curia, (pioad
XXXIII.; (I,. XXXIV. dicit notoii-
uuK Card. Camcracensis dicit
utrunufue \erum. (piia luit |)re-
s('ns ; nee se correxit. sed in
sua ]nalicia perduraxil. Card, de
Klorencia luit pi'esens et dicit
arliculum verum; super XXXIV.
credit, quod non se correxit.
Angelotus dicit articulum fore
verum, quia presens fuit ; super
XXXIV. dicit arliculum foi-e
verum. |)ublicuni et notoi'ium.
Tarunda dicit XXXIII. verum,
quia interfuit; XXXIV. dicit esse
verum et notorium. Assissinen-
sis ep. dicit XXXIII. esse verum,
XXXIV. dicit esse verum et no-
torium. Deys dicit XXXIII. fore
verum, (piia presens fuit; XXXIV.
dicit articulum verum et no-
torium. I). de \'incio nicliil seit
de XXXIII.. quia non fuit in
curia; super XXXIV. dicit, (piod
num<|uam cessavit a malo nee
unnpuim fecit bommi et credit,
quod eo non sit peioi- homo in
1S4
Aliscliiiill
)liiiiiii XXIII. 1111(1 (Ins K(ni/,ii.
XXXV. I)..!ohaiiii('S i):ii)a XXIII.
f'iiit et est de pfcmissis oiimibiiy
cl siiiiiiilis piililicc et notoric
\)i'V lolimi imiiKltiiii . . . tota-
litcr (lixiiliiatiis (M dilTamatiis . . .
XXXM. Item (h'iHincianl. . . .
(|ii()(l (I. jiapa l)()]ia Iciiipoialia
nimulo. W'oiiiiaius dicit XXXIII.
esse verimi ; XXXIV. dicit verimi
et iiotoi'iiiin.H. Kiiwt dicil XXXIII.
esse veiiiiii. (juia interfiiit.
XXXIV. dicit veiiiiii et iiotori-
iiiii. Aicliie}). MfHÜolaiieiisis di-
cit se Hichll seile, qiiia iioii fuit
in cui'ia. Procui'ator oi'dinis Theo-
toiiicorimi dicit XXXIII. fore
verum, quia interfiiit ; XXXIV.
dicit verum . (|uia omni die
l)eius facit, nee se emendat in
ali(|U(). Card. Harensis siipei'
XXXTII. dicit articulum vei'nm.
(piia interfuit ; siipei' XXXIV.
dicit articulum verum, quia sem-
per peioravit vitam suam et ita
dicit notoi'ium. Card. Aquile-
gensis dicit articulum XXXIII.
vcu'um, (|uia luit presens; XXXIV.
dicit, ((uod seniper luit incor-
i'ig'lbilis nee se emendavit, sed
continue de die in dieui peioravit.
Et hoc dicit esse verum et no-
torium. Super XXXIV. Johannes
de l'olleyo dejxjuit de publica
fama. Dwera' clarissime probat
utrunKjue. ( 'e|)haludensis et
Olorensis ei)isc()i)i dicunt articu-
lum XXXIII. fore verum, ([uia
fuenmt piesentes. Cei)haludensis
dicit XXXIV. verissimum et no-
toi'ium.
XXXV. Generalis est et testes
referunt se ad deposita per eos.
Cephaludensis dicit articulum
vej'um et notoriiim. (piia seinj)er
])eius fecit.
XXXVI. Kp. Xarniensis dicit
Vera conteiita omnia in articulo
Aiikla<iear(ik('l iiiul Zciiiii'iiiuissaiicn üciicii .loliami \.\lll. 18;)
(M-clcsic l{()iii;iiu\ uilx'iii vidclicct et s|)Pci;ilitrr (lii|)lic;ui(l()V;>''<'";i>^
lloDiain et |)alrini()niiiin ccclesie et triplicando ^i'alx'llam bis <•!
in') Italia") pessime v\ scaiida- imposiiil daciain dereiii milium
l(KS(* i'exil, oppressioncs. aiijian'as llorcnormn subditis in l^oma. in
cd g-abellas. iit thcsaiirizarct. (iiiornm sobicionc luit i)r('S(Mis.
adaiixii et aliquas de novo ad- ideni deponit niidtas bonas can-
invenit totamqne sulxlitoruni sas sciencie snper sin^ulis. Cnnc-
substanciani. (jiiantnni in eo fuit, zo dicit ai'licuiuin vei-nni, (|uia
exhausit et sibi inbursavit ii)Sos- interfuit et vidil. preterciuani
que ecclesie snbcb'tos depaupe- de tractatn cinn Klorenlinis de
ravit turpia hicra nndicpie scan- l^>ononiain aUenando. (piodjiescit.
dalose recoliigens phn-es(|ue ter- (^nincpieecclcsiensis dicit arti-
las Romane eccdesie sine (nidenti cnhini v(M-nni. salvo (b' t ractat u
nccessilate vel ntib"tate ypotbe- cum Kb)rentinis et |)r()dicione
cavit, inpig'noravit, aiicpias vero nibis, (pie (bcit se nescire. ("on-
alirno (piovis tytuk) distraxit. stat sibi lamcn de nuiitis inter-
l^t cum commnni FMorentino de fectis et s|)oliatis propter fu^ani
abenaiido P)ononiam tractavit. pape. Naidi dicit articidum verum
l'i'l)em Romanam et tei'i'am patri- (b- imposicionr gabellariim et
monii ecclesie |)i'oditorie cai)i ... dcpauperacione Honianoi'um (d
l)ei-misit et tacite consensit. VA mab) regimine in scandabun
. . . nuper de mense Junii amii i)bnimoi-um et (|iiod lacite con-
(b M('("('(\\ill . . . Ixomanum sensit in pi'ocbcionem et pei'-
|)opubnn deserens cui'iaies(|ue dicionem l'rbis et (bit i)onas
suos et oves in inanibus bipoi'inn causas sciencie. Angelotns de-
et inimicoi'um snoruin tijub'ns ponit de alicnacione multoi-nm
ex culpa sua i'ecessit scaiubdosc casti'oi um. cpie nominat et dicit
Ri'ojjtei' (|uod multi curtisani contenta esse vera et de eis
intei-em|)ti, truciibiti. capli. et |)id)iicam voceni et lamam.
aUcpu' violenter i)ei' niaiinaiios') Tai-unda (Hcit de im|)osicioni-
ad jJi'ak'as capti et in pcipctuam bus onei-uni suixMtis ecclesie
sei'vitutem redacti lueiimt . . . esse veiann ; et deponit de
nmltis pecuniis, de alienaci-
onibus castroi'nm, <pie nominat
etc. Snpei" aliis nicbii sibi Con-
sta t. Ep. Assissinensis dicit
(|Uoad jo-abelias. anyarias. oppres-
siones et alienaciones i'ei'um
ecclesiai'uni articulum esse ve-
a) Ffhlt L. h) '-'. 7. inciccii.iric
l(S() 1. .Vlisclinilt. Joliaiiii Will, iiiid (l;is Konzil.
i'iim cI iioloniim et (Icscciidil
|)i*() cniisa sciciicie ;hI six'ciciii
ali(|ii(>riim castroiiini : cl xidit
Imllas siippi' liiiiiisiiiodi aliciia-
cioiic coiu-essas. De ti'actatii
iiichil seit, sed i'uga et daiii|)na
ciirtisanoruiii sunt notoria. ('ai"d.
de Ui'sinis dicil de imposicioni-
bus gabellaiimi. an^ariariim.
oppressionum et delapidacioiie
ecclesie Koiiiaiie ai'ticulum esse
verimi. De ceteris nescit. (luia
iioii luit tuiic |)i'esens. Deys
dieit articuluiii verum et notori-
iim. H. de X'iiicio dieit. (piod
male iiul)eiiia\ it l'rhem et tei'-
ras eeelesie. (jiiia i-ravaxit aiiti-
(|iias jiabellas et im|)()siiit iiovas.
De aiieiiacioiie fUnionie vei ti'ac-
tatii iiiehil seit. Wobiiai'iis de-
|)()iiit de oppj-essione paiiperum,
im|)üsieione jL^aljellarum : de aliis
per aiiditiim. H. Kiiwt dieit
aitieidiim veiiui) et dat eaiisas
seieiieie. (|iiia eeiaiii a teste ex-
toi'sit |)eeiiiiias. .Afchiep. Medio-
laiiensis dieit artieuliim veiiim ;
et (piia fidieetam in (piolilx't pe-
tito seil mensura vini sublia.xit.
Noeatus luit papa de la Kulgeta.
rioeuiatof (»i'dinis Theotoni-
eoiiim dieit artieulum veeuni
et dat bonas eausas seieneie.
Card. Uai'ensis dieit. (piod \en-
didit ealiees laieis et elerieis et
eonstituil infinitas gi"a\aei()nes
etc.: item multa alia. de (piibus
|)artieipa\'it papa. Card. Acpiile-
fi'ensis. (juod male i'exit terras
ecclesie et (piod lioe sit notori-
AiikhilicjHtiUcI iiihI /(•iiti('naiiss;i<i(Mi ücui'H Joluiiiii Will.
1.S7
XXXVII. Propter proinissa et
ipso culpaiite et fausani (laute
imilla criinina, videlicet sacri-
U'U'ia, adiiltcria. lioiiiicidia. spo-
liacioiies. rapine. fufta in Ti-be
l»()iiiaiia fuei'uiit cominissa . . .
XXXVIII. I). Joliaiiiips i)apa
. . . mnlta gi-avia. iiuitilia et
tVustratoria onera eciaiii (lallicis
in Avinione . . . iinposuit ; . . .
ac eciani de dictis civitate Avi-
nionensi et comitatn Venusino.
um et |)ul)lice diltaniatus. Ccplia-
Indensis dicit artieuluni verum,
publicum et notorium (pioad
uialum legimen et imposicionem
f>abellai'um etc.
XXXVII. Kp. Narnien.sis dicit
articulum veium et dat causas
sciencie et nominat plui'es tunc
mortuos. Cunczo dicit articulum
vei'um et tpiod spoliatus fuit
i])semet''). (^»uincpieecclesiensis
dicit articulum foi'e vei'um.
Nai'di: cunteiita foic vera. Ep.
Assissinensis dicit articulum
verum proptei- fngam et inva-
sionem Ui-bis. ('ard. de l'rsinis
dicit audivisse publice, propter
fugam et invasionem Ui'bis acci-
disse ea, que in articulo dedu-
cuntur. .lobannes de Polleyo
dicit aiticuluu) foi-e vei-um, i)U-
blicum et notorium. Deys dicit
articulum verum. |)ublicum et
notorium et dicit se scire. Wol-
marus dicit ai'ticulum fore ve-
rum. H. Kuwt dicit articulum
verum, (piia vidit etc. Pi'ocura-
tor ordinis Tlieotonicorum dicit
articulum verum, (pn'a perdidit
ultra l\' un'lia lloi'enos: et de-
l>onit inconveniencias uudtas
specilice. ('ephaludensis dicit
articulum verum.
XXXVIII. tollat ur. quia nun
probatur.
a) lU'üli; llss nur iiicl.
IS.S
I. Alisclinitt. .loliiuni Will, iiiid düs Kmizil.
(|ii()s (raclaxit aliciiarc (lixci'si-
modc (4 iiiaximr in maiiilxis
i'egis Ladislai poiicrc nuHliaiiti-
hus certis tractatihus coiid-a
iinioiiem ecclesie |)r() iiiaiiiia
ix'ccimie qiiaiititatp . . .
XXXIX. . . . \). .Johannes tani
in ])reniissis, quam aliis inunie-
labilibus casibiis et universaliter
in oninibiis male et pessime ad-
ministravit tam in s])iritnalibiis.
(|nam in tem|)()ralii)iis. Kl (juod
fuit et est i)on()i'um IJomane
ecclesie . . . dilapidator, deva-
stator et dissipatoi-, pessimus
et inutiliis ac damnosus admini-
stratoi', . . . scandalosus vene-
ficiis, homicida. IVatrum inter-
emptor, carnis vicia j)ei' onmia
colens . . . adeo. (piod in italia,
et (piasi tota, capto vofal)ulo et
similitudine a (piodam inhuma-
m'ssimo jiencinm annornm capi-
lanoo IJoldfino"') appellato eciam
papa tJoldi'imis"') vocitatur.
XXXIX. (leneralis; testes lele-
i'unt se ad deposita i)ei' eos.
Anjuelotus dicit articuhim verum,
salvo de homicidio tVati'is. Item
falsilicavit monetam, proptei'
(|Uod tota tii'bs Ixomana scan-
dalizata fuit. Taiiinda dicit,
(puxl notorie reputatur talis et
pro tali est habitus et credit
ai'ticulum verum et notorium.
Kp. Assissineiisis dicit articulum
verum et notorium preter(|uam
de venelicio et homicidio fratrum,
de (piil)us nescit . ( 'ard. de Ui'sinis
dicit articulum \-erum (pioad ma-
lam adininistracionem in spiri-
Iiialibus et temporalibus et (|UO(l
de hiis eciam <'st [)ubhce dilfa-
mal US. N'ivarieiisis dicit papam
diflamatum') per') Italiam in
locis, per (|ue transivit, de scan-
(hiloza a(hninistracione, vita
mala''); sed in sj)eciaii |)auca
novit de premissis. (^uinipie-
ecclesiensis dicit articulum ve-
i"uni, saK'o homicidio, veneticio,
IVati-um interempcione et viciis
carnis. Xardi dejionit de fama
publica; et pi'o tali |)ul)lice i'e-
putabatur. Johamies de l'oileyo
dicit articulum verum, publicum
et notorium. salvo ({uod de
homicidio nichil seit. Devs dicit
a) /' l!lll.lrrini>. Ip) l-rh/l I'
■) l'di: in. il; //»■ fuli/f cl adiiiiiiist r
Aiikliiu-('iii-tikrl und Z<Mii:ciiiiiissai;cii ücücii .lolianii Will. LSO
aflirniaiulo id. (iiiod sii|)ra |)rius
(leposiiit. W'olinai'iis dicit con-
tenta esse notoria. H. Kiiwt
lefert se ad. deposita. Item
aicliiep. Mediülanensis deponit,
(piod j)i-()|)ter eins malam vitani
Nocatus est papa Holdei'lmis: ')
et in aliis i'efert se ad deposita
per (Him. f^i'ociii'atoi' oi'dinis
Theotonicorum refeit se ad de-
posita. Card. Hai'ensis deponit.
(piod t'ius mala admiiiist racio
et vita atcpie mores iioii soliim
ecciesiam iinivei'salem. sed eciam
celiinietterram scandalizaveiimt
et abhominaverunt; et qiiod hoc
est i)ublifiim et notorium. Card.
Aquilegensis de malo regimine
deponit publicum et notorium.
('e])haludensis dicit articulum
verum (pioad scandalum et
malum reji'imen ecclesi«'. (piia
notorie scandalizavit ecciesiam.
XL. item iiuod de premissis XL. Hjj. Xarniensis dicit arti-
, . . Johannes pa|)a liiit et est culum verum et pro tali liiit
notorie diffamatus. habitus pul)lice et notorie. Alii
referunt se ad prius deposita.
Angelotus eciam dicit ai'ticulum
verum. Tarunda dicit aiticulum
vei'um et notorium.
XLL J). Johannes papa pecunia XLL Tarunda dicit. (piod est
saciari nequiens indallia similitcr verus de Petro Girandi''). quia
abs<iue necessitate nulhKpie cau- intei-fuit tractatui. ') Exhibeatur
sa racionabili subsistente vendi- bulla.
dit. distiaxit . . . certos reditus.
census et proventus atque tributa
annua ab antiquo Romane ecclesie
debita ... et |)resei'tim Peti'o
ii) r Ciiiai-ili. I)) l'i(r. (•(intr.-ictui.
V V<il. J. Binrhiinitif. Kultur d. Hfhtiissn iicc ID. .1.) 1 2-~>.
H><) i. Abscliiiitt. Joluiim Will, iiiul das Koii/.il.
(liraiidi ') et cerlis aliis pprsonis
laicis et seciilanhiis . . .
XLII. J). .Johannes |)a|)a non- XLII. I<:|). Narniensis dicit arti-
milla (liversa bona (livei'soi-uni ruluni vei'uni et siihiunuil speci-
ecclesiaiiini et monasterioiuni. ales causas seiende et specifice
. . . j)reseitnn »M-clesiarum piin- noniinando personas et nio-
cipis apostoloi'iini. s. .loliannis nasteria. An^elotiis dicit arti-
l.alei'anensis . . . iiecnoii de honis culuni publicum et notoriuni.
nioiiastei-ioi'uin s. Pauli, s. Lau- Cai'd. de l'i-sinis dicit ai'ticuluni
rencii extra niuros. Alexii. s. Ka- vei'uni et notoi'inni et pro causis
l>iani . . . sola a\aricie cecitate sciencie i'efert se ad unam cedu-
seduclus vendidit. alienavit . . . lani. in (pia lioc |)lene sciibitur
ad<'o. (|uod in j)lei-is(]ue cessat manu propria cai-dinalis. Xi.üi'an-
divinum sei-vicium. Et ubi ei-ant di dixit audivisse a multis nota-
X. XX vel XXX i'eliiiiosi. Iiodie bilibus personis et ipiod laboi'at
n(tn sunt nisi uniis. duo vel tres. publica Vi)x et fania. Cunczo
(|uasi fame moriontes . . . deponit de |)ublica lama. Quin-
(|ueecclesiensis dicit articuJum
vei'issimum ([uoad omnes eins
pai'tes. Xardi deponit de ali-
enacione bonorum ecciesiarum
et presertim s. Petj'i de Vrhe
et aliarum ecciesiarum et speci-
licat aliqua. Johannes de l\)lleyo
dicit articulum publicum et no-
toriuni. Deys refei't se ad priora
dicta sua. H. d Vincio deponit,
quod papa vendidit cleruui '') [inj
districtu Kloi'entino pi"o CLXXX
ni. florenis. (piia vidit bullas in
Plorencia desuper conlectas.
Procurator ordinis Theotoni-
coi'uin dicit articulum verum et
deponit pi'o causis sciencie de
monte Sublaci et alienacione
eins castrorum etc.
XLIII. D. .Johamies papa bona XLIII. XLIV. non probantur
et dotem dicti monastei-ii s.
Lauicncii dixisit . . .
a) G. r Duraiuli. 1.) No hriilr lls.-<.
Aiiklat>"<'ai-tik('l mifl Zi'iiüi'tiiiiissaü'fn ü<'ticii .loliaiiii Will.
191
XLIV. ]). Joliannes papa . . .
moiiaslprium s. Alexii veiididit
P)aptiste de Sabellis . . . ot, (piod
deterius est. caput s. .Johannis
Raptiste. (|U()(I erat in iiiona-
stei-io inonialiuin s. Sylvestri de
dicta Urbe, vendiderat seii pac-
tiiin de tradendo fecerat P^loien-
tinis pro precio L niiliuin duca-
t()i-iim. (^iiod et feoisset, iiisi
civibiis Ronianis id per eiim
revelatiini fiiisset. VA cpiia ali-
(|ui eoruiii de boe in aperlo Ju-
cuti fueriint, capti, incaiceiati . . .
fuerunt . . .
XLV. D. Johannes papa eciam
iura, mobilia et ininiobilia eccle-
siarum . . . dicti patrinionii ec-
clesie Romane . . . ab'enavit et
dissipavit et pi-esertim piiii-a
bona episcopatus Bononiensis et
ecclesie s. Petronii Bononiensis.
XLV. Tai'unda dicit articiiliiin
vei'um et notoriuni in ilononia
adeo. (piod nulla tei'g:iversacione
potest celari. Xi.ui'andi dicit arti-
ciiinm ijublicuni et notoiium.
Deys dicit aiticulum vernm, qnia
notorium est. W'olniarus dicit
articulum verum et (bat bonas
causas sciencie. Arcbiep. MedioJa-
nensis dicit articulum vei'um.
Pi'ocui'atoi- oi-(b'nis (b"cit arti-
cuhim vei'um et deponit de ven-
dicionibus clericoium etc. Card.
Fioi'entinns de])onit se ci'edei'e
aiticulum verum, (juia audivit
lioc ab episcopo Bononiensi, tpii
moi'tuus est^), et ci-edit id notori-
nm et pro notoi'io i-epntari.
('epbalu(bMisis (Mcit articulum
\ermn. Kp. Laudensis dicit se
scire de tribus monasteriis.
(|Uod est verum. Oloi'ensis, quod
publice et notoiie dicebatur in
'/ Wrlrln-f lliscltof? Hi-i Kiihc]
heilt fr nficliirciseii.
hißt sich für die Zeit .lohtinns A'A'/i/.
192 1. Ahsi'lmitl. .InlKiiin Will. iiihI (ins Kmizil.
Bononia. iit in ailiciilo conti-
netiir.
XLVI. 1). .Johannes |)a|)a deci- XLVT. Tai iinda dicit articiilum
inas ca.sti'ornni (Vnli cl IMehis xri'uin. (|uia xidil littcras cl hul-
dioceseos IJononiensis. perti- las dcsiipcr conrcctas. Archi('|).
nentes ad niensani cpiscopalcin Mediolanensis dicil aiticuluni
liononieiispni alif-naxit laycis xcruni etc. V]\). Xai'nitMisis dc-
faiitoiMbus suis in pt'i prtiiuni . . . ponit de aiiditu.
XLVII. I). .Johannes |)apa . . . XLVII. Tarun(hi (hCit aiticuhnn
(h)ctorlbiis stiidii IJononiensis |)('r Nciissiniuni. pul)li(iini et notori-
plufes annos et niaxinie a |)i'onio- mn in IJononia. Xiiirandi (Hcit
cione sua ad papatum sti|)en(lia esse ])uJ)licnni et notoi"iuni. (inic-
coiiini . . . ai)stuni et renioxit : zo dicit arlicniuni \-ei'uni. I'.
et taliter tecit. (piod lani nobile Xai'di dicit. (|Uod in scolis el
et .solenipne Studium (piasi ad extra sepe audixil a doctoribus.
nichilun) ies|)e('l i\(' dc\enit. 1^1 ipiod .Joliannes subtraxit eis sa-
sic est \-erinn. laria et ([uod protestal)antui".
(liu)d aniplius noilent lefiere. I^p.
Xai'niensis dicit articuluni verum.
()uia id sepe audixit a scolaribus
|el| doctoril)US (•on(pierentiJ)us.
(piod Studium ideo (lest ruei-etur.
(piia non solvei'et eis; et dicit
iiüc notoiium. .loliannes de Pol-
leyo dicit articulum verum et
notorium. J)eys dicit ai'ticulum
\erum. (piia audixit (juei-elas
auditoi'um. (|uod |)ro|)tei' non
solucionem Studium fuit siis-
pensum alicpiociens. Wolmarus
ut proximus testis. H. Kuwl
dicit verum, quia vidit Studium
8uspensuni |)er doctores. eo (piod
eis non soivel)atur. I*rocuratoi'
oi'dinis Theotonicorum dicit arti-
culum verum et notorium ; et
scitita esse et est communis vox
in civitate Hononi(Misi. Card,
de Tisinis hoc dicit |)ublice se
audix'isse a doctoribiis. \'i\arien-
Anklageartikel und Zeugenaussagen gegen Johann XXIII.
193
XLVIII. Item quod . . . eciam
super personas ecclesiasticas
... in toto patrimonio ecclesie
gravissiina onera, tallias et
exactiones insupportabilia iiii-
l^osuit , . . Ymnio eciam super
alios prelatos ecclesiasticos ali-
arum terrarum . . . diversa onera,
tallias et exactiones solvendas
dominis temporalibus ... et
presertim regni Francie, comi-
tatus Sabaudie, Provincie etc.,
nee non communitatum Floren-
cie, Venetorum, Senarum et pluri-
bus aliis, cum quibus in precio
participavit, imposuit, adeo et
in tantum, quod dicti ecclesia-
stici fuerunt et sunt tanta pau-
pertatis angustia afflicti, ut post
propriorum patrimonialium bono-
rum consumpcionem necessitate
famis libros, calices et orna-
menta ecclesiarum vendere sunt
coacti . . . Sicque . . . repu-
tatur palam, publice et notorie.
Finke, Acta coneilii Constanciensis. HI.
sis idem; dixit se corripuisse
papam propter hoc. Corrector
audivit hoc a doctoribus. Lau-
densis ep. dicit articulum verum,
quia vidit Studium Bononiense
propter causam articulatam de-
structum.
XLVIII. Nigrandi refert se ad
superius deposita. Cunczo, quod
est verum, publicum et notorium
et quod ipsummet testem talli-
avit, incarceravit et exactiona-
vit. Quinqueecclesiensis dicit de
talhis et ahis in Bononia et
Florencia fore publicum et noto-
rium. P. Nardi dicit, quod seit,
quod in Roma pluries in anno
imposuit tallias et per hoc clerus
fuit depauperatus, ut in articulo
continetur. Card. Florentinus
dicit articulum verum, prout
sepius audivit. Ep. Narniensis
dicit de imposicione talliarum,
quod est articulus verus et quod
papa participavit XX milia a
Florentinis, quibus concessit
papa, quod LXXX milia exi-
gerent. Johannes de Poleyo
dicit articulum verum. Deys
dicit articulum verum et noto-
rium. B. de Vinciü dicit ut in
articulo de dilapidacione. W'ol-
marus dicit articulum verum, quia
vidit litteras. H. Kuwt dicit articu-
lum verum. Procurator ordinis
Theotonicorum dicit verum in
Italia, quoad alias partes nescit.
Cephaludensis et Laudensis epis-
copi dicunt articulum verum et
uterque reddunt causas seiende.
13
194
I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
XLIX. Item qiiod propter pre-
missa tota ecclesia Dei iiotorie
fiiit scandalizata. Et ita fuit et
est verum, palam, publicum et
notorium.
L. Item quod liorrida dete-
standorum criminum fama . . .
pluries et sepe christianorum prin-
cipum tociusque populi christi-
ani, proh dolor, aures penetravit ;
et in tantum, quod Serenissimus
. . . d. Sigismundus Romanorum
et Hungarie rex ... in Lom-
bardia existens ad civitatem Lau-
XLIX. Ep. Narniensis dicit
esse verum, quia notorium.
Johannes de Polleyo dicit de
depositis per eiun esse verum.
Corrector refert se ad prius
deposita. Nigrandi refert se ad
prius dicta. Cunczo dicit arti-
culum verum. Angelotus dicit
articulum verum. Quinqueeccle-
siensis dicit articulum verum.
Ostiensis dicit articulum esse
notorium; in eins persona tota
ecclesia scandalizabatur. De Ur-
sinis dicit articulum esse verum
de depositis per eiun. Tarunda
dicit articulum esse verum. Ep.
Assissinensis dicit articulum
esse verum de depositis per
eum. Deys, B. de Vincio, Wol-
marus deponunt ut supra de
notorietate. Archiep. Mediola-
nensis dicit articulum verum,
quia ecclesia nun quam fuit tantum
scandalizata sicut sub papa Jo-
hanne. Prociu'ator ordinis Theo-
tonicorum dicit ut sepius et affir-
mative, ad que se refert. Card.
Barensis et Aquilegensis dicunt
ut supra ecclesiam per Johannem
scandalizatam. Cephaludensis di-
cit articulum verum et notorium.
L. Nigrandi dicit, quod sepe
audivit, ut in articulo contine-
tur, et de hoc fuit publica vox
et fama. Quinqueecclesiensis di-
cit, quod de indictione concilii
sibi constat; de aliis non. Nardi
credit articulum verum, quia
publice audivit hoc dici in
Bononia. Ostiensis dicit, quod
Anklageartikel und Zeugenaussagen gegen Johann XXIII.
195
densem applicuit dictumqiie d.
Johannen! papani ibidem ad-
venienteni huniili et devota prece
rogavit, quatenus niorem et vi-
tani eniendaret ... Et concili-
um generale in aliqiio loco securo
. . . indicere suasit.
LT. Item quod d. d. Johannes
papa XXIII. precibus dicti Sere-
nissimi principis . . . condescen-
dens ampHus a viciis huiusmodi
scandalosis et presertim simo-
niaca heresi abstinere spopondit
et hanc civitatem Constancien-
sem . . . pro concilio generali
celebrando elegit . . .
LH. Deinde d. Johannes Bo-
noniam rediens in pristinam et pei-
orem symoniam recidivavit, fal-
sas datarum anticipaciones ven-
didit, ius quesitiun pro numerata
pecunia litigantibus abstidit . . .
fuit presens, quando Imperator
supplicavit pape in Lauda, iit pro
reformacione ecclesie indiceret
concilium generale etc. Ursinis
dicit articulum vermn quo ad con-
cilium generale indicendum. Ep.
Narniensis idem et refert se ad
bullam. Deys dicit articulum fore
verum et notorium, B. de Vincio
dicit verum, quia interfuit. Wol-
marus dicit articulum verum et
notorium. H. Kuwt dicit articu-
lum verum. Archiep. Mediolanen-
sis dicit articulum verum, quia
notorium. Procurator ordinis
dicit esse verum. Angelotus
dicit articulum quoad concilium
fore verum, quoad alia nescit,
Tarunda fuit in Lauda et ibi id
dicebatur et credit articulum
verum. Olorensis dicit quoad con-
cilium generale etlocum indictum
esse verum; cetera nescit.
LI. Cunczo dicit articulum
verum ut supra de concilio in-
dicto. Cephaludensis ep. dicit
articulum verum, quia vidit bul-
las desuper confectas. Ep. Lau-
densis dicit articulum verum et
notorium; dicit quoad concihum
et locum verum.
LH. P. Nigrandi dixit se non
audivisse, quod papa se emen-
dasset, sed peior semper fuit
quam ante. Cunczo dicit arti-
culum fore verum. De Ursinis
dicit articulum verum et notori-
um. Ep. Narniensis dicit arti-
culum verum, prout supra depo-
13*
196
I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
LIII. Item, et ne per viam
iusticie oppressi relevarentiii*,
idem papa Johannes nuper . . .
d. auditoribus per suos referen-
darios et presertini per d. Jaco-
bum de Camplo, nunc electuni
Pennensem, dici fecit et man-
davit, ne materias anticipaci-
onum datarum admitterent in
iudicio et ne datarmn registra-
tores aut alios officiales quovis
modo compellerent . . . veritati
testimoninm perhibere, iusticiam
notorie opprimendo . . .
suit et eciani postquam fuit in
Constancia; et hoc esse publi-
cum et notorium. Johannes de
Polleyo dicit articiüuin verum
et notorium et manifestum. Deys
dicit articulum verum, quia omni
die peioravit se. Wolmarus dicit
articulum verum, quia vidit, quod
peiora fecit. H. Kuwt dicit ar-
ticulum verum et quod vendidit
ius quesitum ; et vidit et ex-
pertus est in causis suorum
clientorum. Procurator ordinis
Theotonicorum dicit articulum
verum, quia in concilio Con-
stanciensi pessima fecit. Card.
Aquilegensis et Barensis dicunt
idem, quod non emendavit se.
Angelotus dicit famam publicam
laborare. Tarunda dicit esse
vera et notoria et ita credit.
Cephaludensis dicit articulum
verum et notorium. Ep. Lau-
densis dicit articulum verum et
quod in Constancia adhuc fecit
peius.
LIII. Nardi dicit articulum
verum, quia audivit a. d. Jacobo
de Camplo, qui illud mandavit
in rota ipso presente. Deys
dicit articidum verum, quia audi-
vit, quod d. Jacobus referen-
darius ita auditoribus mandavit.
H. Kuwt dicit articulum verum,
quia id papa eciam mandavit in
consistorio pubhco.
Anklageartikel und Zeugenaussagen gegen Johann XXIII.
197
LIV, Item quod propter pre-
iiiissa . . . ep. Sarisberiensis et
alii . . . regis Anglie illustres
ambassiatores d. Johannem pa-
pam XXIII. moniierunt et corri-
piieriint caritative, siippllcantes
eidein, quod symoniaui et bene-
ficioruni vendicionem desereret
et se in vita et moribus emen-
daret, . . . quodque ipse d. Jo-
hannes incorrigibilis factus huius-
niodi monita salutaria sprevit
ipsumque et alios prelatos duris
et asperis verbis minatus est . . .
LV. Item quod deinde . . .
papa ad Constanciam veniens
post diversas persuasiones, ex-
hortaciones et rogamina, . . .
ut pacem ecclesie daret, . . .
die sabbati secunda mensis
Marcii . . . promisit, vovit et
iuravit . . . dare pacem ecclesie
per viam . . . cessionis papatus,
. . . prout in quadam cedula
conscripta, quam . . . legit, iura-
vit, ... et alia fecit . . .
LVI. Item denunciant . . . pro-
motores, quod d. Johannes papa
se huic sacro concilio submisit
et eins sentencie et iudicio stare
promisit in omnibus et singulis,
que pertinent ad reformacionem
ecclesie tam in capite quam in
membris . . .
Die hierzu gehörigen Zetigeii-
aussagen unten Nr. LXlll.
LIV. Omnes testes dicunt
articulum verum respectu cedule,
et buUa super hoc fuit confecta.
[De] Ursinis dicit eum pubhcum
et notorium. Cephaludensis dicit
articulum verum et notorium.
Laudensis ep. verum, quia inter-
fuit, vidit et audivit, ut articu-
latur. Olorensis dicit articulum
verum, quia presens fuit et
audivit.
LV. Corrector dicit articulum
verum, quia fuit ])i-esens. Cunczo
dicit articulum verum. Nardi
dicit articulum verum, publicum
et notorium. Card. Ostiensis
dicit articulum verum, quia inter-
fuit et audivit. [De] Ursinis,
quod est verus articulus, quia
fuit presens et audivit. Deys
dicit articulum verum. De Vin-
cio dicit de auditu cubiculariorum.
Wolmarus dicit, quod est verum
et seit. H. Kuwt dicit articulum
verum. Procurator ordinis Theo-
198
I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
LVII. Item quod dictus d. Jo-
hannes papa . . . sepe et sepins
et maxinie in pnblica sessione
Omnibus audientibus cunctos
avisaverit, quatenus contra ipsum
d. papam dicerent et obicerent,
quicquid vellent, ... de bis, que
tempore sui papatus gesserat . . .
LVIII. Item quod deinde . . .
dictus d. Johannes papa, qua-
tenus procuratores aliquos ad
premissa adimplendum consti-
tueret . . . [fuit| pro parte nacio-
nuni . . . requisitus.
LIX. Post huiusmodi requisi-
cionem d. Johannes papa dolose
cogitavit se absentare et clam
recedere velle . . .
LX. . . . D. rex in presencia
cardinalium, patriarche Anti-
ocheni, episcoporum multorum,
ducum et comitum . . . rogavit
d. Johannen!, ne a civitate Con-
stanciensi recederet neve ante
perfectam unionem huiusmodi
tonicorum dicit articulum verum.
Johannes de Polleyo : quia fuit
presens. Angelotus deponit de
fama publica. Tarimda dicit
articulum verum et notorimn.
Ep. Assissinensis dicit articulum
verum et notorium, quia fuit
presens, vidit et audivit. Cepha-
ludensis et Olorensis episcopi
dicunt articulum verum. Ep.
Laudensis dicit articulum verum.
Die Zeugenaussagen stehen imi-
zweifelhaft unten in JSr. LXVIII.
Hierzu fehlen die Aussagen .
LVI., LVII., LVIII.i) Corrector
dicit super LVI. esse publicam
vocem et famam. Idem P. Ni-
grandi super LVII., quod est
publicum et notorium et ecciesia
scandalizata. Cimczo"") dicit arti-
culos veros et notorios. Quinque-
ecclesiensis dicit articulum ve-
rum ; LVII. dicit verum ; est
fama pnblica LVIII. verum. Nar-
di super LVII. et LVIII. dicit
a) V Cuiicz. Par. Cucz.
V Daß es sich in LVI., LVII., LVIII. um die JnquisiUonsartikel LIX.
LX., LXI. handelt, geht am klarsten ans den Aussagen des Ordensprokura-
tors hervor.
Anklageartikel und Zeugenaussagen gegen Johann XXIII.
199
sacrosanctum generale conciliuin
dissolveret, . . . dans et offerens
uberioreni salvum condiictiini,
. . . quodque dictus d. Johannes
recedere nunquam cogltasset,
respondit, sed utique remanere
... et adimplere cum effectu
velle ea, que vovit et iuravit . . .
LXI. Johannes . . . dyabolico
spiritu instigatus hoc sacrosanc-
tum concilium dissolvere querens
. . . a. D. MCCCCXV. die mer-
curii XXI. mensis Marcii in noctis
tenebris habitu indecenti et dissi-
mulato, laicah more ... ab hoc
sacro generah Constanciensi con-
ciho contumaciter se absentan-
do aufugit et recessit in scan-
dalum generalis concilii.
veros et notorios. Ostiensis de-
ponit, quod in requisicione et ob-
lacione regis presens fuit cum
aliis cardinalibus et ita audivit
et quasi*) deponit effectum arti-
culorum et quod papa oblata
acceptavit. [De] Ursinis dicit
articulum verum ; quoad uberi-
oreni salvum conductum dicit
audivisse ab imperatore, quod
obtulit pleniorem salvum con-
ductum ad deliberacionem con-
cilii ; de recessu et de scandalo
dicit LVIII. verum, publicum et
notorium. Ep, Narniensis supra
LVI. dicit verum, quia vox et
fama et effectus ostenderunt.
LVll. dicit verum, quia presens
fuit, quando papa protulit verba
in eo contenta; LVlll. verum,
publicum et notorium. Johannes
de Polleyo dicit LVI. verum et
notorium ; et LVIII. verum eciam
et notorium. Deys dicit arti-
cuUim LVI. verum, quia docuit
rei evidencia; LVII. notorium
est ; et dicit, quod presens fuit,
quando papa dixit, quod pocius
vellet niori, quam recedere, ante-
quam daret pacem ecclesie ;
LVIII. notorium, quia totus mun-
dus seit. B. de Vincio super
LVIII., quod propter eins reces-
sum ecclesia fuit nmltum scan-
dalizata. Wolmarus dicit omnes
tres veros et notorios. H. Kuwt
dicit LVI. verum, quia publicum
et notorium. Super LVII. dicit
se audivisse a cardinalibus ;
a) So beide Hss.
200 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
super LVIII. dicit esse verum,
publicum et notorium. Mediola-
nensis dicit super LVI. verum
et notorium ; super LVII. dicit
se credere et sie audivit a curi-
alibus ; super LVIII. dicit arti-
culum fore verum et quod ha-
buit copiam littere per papam
misse comiti Sabbaudie, quam
dictus comes sibi in una missaria
inclusam miserat, in qua multa
mala et peius, quod potuit,
scripsit papa de imperatore et
concilio. Procurator ordinis
Theotonicorum dicit LVI. esse
notorium, quia omni die fami-
liäres et ipse disposuerunt se
ad recessum ; super LVII. dicit
esse verum, quia audivit ab ore
pape, quod secrete non vellet
recedere, nisi poneret prius
cedulam etc ; super LVIII. dicit
articulum verum, quia seit, quod
recessit cum una balista et cum
uno famulo etc. Angelotus dicit
super LVI. se audivisse a per-
sonis, quibus credidit, articulum
continere veritatem; super LVII.
dicit verum, quia presens fuit,
quando rex fecit, quod legeretur
salvus Conductus et obtulit ad
deliberacionem concilii pleniorem
salvum conductinn etc.; super
LVIII. dicit, quod seit recessum;
cetera audivit. Tarunda dicit
super LVI., quod articulus est
verus in se absentando et credit,
([uod dolose ; super LVII. dicit
articidum verum et notorium ;
super LVIII. credit. Assissinensis
Anklageartikel und Zeugenaussagen gegen Johann XXIII.
201
LXII. D. Johannes ad oppi-
rtiiin Schafliiisen se retraxit. Et
nonnullos carclinales, episcopos
et prelatos ac eciam cortesanos
et principum ambassiatores a
presenti civitate Constanciensi
ad se venire iussit ... et eum
sequi nolentibus aiit non valen-
tibus mandavit, ut de hoc sacro
loco recederent . . .
super LVI. dicit articuhmi verum
et notoriuni ; super LVII. credit ;
super LVIII. dicit articulum ve-
rum et notorium. Ceplialuden-
sis et Laudensis episcopi dicunt
articuhmi LVI. verum et notori-
um ; super LVII. dicunt arti-
culum verum. Cephaludensis et
Olorensis ex auditu multorum ;
super LVIII. Cephaludensis dicit
articulum verum et recessum
scandalosum. Laudensis et Olo-
rensis dicunt quoad recessum
articulum esse verum.
LIX. Cunczo dicit articulum
verum. Idem Quinqueecclesiensis.
[De] Ursinis dicit articulum ve-
rum, quia constat per duo brevia
missa per papam cardinalibus,
ut irent ad eum, Johannes de
Polleyo dicit articulum verum
et notorium. Ep. Narniensis
dicit articuhmi verum, quia a
pluribus notabilibus audivit et
ij)semet fuit requisitus per nun-
cium pape, ut. iret ad Scaffusiam
vel ad Italiam. Deys dicit, quod
est verum, quia totus mundus
seit. B. de Vincio, quod papa
mandavit in Scaffusia, ut cur-
tesani recederent de Constancia;
in quem vero fineiii dicit se
nescire. Wolmarus dicit arti-
culum verum, quia vidit cedulam
affixam in Scaffusia ^). H. Kuwt
dicit articulum esse verum.
V Vatikan. Arcliiv. Heg. 832 f. 52 ": Copia cedule posite in valvis ecclesie
dicti loci de inandato dicti intrusi die dominica in ramis palmarum.
In valvsi ecclesie ville de Scafusa usw. Vgl. Anschlag in Konstanz tags
vorher HarcU II 153.
202 I. Abschnitt. Johauii XXIII. und das Konzil.
Mediolanensis dicit in Scaffusia
hoc fuisse et esse notorium.
Procurator ordinis Theotoni-
coi'uiii dicit articuluni verum,
quia aliqui propter hoc secuti
fuerunt papam, eciain seit hoc
a cardinah de Ursinis, qui pro-
curavit revocacionem cedule.
Angelotus dicit se audivisse a
notabili viro etc. Tarunda dicit
articuluni verum, quia cedulam
recessus et de mandato pape
[ipse]met subscripsit, in qua
mandavit papa, ut curtesani
recederent. Assissinensis dicit
articuluni verum et notorium ;
et ideo fuit necessarium, ut con-
ciliuni provideret. Card. Came-
racensis deponit euiii esse nutri-
torem scismatis ; et de eins per-
tinacia deponit plenissime. Sy-
nion Bosterbys '') deponit, quod
l)apa in Scaffusia iniunxit sibi,
ut diceret ainbaxiatoribus ducis
Biu'gondie, ep. Basiliensi et pa-
triarche Constantinopolitano et
aliis ainbaxiatoribus, ut irent
ad euni ad Scaffusiam, cum
discoperiüsset dominus s. Georgii
recessum suum pro intersigno
mirando, quid hie facerent.')
Petrus Potozoni licenciatus et
magister'') dicit, quod papa iiiisit
de Constancia multis ambaxia-
toribus et prelatis et presertim
ducis Burgondie, ut venirent
ad Scaffusiam et dimitterent
concilium et credit firmiter, quod
id fecit aninio dissolvendi con-
a) So beide Hss. b) So der Satz in beiden Hss. c) So V und Par.
Anklageartikel und Zeug-eiiaussag-en g-eg-en Johann XXIII.
203
LXIII. De dicto oppido Schaf-
fusie ipsa die veneris sancta . . .
iter arripuit versus oppiduni
Loufenberg et deinde . . . iteruni
transformato habitii . . . versus
oppidmn Brisacum gressus suos
direxit scandalose a dicto con-
cilio et civitate Constanciensi
plus et plus contumaciter se
elongando . . . Ire visus est in
Bui'gundiam . . .
LXIV. Johannes papa per re-
verendissimos ambassiatores . . .
pro parte huius concilii genera-
lis, ... ut . . . Constanciam
rediret vel salteni ad unam de
tribus civitatibus seu oppidis, . . .
civitatem Basiliensem, Ulniam,
Ravensburg, . . . cum debita re-
verencia rogatus fuit, promit-
tentes eideni . . . salvum con-
ductum plenissiniuui tunc iain
paratum et sigillo magno regio
seu imperiali sigillatum . . .
LXV, D. Johannes . . . non
dato response ad oppidum Xu-
enborch") auffugiens se transtu-
lit habitu transformato, ut sie
sacrum concilium dissolvere.
unionem et reformacionem eccle-
sie ... impedire . . . posset . . .
cilium et ut nutriret scisma. Ce-
phaludensis et Laudensis episcopi
dicunt articulum verum. Olorensis
quo ad vocacionem et penam dicit
articulum verum; cetera nescit.
LX., LXI., LXII.i) Cunczo dicit
articulos esse veros. Idem pre-
positus Quinqueecclesiensis; dicit
omnes tres articulos esse veros.
Xardi deponit de fama circa
LX. Super LXI, respondit. quod
Sit verus, quia ita tenetur ])ul)-
lice. Super LXII. refert se ad
relacionem ambaxiatorum. Osti-
ensis dicit ambaxiatores retulisse,
sicut in articulis continetur.
[De] Ursinis dicit LX. esse verum
et quod stat litteris, quas papa
misit cardinalibus ; super LXI.
dicit articulum verum quoad
contenta et dicit se audivisse
relacionem ambaxiatorum, ad
quam se refert; super LXII.
dicit articulum fore verum quoad
recessum et responsum non
datum, ut audivit in relacione.
Ep. Narniensis dicit LX. esse
verum et laborare publicam
famani ; super LXI. et LXII. dicit
veros, prout cardinales et alii
ambaxiatores destinati retule-
runt. Johannes de Polleyo dicit
LXI. et LXII. veros, prout ab
ambaxiatoribus audivit. Deys
dicit LX. verum, quia audivit
cardinalem s. Marc! ambaxia-
torem facere relacionem ; LXI.
a) L Neufbourg'.
V Tatsäclilicli LXIIL LXIV, LXV.
Angelotus.
Vgl. SU 63 (dh. 60.) die Aussage des
204 I. Al)schiiitt. Johann XXIII. und das Konzil.
et LXII. dicit veros. B. de Vincio
dicit LX. fore verum, quia
timc fiiit in Scaffusia et vidit
euin recedere in habitii papali,
et de Loffenborg absque liabitu
et de Friburg usque Brisac sine
habitu etc ; et LXI. et LXII, dicit
articulos veros ex auditu illorum,
qui cum papa fuerunt. Wolmarus
dicit eum recessisse in habitu
dissimidato ; super LXI. et LXII,
dicit esse veros, prout audivit
ambaxiatores referre, H. Bell
super LX. dicit eum verum,
quia notorium ; super LXI. dicit
eum similiter verum et notori-
um ; super LXII, dicit verum,
quia ambaxiatores ita retulerunt.
Mediolanensis dicit omnes tres
veros, secundum quod audivit
ab ambaxiatoi'ibus. Procurator
ordinis Theotonicorum dicit om-
nes tres esse veros, prout audi-
vit a nunciis et legatis. Angelo-
tus seit LX., quia vidit eum
recedere die veneris sancta liora
tercia vel quasi ; de aliis labo-
rat publica vox et fama; super
LXI. dicit se multa vidisse, (|ue
articulo continentur et ita credit
articulum verum ; super LXII,
credit articulum verum, quia
est fama super hoc. Cephalu-
densis, Laudensis et Olorensis
episcopi dicunt articulum verum;
super LXI. Cephaludensis et
Laudensis episcopi verum; super
LXII, Cephaludensis et Lauden-
sis episcopi verum.
Anklageartikel und Zeugenaussagen gegen Johann XXIII.
205
Biese Aussagen beziehen sich
auf den früheren Artikel (LIVj,
in dem der Bischof vo)i Salis-
hury die Hauptrolle spielt.
LXVI. D. Johannes papa fuit
et est homo dure cervicis, per-
tinax peccator, induratus, in-
corrigibilis, ecclesiani Dei notorie
scandalizans, fautor scisniatis
atqiie talis, qiiod papatu et eins
administracione se reddidit in-
dignum . . .
LXIII. Cunczo dicit, quod est
publica vox et fama. Ostiensis
dicit, quod d. Sarisberiensis bene
monuit eum in prima harenga,
ut eniendaret se in raoribus et
vita et deinde secunda vice papa
iteruni correctus respondit sibi
cum iniuria. [De] ürsinis dicit,
quod presens fuit et aiticulum ve-
rum. Procurator ordinis Tlieo-
tonicorum dicit articulum verum,
quia in prima monicione papa
dixit se velle emendare, sed in
secunda per d. Sarisberiensem
facta correctione dixit papa d.
Sarisberiensi : ,Tu es hereticus
et respondebo tibi tempore suo.'
Angelotus fuit presens in prima
correpcione, sed propter multi-
tudinem astancium non potuit
intelligere, audivit tamen statim
ab astantibus, qucnl eum monu-
isset, ut se in vita et moribus
corrigeret. Laudensis ep. dicit,
quod sibi apparet, quod non-
dum Sit correctus.
LXIV. Multi i-eferunt se ad
priora dicta sua. [De] Ursinis dicit,
quod Sit peccatoi' et notorius
scandalizator ecclesie univer-
salis. Johannes de Polleyo dicit
articulum fore verum, publicum
et notorium et manifestum. Deys
dicit articuhim verum et notoii-
um. Wohiiarus dicit eum verum.
Bell dicit articulum verum, quia
indignus et malus. Procurator
ordinis Theotonicorum dicit
articulum verum et notorium.
Ep. Assissinensis dicit articulum
206
I. Abschnitt. Joliann XXIII. und das Konzil.
LXVII. D. Johannes papa fiiit
et est de premissis . . . publice
et notorie talis diviügatiis et
diffaniatus atqiie pro tali ...
in Romana curia et extra . . .
habitus.
LXVIII. Item quod communis
hominum opinio . . . atque verum
et notorium fuit et est, quod d. d.
Johannes papa fuit et sit homo
peccator, notorie criminosus de
verum. P. Posonii dicit, quod
propter malum regimen suum
totam ecclesiam scandaHzavit
et quod est indignus ad papatum.
Olorensis dicit, quod, si se re-
geret, ut rexit, esset indignus.
Addit, quod per ipsum scanda-
lizatur ecclesia. Cephaludensis
dicit articukim verum quodque
totaliter indignus est ad papatum.
LXV. Testes referunt se ad
priora dicta. Mediolanensis dicit
articukim esse verum et credit
sicut evangelimn. Cunczo dicit
articulum verum. Quinqueeccle-
siensis dicit articidum verum,
sicut stat. Procurator ordinis
Theotonicorum dicit ut in pro-
ximo, addens, quod est reputatus
pro diabolo incarnato, non pro
homine. Deys dicit articulum
verum et notorium. B. de Vincio
dicit esse verum, quia publicum
et notorium. Xardi deponit
eum publicum diffamatum. Wol-
marus dicit articidum verum,
quia lapides clamant hoc et hoc
est notorium. Tarunda deponit
de faina verum. Tarunda'')
dicit articulum verum, publicum
et notorium. Assissinensis dicit
articulum verum. Adde dictum
Caineracensis^).
LXYI. Testes referunt se ad
prius deposita. Quinqueeccle-
siensis dicit articulum verum ex
fama. Nardi de fama. Wol-
marus deponit de fama et voce
a) Hier oder im vorigen Saize ist ein änderet- Natne einzusetzen. Fehler in V und Par.
h) So beide Hss.
Anklageartikel und Zeugenaussagen gegen Johann XXIII.
207
homicidio, veneficio et aliis gra-
vibus criminibus . . . diffamatiis,
disseminator bonorum ecclesie et
dilapidator eoriindein notorius,
symoniacus, pertinax, hereticus
et ecclesiam Dei notorie scanda-
lizans, incorrigibilis . . .
LXIX. D.Johannes papa XXIII.
sepe et sepius coram diversis
prelatis ac aliis honestis et pro-
bis viris pertinaciter diabolo
suadente dixit . . . vitam eter-
nam non esse neque aliam post
hanc. Quinymo dixit . . . ani-
mam hominis cmn corpore hii-
mano mori et extingui ad instar
animalimn brutorum. Dixitque
mortimm semel esse eciam in
novissimo die minime resur-
recturum . . .
communi et audivit a familiari-
bus suis. B. de Vincio dicit arti-
culum verum, ([uia publicum et
notorium. Mediolanensis ut ad
proximum addit, quod veneficio
seit melius facere quam aliquis
homo mundi. Procurator ordinis
Theotonicorum dicit articulum
verum, reddens causam seiende
ut supra, super heresi, capiendo
heresim pro fautoria scismatis.
Tunc est hereticus et ecclesiam
scandalizans et est diffamatus
de homicidio et plures procuravit
intoxicari et presertim papam
Alexandrum. Angelotus deponit
de notorietate, symonia et in-
corrigibilitate et quod [ab] ipso
scandalizabatur ecclesia.
LXVII. Archiep. Mediolanus^)
deponit se credere papam Jo-
hannen! non esse christianum,
addens, quod post ipsius assump-
cionem ad papatum bene per X
dies una vice erat tunc cum
ipso papa Johanne solus cum
solo in orto suo. Et dum con-
fabularentur, incidit sermo de
fide. Tunc papa protulit aliqua
verba contra fidem. de quibus
verbis testis non recoi-datur.
Tunc testis dixit pape hec ver-
ba vel similia : Pater sancte, vos
estis iam papa, non debetis talia
dicere ; vos debetis esse bonus
christicola, quia in ultimo iudicio
reddetis racionem Deo etc. Papa
respondit : Credis in resurrecti-
onem mortuorum ? Et tunc testis
V Vgl. Valois IV 310.
208
I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
LXX. D. Johannes papa sepe
et sepius ac publice dixit et
professus est, se velle oninia
facere opportiina pro unione
ecclesie sancte Dei, eciam iisqiie
ad mortem inclusive nee in pre-
dictis a \ oluntate huius concilii
aliquo modo discedere . . .
respondit: Credo. Tunc papa
dixit: Vade tu, es bene fatuus
hoc credendo. Credebam te
sapientem virum. Tu es una
bestia. Et addit, quod olim ab
eodem papa exploratus est ipsum
originem traxisse ab avo vel
abavo, qui fuit sarracenus. D.
H. Dwerg- : quod, iit ex operibus
eins colligi potest, satis se de
fide catholica suspectum reddidit
et ad aliam post hanc vitam
se minime disponebat. Quinque-
ecclesiensis dicit se audivisse
pluries, quod papa non crederet
vitam post hanc nee resurrec-
tionem mortuorum ; ymo dicit
se plus audivisse, quod nullus
Neapolitanus hoc credit.
LXVIII.i) Corrector dicit se
audivisse a papa sie, videlicet,
quod monebat omnes, [ut] se-
clusis quibuscunque favoribus
ad reformaeionem ecclesie atten-
derent, eciam contra se et suos
et propter hoc nulluni haberet
ing-i'atum. Nai'di dicit, quod j)apa
in publica sessione, ipso audiente,
predicta monuit et mandavit et
rogavit omnes christifideles, quod
ipsi seeundum jjropi'ias eorum
eonsciencias ea, que concernerent
reformaeionem ecclesie universa-
lis et reformaeionem eiusdem tam
in capite quam in membris libere
dicerent, eciam si concernerent
personam eins propriam.
V Die Angaben passen ja auch zu dem nebenstehenden Artikel. In Wirk-
liclikeit gehören diese Aussagen aber su Inquisitionsartikel Nr. 57. Dort folgt
wörtlich übereinstimmend Anklage nnd Zeugenaussage.
Anklageartikel und Zeuffenaussaaen gegen Johann XXIII. 209
Für diese beiden Nummern LXIX. et LXX. Testes se re-
fehlen die AnUageartikel. feriint ad prius deposita per eos.
LXXI. Itein quod de premissis LXXI, Testes se refeiunt ad
Omnibus et singulis fuit et est prius deposita, quia generalis est.
publica vox et fama et notorie-
tas inexcusabilis.
Fiuke, Acta concilii t'onstanciensi^s IM.
14
C. Briefe bis zur Absetzung Johanns XXIII.
Spätere auf ihn bezügliche Schreiben.
(92) Korrektur wid Ergänzung zu der Insfruktion König Ferdinands
von Aragon für den Bischof (Didacus) von Zamora, Johannes
Ferdinandi Dixar und Dr. Pere Falchs (Bd. I Nr. 88J : Lehnt
Sigisniund die Zusammenkunft ab, so sollen sie die via iiisticie
betreiben, so daß einige rvenige Personen einen neuen Papst
wählen, eventuell mit dem Zusatz, daß alle Päxjste abdanken
müßten, wenn eine Einigung in bestimmter Frist nicht erfolge.
Beharrt der König bei der Fortführting der Konzilsverhand-
lungen, so sollen sie nicht abbrechen, sondern unter Hinweis
auf erneute Befragung Ferdinands erklären, daß er sich jeden-
falls für Erfüllung der Zusagen Benedikts XIII. bemühen
werde. Falls Sigismund abwesend ist oder keine Einigung
erzielt wird, sollen sie mit den anderen Fürstlichkeiten und
Gesandten beraten, daß kein Bruch zwischen Ferdinand und
dem Konzil erfolge. Diese Instruktionen sind nur für den
Bischof und Falchs und sind vor den Gesandten Benedikts
XIII. geheimzuhalten. — Vi/ eitere Versicherung, daß Ferdi-
nand ohne Hintergedanken arbeitet und über Unterbringung
Sigismunds in. Nizza und Ferdinands und Benedikts XIII.
in Portolius (1414 zum Oktober 1.)
Barcelona, Kronarchiv Reg. 2400 f. 6, 6 " ; 2405 f. 55 «J ; f. 8 wierf erholt
mit tillwesentlichen Ändernngen. liberschrift nur f. 8.
Correcciü de ima scediila, rotolot o addicio a les instruccions
dels embaxadors del senyor rey per eil tramesos al ley dels
Romans e coinentava la dita cedula, rotolet et addicio e la inatexa
forma soscrita.
Si per Ventura lo rey de los Romans se retraura o scusara
de les vistes et no admetra la via de les convencions oferta
segons e per la forma en les dites instruccions contenguda et
volran procehir avant en lo consili, los dits embexadors mouran
la via de la justicia, es assaber, que bones, santes e scients per-
sones de gran religio, bondat e consciencia en poch nombre et
egual sien liaudes per cascuna de les parts et procehint solemne
vot, jurament et promissio, hayen a publicar un sol papa per
justicia en la ecclesia de Deu dins cert temps. Et cerca aquesta
via faran les persuasions et induccions necessarias, com sia la
pus sancta e la pus preciosa via et que per algu nos deu rebujar
Briefe bis zur Absetzung- Johanns XXIII. 211
aplicant hi molts bons motius, qiie si poden dir. E si dita via
axi oferta no acceptaran, offeran la ab aquesta addicio, qiie, si
dins lo dit teiiips les dites persones per justicia no piiblicaran
un sol papa. que ladonchs los conteiients hayän a renunciar et
la via de la renimciacio se haya a proseg'iiir. Et si lo dit i-ey
dels Romans les dites vies no acceptara, ' ans procehian en lo
concili, et niovia per Ventura la via de les rennnciacions sola,
ans de ronipre acceptar lian ab condicio, que consulten lo dit
senyor, o si per Ventura niovian alcunes altres vies, acceptar
les han axi matex ab condicio, queu consulten lo dit senyor et
ladonchs consultaran larg*anient et distincta ab totes les circiini-
stancies, fernietats oferins en cascun dels dits cases per los dits
ambaxadors oferidos, que lo dit senyor fara son real poder tant,
com en el sia, que lo papa ho complescha. E si per absencia del
dit rey dels Romans o en altra manera veliien, que les dites coses
no pudien venir a degut effecte sens comunicar ho a altres reys,
princeps o notables persones, conmnicar ho han ab aqiiells, qui
coneguen, puxen obrar en tal manera, que rupcio nos sequesca
entre lo dit concili e lo senyor rey. E de les dites coses no
hayen alcun sentiment los embaxadors del papa, ne alcun dells
ne les comuniquen, sino solament lo bisbe de Qa»iora e micer
P. de Falchs. Rex Ferdinandus.
Addicio a les instruccions, quels embaxadors del senyor rey
tramesos al rey dels Romans sen porten.
Si per Ventura lo dit rey dels Romans o altres, a qui seran
notificades et descubertes les vies en les dites instruccions tocades
e mogudes per part del dit senyor cerca la unio de la santa
mare ecclesia, sospitaran, que lo dit senyor ho fa per desviar la
congreg-acio de Constanga o altre sguart sinistre, los dits embaxa-
dors diran e ofterran de part del dit senyor, que per seguretat
d' ago lo dit senyor es content, que la dita congregacio sia pro-
rogada per cert temps, dins loqual el puxa metre en execucio qo
que per eil se offer, per qo que veyan son ferm proposit, o que
sia donat poder a certes persones per la dita congregacio, les
quals persones representen aquella congregacio, que la dita con-
gregacio stiga axi com se sta. Pero que no procedan a negun
acte tro atant, que lo dit rey dels Romans et altres dessus dits
haya o hayen enviat sos embaxadors al dit senyor et altres reys
de Spanya e haya respuesta sobre les dites coses dell e dells.
Rex Ferdinandus.
14*
212 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
Iteni. Dels Jochs per los dites vistes offerits per lo dit rey
dels Romans acceptaran per (;o com es pus convinent e pus
dispost la ciiitat de NIq^. E per qo que, axi com dit es, lo dit
sant pare e lo senyor rey han anar pei" mar a la dita ciiitat de
Niza e les galers e fustes de mar, en que iran, no porien esser
segm*es de perill de mar en la playa de Nipa e aximateix per qo
que les gents dels dits tres senyors no porian bonamen star en
la dita ciiitat de Niga sens scandel de bregues, es vist al dit
senyor, que lo dit sant pare e eil poran star en lo loch e port
de Mlafrancha en altve manera appellat Olius e les dites siies
galees e fustes staran seguras. E lo dit rey dels Romans ab ses
gents stara pus spayos en la dita ciutat de Ni^a. E en lo dit
port, si necesari sera, poi'ia esser fabricat im port, on lo pare
sant e lo dit senyor per mar e lo dit rey dels Romans per terra
poran venir e convenir.
E les dites coses los dits embaxadois i)oian concordar. finar
e fermar ab aquellas segm-etats necesarias per part de! dit senyor
ab lo dit rey dels Romans.
E si per Ventura lo dit rey dels Romans moiira altres lochs
no perseverant en los per eil moguts o legira altres dels elegits
fora Niga, consultaran lo dit senyor. Rex Ferdinandus.
Bie Gesandten Beneflikts. Bischof Avinio von Senes und Jacobits Belleroni.
erhalten ihren Auftrag am 20. September 1414. Ich entnehme das Folgende
der Petersb. Hs f. 71: Benedictus episcopus servus servorum Dei venerabili
fratri Awinioni ep. Senecensi cubiculario nostro et dil. filio Jacobe Belveroni
presbytero Ehien. dioc. utriusque iuris doctori sal. et ap. ben. Cum vos ad
carissimuni filium nostrum Sigismunduni regem Romanorum illustrissimum pro
nonnullis nostre et s. Romane ecciesie negociis . . . nunoios destinemus . . .
tiberläßt ihrer Diskretion die Wahl des Ortes der Zitsanniienkunft. Dat. ap. s.
Matheum Dertussensis dioc. XII. Kai. Octobris pontificatus d. n. anno vicesimo.
Darnach ist Bd. I Nr. 71 genauer su datieren. — An K. Heinrich V. von
England schreibt Ferdinand am 29. Oktober mit dem Bemerken, daß er dem-
nächst eine Gesandtschaft senden werde (Reg. 2406 f. 10): Excellentissimo
|)nnci])i Enrrico . . . regi Anglie . . . Ferdinandus . . . rex Aragonum . . .
Auditis plane, que nobilis et dilectus noster Johanna» Blont miles, ambaxiator
vester . . . nobis voluit reserare inter cetera super facto unionis sancte matris
ecciesie serenitati vestre contextu huiusmodi indicamus, quod nos unionem
ipsam velut ortodoxe fidei verus cultor totis precordiis appetentes, diu non
est, ambaxiatores nostros sujjer nonnullis eandem unionem tangentibus regi
destinavimus Romanorum et intendimus . . . circa illius cismatis . . . sectionem
. . . nostre sollicitudinis partes interponere efficaces . . . Dat. in villa Montis
Albi . . . XXVIIII. die Octobris . . . MCCCCXIIII.
Briefe bis zur Absotzuno- Johanns XXIII. 213
(93) Ve)iedig an die Kardinäle von Venedig (Lando) und Zaha-
rella : Bitte in Sachen des Gesandten Sigismunds und der
Anschuldigung wegen des TürkenJmndnisses Venedig zu ver-
teidigen. 1414 November 21.
Venedig, Staatsar chir. Deliberasioni (> f. Hl >■' .
. . . Rogamiis ac liortaniiir reverendissimam paternitatem
vestraiii . . ., qiiateniis vobis placeat, sicut de vobis ani-
plissiiiie speramus, in casii. quo in concilio vel alibi aliquid nostro
dominio opponeretur de recessu auibaxatoris . . . regii, narrare
causam sui recessus ^) . . . Et quia suuius informati d. d. regem
publicari fecisse per partes Alemanee nostram dominacionem
subsidiam et favores dedisse perfidis Teuchris venientibus ad
damna regni Hungarie et christianitatis et alias similes calumj)-
iiias nostro dominio impegisse contra omne debitum iusticie et
veritatis, cum, sicut notorium est toti mundo, semper fuerimus
et simus persecutores dictorum Teuchrorum et omni anno mag-
nam sunnnam denariorum expendamus ad resistenduin et obstan-
dum Teuchris . . ., placeat similiter tain circa hec quam alia,
que nobis opponerentur, honorem nostrum defendere^).
(94) Bischof Didacus von Zamora an Ferdinand : Reiseroute über Lyon
nach Savoyeu: Empfang beim Grafen; Neuigheiten des Grafen:
Sigismund kommt im Frühjahr nach Jtalien mit starken Truppen.
V Venedig hatte an Johann XXIII. geschrieben. König Sigismund habe
seinen Gesandten Magister Johannes Ambundi, s. theol. et decr. doctorem, nach
Ferrara geschickt, um durch Vermitthing des Markgrafen Nikolaus von Este
und des Ugutio Frieden mit Venedig sii schließen; aber der Gesandte habe
keine genügende Vollmacht gehcd)t. tractandi pacem super factis imperii . . .
et expresse dixisse . . . nuUam aliam libertatem habere et nil aliud praticare
velle. Nos vero considerantes, quantum impertinens et frustratorium esset
praticare pacem super una differencia et super aliis remanere discordes, so
sei die Sache verschlagen und der Gesandte zum König zurückgekehrt. De
parte omnes.
Bas schreiben sie auch ifol. 21 f.) den Ersbischöfen von Mains. Köln und
Trier und dem Pfalsgrafen Ludwig.
-) Am 27. Desember bitten sie den Kardinal von Venedig, falls er höre.
daß der König vom Papst verlange, er solle die Veneti einer sur Gesandtschaft
auffordern, solle er sofort für Geleit von König. Stadt Konstanz und Friedrich
von Österreich .sorgen. — Am 15. Februar 141.5 ist der Gesandte des Ugutio
de Confrariis, Friedr ch Spetia, aus Konstanz surückgekehrf. Venedig erklärt,
momentan keine Gesandtschaft schicken zu können: videntes, quod sanctissl-
mus d. papa et similiter . . . d. rex solicitant expedicionem concilii. Propter
sessionem, que esse debuit. quarto presentis mensis coonoscimus terapus non
pati nostros ambassiatores illuc tempore debito destinare.
214 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
auch ans Savoycn, zur Wiedcrerohening des Reichslandes.
Seine Anktmft in Konsfans unsicJier ; Übersendung des Aachener
KröniDujsherichfes. Zwist des Herzogs von Burgund mit König
Ludwig, der sei}(e Tochter zurückgesandt hat' drohender Krieg.
Bitte um Getd. Lausanne 1414 Dezember 7.
Barcelona. Kronarchiv Or. mit (abgefallenem) Verschlußsiegel. Cctja Concilio
di Costanza 17.
Molt excellent princep e molt poderos senyor.
Tota humil et subiecta recomendacio premesa. Notificam a vostra molt
illustra et magniffica senj'oria, que, apres que som partits de Monpesler, del
qual partim a III. de Noembre prop passat, volents fer segurament nostre cami,
nos ha covengut del tot lexar et lunyar dela terra dela sgleya, per tant con
sentiem per aquella no passar segurs, et hans covengut de le guiar et allar-
gar lo cami et puyar ala ciutat de Leo sus lo Rose, on havem stat V Jörns,
sperants lo sau conduyt del conite de Savoya, lo qual ensemps ab letres del
emperador de micer Ottobo . . . en la dita ciutat havem reebudes, translat
delas quals en la present intercluses ') trametem a vostra dita molt magniflca
senyoria, per lo qual lagui o allargament de cami som hauts a passar per lo
dit comte de Savoya, al qual donam vostra letra, et per virtut daquella li
exiilicam primerament saluts de vostra reyal senyoria, dela senyora reyna et
dels senyors vosti-es fills, pregants lo, que axiniatex vos faes saber sa salut,
dela senyora comtessa sa muller et de sos fills . . .'/
Les noves, senyor, les quals stants ab lo dit comte havem
sebudes per eil, son aqiiestas : Que lo emperador entenia ala
primavera a passar en Italia. ab gran potencia de gents darmes.
ab lo qual eil entenia passar ab III m. Iiomens darmes per coronar
se lo dit emperador en Roma a cobrar totes les terras alienades
del imperi axi del duch de Mila com del bereu de LauQoIau, de
universitats et totes altres persones del imperi, per la qual raho
havem trobat, senyor, que lo dit comte de Savoya ha gitat tall
sobre sa terra . . ., lo qual realment et occular caminan havem
vist, ques cullian per sa terra . . .
Notifficam mes avant, senyor. a vostra sobredita molt ma-
gniftica senyoria, con lo emperador encara no es a Costanga ni
sab hom certamment, quant hi sera, bes diu per alguns, que y
deu esser prestament. Empero. senyor, que ha presa certament
la primera Corona, segons, senyor, per ima letra, quels missatgers
del comte de Savoya, qui hi son stats. han tramesa, translat
del qual dins la present interclus vos trametem ^), vostra senyoria
^) Nicht vorhanden.
''■) Enipfa)ig bei Äniaclens von Savoifeu.
^) Vgl. die Neiclissachen,
Briefe bis zur Absetzung Johanns XXIII. 215
poia largainent veme : de inesavant, senyor, havem sabut, con
Gregoi'i li ha traines im anticardenal per inissatger.
Part apo, senyor, notifficaiu a vostra niolt illustra senyoria,
con Johan lintrus entra en Constan^a a XXVI. de Octubre passat,
et que hi es ab XVIII anticardenals. Tengue la primera cessio
o sitiada a VI.^) de Noembre, et devia tenir la segona a XVI.
de Noembre.
Item, senyor, havem sabut per relacio del dit comte de
Savoya, con lo duch de Bm^gmiya es malcontent del rey Luys,
per QO con li ha tornada la filla, qui era sposada ab lo fill pri-
mogenit del dit rey et con a cap de IUI o V meses, queli es
Stada tornada, es morta ; dela mort dela quäl ha gran suspita lo
dit duch de Burgunya, per la quäl raho se diu vulgarment per
molts, quel dit duch per la dita raho et per recobrar C m. scuto
del dot, queli havia pagats, realment es de intencio de fer guerra
al dit rey Luys sobre lo ducat Davyo et una terra, que ha en
Picardia. Diu se, senyor, mes avant, quel dit duch te tota sa gent
darmes, que havia plegada, och encara la partida del rey de
Fran<?a la te aximatex aplegada, dient nos lo dit comte de Savoya,
que dela pau de Fran(,-a eil no confia ne creu, que la una part
ni laltra se defista dela dita gent darmes, pero que eil es amich
de tots et leria plers et honors als uns et als altres . . .-)
E altres coses, senyor, nos occorren, que puxam scrivre . . .
sino que som a tres jornades et miga de Costanpa, on forein,
senyor, ja plegats, si no que speram lo sauconduyt del empera-
dor, a que havem trames de dia en dia. E man a nosaltres vostra
molt illustra senyoria, la quäl nostre senyor Deu molts anys
ab salut et longa vida mantenga totes coses a ella placents. Scrita
en Losane en Savoya a VII. [de] Decembre del any MCCCCXIIII.^)
V Tatsächlich am 28. Oktober nnd 5. November.
'-) Emi)fan(j von Nachrichten.
^) Unter GRD. Ferdinand I (1414) liegt ein vom 7. Januar 1415 datiertes
Original-Schreiben des BarceJoneser Kaufmanns C. Sala an den König: A sis
del present raes de janer es vengut un mercader Alamany en casa mia, lo
quäl es de ma companya, qui es vengut de Franchafort, es passat per la ciu-
tat de Costanga, parti dela dita ciutat de Constan^a a XVI de decembre
prop ijassat e diu, que papa Johan era dius la dita ciutat, lo quäl ab processio
et solennitat gran havien rebut. Axi matex compte, quel emperador era a tres
jornades dela dita ciutat de Costan^a et que los missatgers de Fran^a ue
Danglaterra ne de Burgunya uoy eran encara arribats. Be es ver, segons diu,
que mosser de sent Jordi si sperava tot jorn, qui y va per lo duch de Bur-
21G I. Abschnitt. Johann XXIII. und daa Konzil.
(95) König K((ii VI. cov FrankreicJi Hrudet geuanntc Gesaiidfr
zum Konzil nacli Kousfaiiz. Paris (1414) 141ö Jauiiar 2S.
München. Geh. Staatsarchiv Nr. 1 lif. a : lit. b ist der fransösische Er-
uenmingsbrief für Ludwig von, Bayern. Anneblich vom 18. Janua.r.
Karolus Dei gracia F'rancüi'um rex iiniversis presentes litteras
inspöcturis sahiteiii. Cimi sanctissinius in Christo pater Johannes
(livina i)rovi(lencia papa XXriI. oi'dinavei'it conciliinn generale pi'o
parte tocius Christiane religionis apiid Constanciani in Kalenihs
novissinii preteriti'') celebrari et, ut christianissinmm decet prin-
cipem, cum nequeanuis personaliter causis nrgentibns et necessariis,
volmniis'') saltiin ])er procuratores solenipnes Interesse: notuni
tacinuis, quod nos de fidelitate scienciaque atque prudencia et
yiniul industria pariterqne diligencia dilectorum ac fidelium con-
siliai'ioinni et nnnciormn nosti'oruni archiepiscopi Reniensis, epis-
coporuin Novionensis, Ebroicensis, Cai'cassonensis et Silvanectensis
necnon carissimi et amati consa[n]g\vinei et sororii nostri Ludo-
wici^) ducis in Havaria gubernatoris Da|l]phinatus nostri, Colardi
de Calevilla et Doniinici") de üaniville niilituni, consihariorum et
cambellanoruni nostroruni, cancellarii ecclesie beate Marie Parisien-
giinya. Los vcstres missetgers, senyor, troba a dues jornades da^a Constan^-a,
qui havien stat molts dies ala ciutat de Gineva, sperant giatge del emperador.
Axi matex diu, que a troba[t] lo mercader Alamany, qui portava la letra
vosti'a als vostres missatgeis, la quäl mon flll sen devia portar et trobal VIII
jornades da^a Constan^a . . . Scrita en Barchinona a VII de Janer lany
MCCCCXIIII.
Leider ist obiges das einsige ausführliche Schreiheu des Bischofs v<ni
Zamora bis sunt Mars. In einem Privatschreiben an den König vom 16. Januar
erwähnt er. daß die 'Neuigkeiten vom Konsil in dem gemeinsamen Briefe vom
selben Tage ständen. Dann fährt er fort: Otras, seiior, especiales, que me
son, senor, secretamente dichas, por quanto escrevir non se pueden, detengo
aqui. Dann hat er den portero mündlich informiert. Senor, creo, que Dios
et la virgen su madre et vuestra buena Ventura el merito de los negocios,
por que somos aca venidos, ha enderescado, que se es acercado nuestra con-
gregacion un onbre vuestro servidor, lo ({ual muestra bien las obras, que nos
es grand ayuda et grand ajustamiento para los negocios, que traemos. El quäl
es en grand tama et reputacion et reverencia en esta congregacion, por la
mano del qual, sefior, pasan rauy grand partyda de estos negocios. El nombre
del qual, senor, no se vos escriure por miedo, que las cartas no sean tomadas.
Der König soll ihn um Fortsetzung seiner Tätigkeit ersuchen.
a) Fehlt iiiensis. b) So Hs. c) Hs doniinii.
\) Geleit Sigisniunds für Hin mit (tili) Pferden. Altmann. Heg. Imp. XI
Nr. U20 und 1432..
Briefe bis zur Al)sotzuiig- Johanns XXIli. 217
sis^), quin eciain decani SiJvanectensis, prepositi Insiilensis^)
inagistroruiii Johannis Gerardi et Adde de Camerato, consiliaiioi'uni
nostroruin in nostro parlaniento, magistroruni Guillermi Pul-
chrinepotis, Benedicti Genciani et Peti'i de Versailles in tlieologia
magistroruni, ac niagistri Johannis Öissart doctoris in decretis
ad plennni confidentes eisdeni cominisiimis et ordinavinuis ac per
presentes coniinittiinus, constituinms et ordinamus pvo nobis et
nomine nostro ac regni et Dalphinatus nostroruni coniparendi
coram eodeni sunnno pontifice"") et interessendi in concilio generali
prelibato necnon tjactandi, agendi, consenciendi perflciendique et
complendi aut per oninia faciendi noniinibus, qiiibus siipra, quicquid
in huiusniodi concilio fuerit avisatum et eciain pro bono ecclesie
et tocius christianitatis quoniodolibet detemn'natuni et conclusum,
pro quibus oninibus . . . faciendi . . . concedinuis et prebenius . . .
presenciuni tenore potestatem, ita tanien, qnod, si'') dictoruni
anibasiatoruni nostrorum qiioquoniodo impedirentur, qnoniiniis
possent in dicto concilio et alibi, i)rout opus fuerit . . . Interesse
et vacare, eorundeni anibasiatoruin nostrorum tres, quatuor, quin-
que vel sex seu plures in numero valeant in dicto concilio
generali, ut dictum est, comparere et omnia pei'ficere . . ., pi'o-
mittentes in verbo regis et bona flde ratum et gratuin habere,
noniinibus quibus supra, et si opus fuerit per nostras patentes
litteras confirmare, quidquid in hac parte per eosdem ambasiatoi'es
nostros aut sex, quinque vel quatuor, tres gestum et actum fuerit
in premissis seu eciam quoniodolibet procuratuin. In cuius rei
testimonium sigillum nostrum presentibus litteris fecimus appoiii.
Dat. Parisius die XXVIII. Januarii a. D. MCCGCX quarto, regni
vero iiostri tricesiino quinto.
(96) a) K. Sigismund an K. Ferdinand: Einpfauß und Lob seiner
Gesandten : Entschuldigtinfj wegen der Vcrzögeniug der Ver-
handlungen. (1415 Ende Januar?)
h) K. Sigismund an (Amadeus von Savoyen) : Beschworene Junt-
zusammenkunft in Nizza; Bestellung der Quartiere; geplanter
Besuch des Herzogs von Burgund (1415 nach März 4.)
Rom, Vatik. Bibl. Cod. Palatiitus 701 f. 316 und 311.
a) Hs pontiflci. b) Es fehlt ;ili(|iii oder Ähnliches.
V Johannes Ger.son.
'^) Jean de Montreuil.
218 J. A])schnitt. Johann XXHI. nncl das Konzil.
a) Serenissimo principi Ferdinando etc. Sigismimdus etc. . . .^)
De nobis vero scire placeat, quod cleinencia illiiis favente, in quo
vivimiis. movemur, regnamiis et siinius, perfecte sospitatis doiio
gratulaiiiiir, et suavibus ])i'incipiini nostroriim et sacri inipeiii
fldelium ecclesiasticoriim et secularmni delectamur cotidiana allo-
quioniin siiavitate, presertini in negociis sacrosancte matris ecclesie
et tücius cliristianitatis saliitifera tangentibiis incrementa. Vene-
rabiles siquidem, nobiles et solempnes ambassiatores vestri nuper
ad nostram presenciani accedentes '^) coiitei)iplacione mittentis
suarunique probitatiiiii obtentu gratanter vidimus et benevole sus-
cepimus, ipsoriimque relata et vive vocis oraculo vestri parte
nobis exposita intelleximus luculenter. Ipsoriim etenim meritani
laudamus industriain et fideleni super legacionis sibi commisse
prosecucione diligenciam coiuiuendamus, quia circa materiam . . .
attencius perorarunt. Unde nos proposita coram nobis debita
deliberacione discussinius et tarn super propositis quam super
aiiis ad laudem divini nominis militantisque ecclesie statuni paci-
ficuni nostrumque et vestrum honorem, que videbantur fructuosa,
diucius deduximus cum eisdem vestris ambassiatoribus. Et quid
nostra deliberacio circa negociüm liuiusmodi ipsius circumstanciis,
qua decet, meditacione pensatis facienduni providerit, per ambas-
siatores ipsos celsitudini vestre plenius innotescet. De mora
autem, cui causam tanti negocii qualitas et oecupacionis nostre
necessitas prestiterunt, habere v^eht regalis magnificencia ambas-
siatores ipsos per nos excusatos.
b) lllustris princeps, consanguinee noster carissime. Constat
tue sinceritati tam relacione tuorum oratorum. qui viderunt et
audiverunt palpata evidencia, et eciam literarum nostrarum insi-
nuacione, qualiter nos pro generali bono unionis in sancta matre
ecclesia consequende im-eiurando promisimus et vovimus per
totum mensem Junii proxime futurum cum serenissimo principe
Ferdinando rege Aragonum fratre et reverendissimo d. Petro de
Luna . . . amicis nostris carissimis in terris Nycie etc. velle
facere personalem convencionem. Eapropter nobiles N. et N.,
caniere nostre milites ad captandum i)ro nobis et nostra comitiva
ibidem hospicia seu aliodamenta ante faciem nostram premisimus.
Volumus itaque, ut cum eisdem militibus nostris aliquem vel
aliquos ex tuis, cui vel quibus condicio et disposicio terrarum
<a) Es folgt quos; doch überflüssig-
V Mitteilung de statu.
Briefe bis zur Aljsetzung Johanns XXIII. 219
ipsarum bene nota sit. illesum transmittas, provisuriis, (iiiod in
una parte simiil et collective et non separatim seu sparsim et
iiiixtim ciiiii aliis una cum comitiva nosti-a possimus decenter
collocaii. Ceteruni signiticavit nobis illustris princeps Johannes
dux Burgundie, consanguineus noster carissinius, ut ipse in aliqua
terra tua, dum adessemus, ad nostram presenciam accederet
personaliter nos visitaturus. Desideramus itaque, ut loca in pre-
dicta terra tua per dictos homines tuos deputandos memoratis
militibus nostris ostendere et revidere facias, in quibus con-
veniencius foret cum prefato duce Burgundie in unum presencia-
liter convenire, faciasque eosdem qualitate, situ, firmitate seu
fortitudine ac aliis circumstanciis locorum ipsorum, que pro-
spexerint, reddere bene informatos. ut et nostram queant super-
inde maiestatem avisando cerciorare. Et insuper vivis relatibus
ipsorum circa materiam presentem adhibere debeas credencie
plenam fidem.
(97) Notizen über die wiederlioUe Veiiegung der 2. Konzilssitzimg.
{Januar und Februar 1415.)
Frankfurt, Stadtarchiv, Cod. Concilium Constautiense.
Notandum, quod sessiones subscripte in civitate Constanciensi
habite et celebrate sunt, ut sequitur. Et primo post et circa
festum epiphanie Domini ^) fuit quedam convocacio et sessio, in
qua tractatum et ordinatum fuit ordo et modus sedendi inter
prelatos secundum ipsorum consuetudines et dignitates nacionum
et dicebatur, tamen non expresse, quod huiusmodi convocacio pro
prima sessione facta fuisset etc. Tamen isto non obstante que-
dam cedula per deputatos valvis ecclesie et porte affixa fuerat.
in qua cedula prima sessio generalis huius sacri concilii celebranda
intimata, videlicet feria quinta sequenti. Et eadem feria quinta-),
videlicet post conversionem sancti Pauli, papa Johannes sub suo
signeto inpresso cuidam ecclesie valvis affixe'') eandem priniam
a) Ob affixum? Die Koiistniktioti isi unklar.
V Nach Cerretainis war die auf 17. Dezember angesagte 2. Sitzung (Bd. II
199) auf 14. Januar verlegt. Ob das mit obigem gemeint ist? Neu ist die An-
gabe über die Sifsordnung. Die Frankfurter Gesandten (Janssen. Frankf.
Reichskorrespondens I S. 274, sprechen von 3 concilia. Eins sei gewesen, eins
sollte atn Montag sein, sei aber aufgeschoben bis Freitag.
, -) Nach Cerretainis auf Doiniersfag, 24. .Tanuar verlegt (S. 207). hier
31. Januar,
220 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
sessioneiii vive vocis oraciilo usque in quartam dieiii mensis
Febriiarii prorogavit, videlicet in feriani secnndani post festuni
purificacionis Marie virginis gloriose. Huiusjnodi vero sessio
fienda fuit iteruni prorogata iisqiie in feriani quartam proxiniani
sequentem. ^) Ipsa feria quarta superveniente huiusmodi sessio
nunc in scriptis prorogata, ut prius aliqui interesse debeant et
niulti de Gallicis locuni sessionis intravernnt, papa nee rege illuc
venientibus. Et sie huiusmodi prima sessio eodem die eonfusa
stetit non eelebrata nee in seriptis ut supra prorogata.^) Et tune
dicebatur, quod taeite prorogata fuit in feriani sextam post
dominieam Esto niiclii. lila feria sexta superveniente iteruni
nulla sessio fuit habita nee prorogata.
(98) Erzbischof JoJicDi II tmi Riga cut den Deut schordens-Hochmelsler :
Einigung dreier Nationen über Abdankung Johanns XXIII.
Besorgnis vor Flucht des Papstes. Wirren des Mainzer Erz-
bischofs. Konstanz 1415 Februar 15.
Köiiigsbenj. Staatsarchiv. Schublade II Nr. 29. Vtjl. Bunge, Liv-, Esth-
H)i,(l Curläufl. Urkbuch V S. 46. Hegest NieborowsTci, Peter von Wormdiih
Nr. 40. Nachrlem Schreiber betont hat, daß die Polen wegen ihrer Streitsache mit
dem Ordeti den babst, den konig, die cardinale und sust vil ander fursten
grosz begäbet, heißt es:
Es sind drey naeien als die deutsch, franezoiseh und englisch
übir ein worden, das kein besser weg zu eynung der heiligen kirchen
sy, denn abtredung der dreyer bebste ; das haben sie auch ge-
swoi'en und unser herre der römisch konig hat den belibet und
sich mit seiner eygener haut undirschriben. Desgleichen haben
die von Engellant, von Polan, von Deninarck, von Ungern, von
Beheim, die die iren mit mäht hier haben, in irer hern stat auch
getlian. Und der weg wirdet heute oder inorne von den nacion
unserm heiligen vater furgelegt und demütigleiehen gebeten, das
er abtretde, als verren die andern zwen abtretden wollen, die
ir botschaft auch hir haben. Man besorget sich zumal grocz,
das unser heiliger vater mit wegen unibgee, . wie er heymliehen
V Biese Angaben stimmen mit Bd. II 210.
-) Auch Cerretanus (Bd II 211) sagt mir: sed prorogata. Über die
folgende Verlegung zum 15. Febr. schreibt auch der Gebietiger des Deutschen Ordens
an den Hochmeister am 12. Februar: Wanne erst ein sessio des conciliums
gescheen ist, so sei die andir sin bisz fritag nahest kompt, also daz daz con-
cilium noch nicht zu recht an gehoben ist. Königsberg. Staatsarchiv. Schub-
lade 22 a Nr. 29,
Briefe bis zur Absetzung- Jobanns XXIII. 221
darvon möchte konien. Die gröste irsall, die in den Sachen ist,
machet der von Meinz.^) . . . Constencz am fritag noch Valentini
anno d. MCCCCXV.
In Scimbl. 26 Nr. 9 bericlifet mii 4. Mars der Ersbischof über die Zessions-
verhandlungen zu Anfang März. Er kann die h. Andacht und den guten
Willen des h. Vaters nicht beschreiben. Jetzt ist Hoffmuig, daß Eintracht komme
iiihI in allen stucken ein gotlicbe reformacio, darnach das gancz cristenlich
Volk . . . teglichen mit groser begir schreyet.
(99) (Petrus de Wolfram) an K. Ladlslaus von Polen: P'reuud-
schaffliche Äußerungen Siglsmunds über ihn. Sein Eifer für
die Union: seine levitates hat er ganz aufgegctten. Wie er
sich über die Größe der verbündeten Truppen äußert (Konstanz
1415 Februar?)
Petersimrg, Bibliothek. Cod. f. 39 '". Vgl. Einleitung.
Serenissime princeps domine generosissime. Omnia quecmnque
nobiscum agebantiir in via et eciam in Constancia a tempore, quo
a vestra separati sunms magestate, in litteris per me et coHegas
meos vestre serenitati scriptis sunt plenarie descripta. Solum hoc per
me vestre maiestati restat scribendum, quod in Sigismundo Roma-
norum et Hungarie rege aliud non possum cognoscere nisi mangne
sinceritatis affectum, quem fiduciahter et evidentissime erga vos
gerit et efficaciter exhibet. Et semper vestri in bono habet
memoriam. Si aliquid sinistri haberet in corde aut in mente,
illud non possimi intelligei'e, ex quo non cogitaciones, sed efflcacia
operum poterint^) indicari et discerni. Verum, princeps serenissime,
quamvis idem d. rex Romanorum multa mecum secretissima proponit
et proposuit tractare, adhuc tamen modica tractavit propter
occupaciones concilii, circa cuius'') tantam et tam fervidam solli-
citudinem habet, quod nee comedit nee bibit nee dormire bene
poterit spiritu sancto inflammatus, volens omnino ecclesiam ad
sanctam unionem comportare, ita quod omnes homines pro tali
süllicitudine Deum pro ipso supplicant, deprecantur et exorant.
Et mirum est, quod iam alteratus est in moribus et nullas exer-
cet levitates, sed devotas Deo semper exhibet actiones saluberri-
mis insudans consiliis, qualiter pacem ecclesie redderet in Omni-
bus finibus orbis. Eciam in congregacionibus, que fiunt in con-
• a) So Hs. b) Hier fehlt in der Hs ein Wort.
V An diesem, Tage ritt er tmder Willen des Königs und des Kon-Hs
weg; wohl nur für kurze Zeit.
222 I. Abschnitt. Johann XXTII. und das Konzil.
cilio, iibi niulti principes et prelati congregantur et fuerunt congi'e-
gati, glorianter et honorifice mangnificavit statiim siiuni et vestnim.
dicens et tenens iiie per iiiamini hec verba vel similia : Ecce,
qiiandücuinque volunms, nos cum fratre nostro d. rege Polonie
possiinus ad iinain diem qiiadringenta niilia arinatorum, ymiiio
et octingenta iiiilia congregare. Et sie incepit narrare, qiiomodo
in Biida cum vestra serenitate concluserat contra Thurcos exer-
citus movere, sed propter multitudinem exercituum per unam
viam ire non potuissetis etc., quia pabula pro tantis exercitibus
non potuissent invenire. Et sie magnam spem habet in vobis
et multum de vestra confidencia et assistencia gloriatur.
(100) Ungenannter au K. Sigismund: Dringende Anffordcrimg. ui
SacJien der üinou imr consiihnn senum zu befolgen iwd
Hinweis auf die kirclienpoJifische Tätigkeit Karls IV. (1415
nach Februar.)
Prag, Musemn 126 f. 24 >^.
Litteraexhortativa ad regem Romanorum, ut adhereat concilio.
Serenissime ac clementissime princeps Romanorum rex semper
auguste. ürandia siquidem audio de tua mira et digna commen-
dacione extollenda prudencia. Scio, quod tuis puris naturalibus
relictus benignissimus totus atque invictissimus existeris, quodque
in facto desiderantissime ac expeditissime unionis ecclesie ferven-
tissime laborasti. Motus igitur ego christicola zelo boni universi
maiestatem tuam regiam iacrimosis oculis et gutture gemebundo,
precibus, quibiis })ossum, himiilibus et devotis exoro et per vis-
cera Jesu Christi, qui suo nos omnes precioso sanguine redemit
et in cuius eciam sanguine ecclesia mater nostra fundata est,
obsecro, ne amodo tue bonitatem ac clemenciam maiestatis in-
natam atque flagrantem et totum per orbem vulgatam affectionem
ingentem, quam in facto unionis sequende habuisti et adhuc de
presenti, estimo, habes. subvertant maHgnancimn consiMa et fucati
colores; non ultra te seducant eorum doiosa colloquia, non am-
plius, obsecro, tue maiestatis am'es benignas prebeas talibus
audituras, sed obtura, obsecro. lani pluries te deceperunt. Noli
omni spiritui credere, sed aciem tue mentis in te ipsum reflec-
tendo considera et examina diligenter, utruni ex Deo sunt. Noli
nialis et reprobis credere, qui te secum in precipicium trahere
querunt. Aquiesce ergo benignissime prius consilio bonoriun et
crede tam venerabili atque conspicuo cetui proborum ac in omni
Briefe bis zur Absetzung Johanns XXIII. 223
bonitate et sciencia probatorum virorum [neque?] dementi consilio
aquiescas, qiios proiniilgator divini decaJogi in deuteronomio exe-
cratur, dicens:^) ütinaiii saperent et intelligerent ac novissinia provi-
derent, que iitiqiie gens absqiie consilio et sine prudencia polest
et debet nierito appellari. Ciede, amantissime princeps, et experto
crede Ruperto^) et ut verbis evangelii presentis teniporis ntar:
Vere, vere iam secnris ad arboreni radicis apposita est.^) Ecce
proponitur tibi bonmn et nialinn, vita et mors, (piod volueris,
dabitur tibi, apponitur tibi aqua et ignis, videlicet senum consili-
um et consilium iiniionnn, pon-ige, ad qnod volueris. nianiini
tuani. Sed scriptum est: Cor regis in manu Domini. ad quid
voluerit, vertet illud.*) Spero et confido in Domino, ([uod vertet
ad aquiescendum senum consilio et ad insistendum catholice
defensioni fidei, augmento divini cultus et dilatacioni ecclesiastice
libertatis, ut in hoc christianissimi principis, patris tui Karoli
beate memorie sequaris vestigia, qui hec omnia adimplevit magni-
fice, prout cronice et hodie hominum vivencium testimonia attestan-
tur et a clero in cantilena canitur. Hie auxit eciam matrem
ecclesiam, quam faciens liberam perveniet*") ad patriam imperii
veri, disponens argenti copiam et auri simulque lapidum, ut dictum
Davidicum posset adimpleri : Domine, dilexi decorem doinus
tue etc.^) Voluit eciam ^') . . . Romanam ecclesiam vereri et augeri
et erat semper fractor mali, cuius anima sine dubio ob preclara
eins merita ille, qui salutem dat regibus, direxit in viam salutis
eterne. Intelligenti hec dicta brevia sufficiant et quorsum tendat.'")
(101) Kardinalbischof Johannes von Ostia an K. Ferdinand : Loh
des Bischofs fDidacus) von Zamora. Ansporn zur Beseififping
des Schismas; Arbeiten für die Verlegimg des Konzilsortps.
Konstanz (1415) März 19.
Or. Bm'celona. Kronarchw, Caja Concilio cli Costanzn.
Johannes episcopus Ostiensis, sancte Romane ecclesie vice-
cancellarius . . . Locutus sum cum episcopo Zamorensi ambas-
a) Hs pervenerit. b) Hier fohjt misiiuiig: propter (lemenciam hercsis denieneiain.
f) So der Schluß.
V Deut. 32, 29.
'') Vgl. Büchmann. Geflü<jelte Worte. 23. Aiifi. S. 41)1. vnd Bd. II 425.
V Matth. 3, 10. Luc. 3, 9.
*) Prov. 21, 1.
V Ps. 25, 8.
224 1. Absclmitt. Johann XXTlf. und das Konzil.
siatore vestro, qiii imiltuni prudenter et diligentissime se habuit . . .
Testis est . . . iniclii Dens, qiiod non vivit liomo ecclesiasticus,
qiii vellet plus laborare in liiis. que vestrum honorem concerne-
rent, quam ego. ])ropter memoriam et dilectionem patris, fratris
et vestram . . . Ille qui causa sedacionis [scismatis] fuerit, ei'it
g-loriosior omnibus, qui fuerint. Et credo, quod Deus vobis hunc
honorem et meritum specialiter reservavit . . . Laborabo posse-
tenus, quod mutetur concihum ad locum tarn propinquum, quod
possimus negocia breviter expedire, quia dilacio et prohxitas
possent nocumentum afferre . . . Scriptum Constancie die XIX. Marcii.
Am 15. Mars (hnili Kardinal Ailli für den könifjlicliev Brief, loht seineu
Eifer, bittet sv heliarrcii. Viele Fürsten und Prälaten arbeiteten an der Union.
(Daselbst Or.)
(102) Notariatsinstrument über eine Entscheidtmg Johanns XXIII.
in Sachen Bernhards vmi Baden. Konstanz 1415 März 20.
Mftnchen. Geh. Hausarchiv K. 39 2 Nr. 163. Ben. in Benesta Boica XII S. 190.
In nomine Domini amen. Anno a nativitate eiusdem millesi-
mo quadringentesimo quinto decimo. indictione octava, die
mei'curii vicesiina mensis Marcii/) pontificatus sanctissimi in
Christo patris et d. n. d. Johannis divina providencia pape vicesimi
tercii anno quinto coram eodem d. n. papa in presencia mei
notarii publici ac testium infrascriptorum personaliter constitutus
illustris princeps et d. d. Bei-nardus marchio Badensis eidem
d. n. pape . . . retulit . . . per Organum vive vocis reverendi
in Christo patris et d. d. Henrici de Ernfeltz^) apostohce sedis
notarii in himc modum: Beatissime pater, cum illustris prince]>s
d. dux Ludowicus Bavarie d. n. Romanorum regi exposuerit se
(inandain causam habere ") . . . ad eandem curiam devolutam
tempore d. regis Rupperti i)ie memoi'ie et tempore Erroi'ii ])rü
papa . . . habiti . . .
Et tunc prefatus d. n. papa eidem d. marchioni respondit
dicens : Placet nobis, quod committatur in Romana curia, ut
petitur. Et commissio desuper facta est in nianibus d. cardinalis
Piacentini'*) . . . Acta fuerunt hec Constancie in ])alacio ajiostolico
in d. d. n. pape camera sub anno, indictione . . . presentibus . . .
^) Leider fehlt hier die meist übliche Stund enangabe.
^) Vgl. Janssen. Franl'fitrter Beichskorrespondens I S. 258.
^)*Vcil. Beug, der Markgrafen von Baden nr. 2647, 1410 Nov. IS.
*j Darüber erbittet der Markgraf ein Instrument.
Briefe bis zur AbseTzun^ Johanns XXIIT. 225
Ludovico comite de Otinghen, . . . honorabili viro d. Michaele Goye,
clerico capelle d. d. n. pape.
Et ego Hennannus Spaen clericus Leodiensis diocesis
notariiis ^) . . .
Beil. Boica XII S. 190; 1415 Mars 20.
Instrumentum publicum, secunduiii quod Bernhardus niarchio
Badensis pro parte et ex permissione Sigismundi Romanoruni
regis Johanneni papam vicesimuni terciuin accessit et per Orga-
num vive vocis Henrici de Erenfelz apostolice sedis notarii
oravit, quatenus Ludovici Bavarie ducis causam de quadam
porcione hereditatis paterne in curiam Romanam cominittere
dignaretur. ut de ea sine remissione ad partes nee alium quem-
vis iudicem cognoscatur. Cui peticioni annuens dominus papa
respondit commissionem desuper factam in manibus cardinalis
Piacentini esse. Testes: nobilis vir Ludwicus comes de Ottingen
et honorabilis vir Michahel Goye clericus capelle pape predicti.
D. Constancie in palacio apostolico die Mercurii vicesima
mensis Marcii.
(103) Die drei Gesandten an K. Ferdinand : Flucht Johanns; Ver-
anlassung die Forderung der Nationen; Gespräch Sigisniunds
mit dem zu Bett liegenden Papst; Johanns Angst vor Hin-
richtung; sein Gespräch mit dem KardincdshoUegiunt. — Auf-
regung; Sigismunds Morgenritt und Äußerung ; Versammlung
der Nationen hei den Minoriten; Beschluß der Ohödienzent-
ziehung; Vorschlag der Gefangennahme des Kardincdskollegi-
ums. — Ihre Absicht zu reisen wurde durch Sigismnnd ver-
hindert; jetzt bleit)eu sie, Ititten aber dringend um Gehl; sie
haben nichts mehr zu essen und inüssen Stück für Stück von
ihren Sachen verkaufen. Konstanz 1415 März 21.
Barcelona, Kronarcliiv . Caja Concilio (U Costanza. Or. Pap. Gedr.
Bofanill, Felipe de Malla S. 17 f.
Molt alt princep et molt poderos senyor. Premesa molt humil
recomendacio ab deguda reverencia certifficam vostra gran sen-
yoria, com esta nit passada, qo es dimecres en la nit, ques
comptave a XX dias de Marg, lo intrus Johan es fogit de aquesta
V An diesem Tage erscheint im Reg. Vat. 346 f. 290 ^ der ep. Lubucensis
(Johann sendet ihn nach verschiedenen Gegenden Deutschlands), der auch hei
der letzten Flucht Johanns auftritt. Anscheinend hat dieses der polnische Be-
richterstatter nicht gewußt der ihn als Flüchtling heseichnet. (Vgl. Ende April.)
Finke, Acta concilii Constanciensis HI. lö
226 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
ciutat. Encara no sab hoin certament, qiiina via te. La causa
de la sua fuyta, senyor, par que sia Stada aquesta, qo es, que
apres quels capitols de les vistes son stats concordats, closes et
ferniats entre lo einperador et nosaltres, la quäl fenna lo dit
emperador ha feta ab consell, voler et beneplagit de totes les
nascions et dels anibaxadors dels princeps et reys et finalnient
de tot lo, qui acis diu consili jatsia a despler del dit intrus Jolian
et dels anticardenals, qui en los dits fets han donat et ginyat
tot lo destorp, que han pogut, lo dit emperador ab les tres nasci-
ons, qo es Germania, Franga et Anglaterra, havian et han clos
et determenat, quel dit intrus Johan fos tengut encontinent fer
et constituir procuradors irrevocables a renunciar segons forma
de la cedula ])er eil promesa, votada et jurada elegidors pei' lo,
quis diu consili, et que asseguras lo, ques diu consili. que eil dagi
no sen anas ni lo dit concili nos dissolgues nis mudas. Final-
nient, senyor, apres molts tractes dell et dels anticardenals, que
movien et han mogut, als quals los dits emperador et nascions
no son Yolguts passar, perseverants en les dits conclussions llurs
ab profit et intencio, que, si lo dit Johan les dites coses fer no
volia, que tantost la obediencia li fos substreta et i)rocehissen
contra eil, lo dit emperador ir dimecres fou al dit Johan, lo quäl
troba jahent al lit, ques feliia malalt, al quäl lo dit emperador
notiffica les dites coses, lo quäl molt liberalment respos, que era
apparellat fer et exseguir tot go et quant lo dit consili deli-
beras, empero quel dit emperador et lo consili li asseguras la
persona, car eil duptave, que nol matassen axi con a felesti
papa, ajustant tot lo mon de bonas paraulas, com volia daqui-
avant servir Deu et metres en religio etc. Hoc encara en lo
dit dia de ir se feu venir tots los anticardenals et proposa los
allo matex, segons ells dien, empero no sap hom, si en lo tracte
han cabut ells o no.
En conclusio, senyor, stant la cosa en los dits termes, la
fuga del dit Johan esta nit passada ses seguida. De que,
senyor, vuy mati tota la ciutat de Constanga es Stada molt
arromorada et encara no havem poscut saber ni sabem la manera
de la sua exida ni quin cami te, segons havem dit dessus, mas
lo emperador vuy a la punta del jorn passant ab dos o tres
cavalcadors devant la posada dels missatgers de nostre sant
pare se atura allur porta ells feu cridar, dient los aquestas
paraulas : ,Noster papa recessit ista nocte, set non est papa mens
Briefe bis zur Absetzung- Johanns XXIII. 227
nec regis Francie nee Anglie etc.' et axi nomena los reys
tots de la sua obediencia daquells, dels quals ha agi iiiissat-
geis. Tantost, senyor, se ajiistaren les nascions ab lo emperador
en io monastir de frares Menors. Diu se. senyoiv que encontinent
li substraiiran la obediencia, car diu se, que axi es delliberat entre
ells et ja moltes vegades axins era stat dit pei- lo emperador,
dient nos tostemps, que la unitat de la sgleya se faria ab nostre
sant pare papa Benet et ab Gregori. Haveni entes, senyor, quel
emperador es stat request vuy encontinent, ques assegure de las
personas dels anticardenals, et que eil ha dit: ,Yo no metria les
maus en ells, mas ordone lo consili, qo que fer sen deya.' Sobi'e
totes aquestas cosas son closes les dites nascions ab lo empera-
dor. De CO ques seguira es innovera taut com aci. senyor. se-
reni, sera vostra senyoria informada.
Anit passada, senyor, haviam pres comiat e licencia del dit
emperador per partir vuy mati, qui ja creent, que reduptantse
de les dites novitats seguides, et que sesperen seguir, nos prega
molt affectuosament, que no partissem vuy fins apres dinar qui
devenguts per ses pregaries lo y atorgam et vuy nos ha trames
adir stant clos en consell, que vol parlar ab nosaltres, per la
quäl raho reduptam hi partir. E de una part, senyor, conexiem,
que las ditas novitats son tals, quis son subseguides es speren
subseguir, que merexerian be aturar alsguns jorns pochs per
veuren la fi. Daltra part, senyor, la impossibilitat nos arta ens
destreny, que no havem que menyar a gran vergonya et no pocha
minue et confusio de vostra senyoria, venem, senyor, cascun
jorn nostres bens propris ades vns ades altres per sostenir nostra
vida, et fer vostre servey, de que si ultra lo desplaer quen passam
et no sens raho, ne morim de confusio et vergonya, sab o nostre
senyor Deu, mas pus a vos, senyor, plan, al quäl per tantes letres ne
havem scrit, ab bon temps et larch, forgat es, que ha a plaure
a nosaltres mal nostre grat, et per lo cami speram encara passar
major congoxes, vergonyes et confusions, per la messio gran,
quins sta ales coses no havents certenitat ni speranga alguna de
rebre socors de diners. Perque. senyor, si tan gran crueltat
haviau al cor de mostrar ver nosaltres, et de meysprear axi
vostra fama et honor, ab humil reverencia et honor pai'lant ans
de nostra partida deviau vostra senyoria a nosaltres notifficar,
car cascu de nosaltres haguera de si matex dispost et ordonat
en tal manera, que no forem venguts en aquesta vergonya. con-
15*
228 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
goxa et tribiilacio, en que som posats. Perque sia vostra merce,
senyor, duptants en la hora et teinps de nostra partida al pus
prest, que fer se puxa, hayam socors de diners. E conserve,
senyor, vostra senyoria lo sant sprit ab sanitat et exaltament de
vostra reyal corona, manan a nosaltres totes coses a aqiiella
plasents. Scrita en Constan^a a XXI de Mar^ MCCCCXV ab gran
cuyta. Humlls servidors de la vostra senyoria, qui humihnent
se recomanen en vostra [gracia]*) et merce, bisbe de Zamora,
Johan de Ixar et Pere de Palchs.
(104) Briefe und Berichte zur Flucht Johanns XXIII.
1. Sfraßburg, Stadtarchiv AA 168 Nr. 2. Gesandtenbrief (feria sexta ante
palraarum = 22. März). — 2. Sfraßburfi. Sfadfarcliiv AA 168 Nr. 3, Gesondten-
brief f'zinstag nach dem cstertag = 2. April) — 5. Eger. Stadtarchiv Fass.
656« , Brief des Erhart Slick der junger fsamstag in der osterwochen = 6. April.)
— 4. Königsberg, Staatsarchiv. Schnbl. I 10, Bericht des Deutscliordens-Pro-
hurators (Sonnabend vor misericordias Domini = 13. April.) — 5. FranTcfnrt.
Stadtarchiv Conc. Constantien.se f. 103. — 6. München, Staatsbibliothek, Lat.
14875 f. 130. — 7. Petersburg. Cod. f. 130 und 134 1': Aufseichnung des Petrus
Wolfram.
1. Als wir Freitag vor dem Imbiß nach Konstanz 'kamen, haben wir
einen Knecht in der Herberge gefunden, der gesagt hat:
das der bawpst uf gester donrstag frug selb drit von Costenz
in einem schiff sige gen Schauffhiisen komen ann unsers lierren
desz königes wisszen. Und sige im unser her von Österrich
selb tritt zu rosz nachkomen und hab in zu Schauffliusen empfangen.
Indem wir bei Tische saßen, ritt Ulrich von Pfirt ein, der das Nämliche
erzählte. Er habe es gesehen und gehört. Also schickten wir Meister Ulrich
[Meiger] zum Ammanmeister, der wußte nichts davon; sagte aber, der Pßrter
sei ein glaubhafter Mann.
2. Der König sandte am 1. April nachts zwischen 11 und 12 Uhr zu den
Straßburger Gesandten: er wolle heute {2. April) vor Schaffhausen ziehen. Er
gab ihnen su verstehen, daß:
der bapst erst uf gestern ^) von Walszhuet geritten und naht
gen Loffenberg komen syge. Und er besorg, das sich der bapst
gen Stroszburg abhin machen woell. Dann er hab bestelt, das
er weder durch Lottringen noch Bui'goni noch durch die eidge-
nosen nienen hinushin moeg. Und tut noch bitten, das ir in nit
in niement noch für uch abhin lassen woellent.
a) Fehlt Or.
M 31. März.
Briefe I)is zur Absetzung Johanns XXIII. 229
3. Liben herreii! Ich laz euch wissen, (hiz der pabst von
Kostencz entrunen ist pey der nacht, und der herczo^ Fridreich
von Osterreich, der hat in weck g-eholffen und doniit er dem
koncziHum ein grosze irunge het gemacht; doch, so ist ez unter-
komen von den, di in dem konczili siczent, di doch uberain
worden sind. Dor umb so schraib der herczog her wider umb
unszerm herren, dem küng, und wolt sich enczsuldigen mit dem
wriff, dez ich euch ein abschrifft ^) sent, do wais menicküch wol,
(laz dem nicht alzo ist, alz ir den in der andern abschrifft ^)
wert finden, dy ich euch auch sent mit diseni wriff, do mit unser
her der kunig den herczogen in dy echt getan hat gaistlich und
werentlich umb sulch sach, alz ir den liorren wert. Noch dem,
so czewhet unser hei* der kunig starck auf den herczogen
mit der raitei- schafft und mit den reich steten und hat mer den
XXV tawsent man pey im und di in dem laut ligen dem herczogen,
so czewhet im noch um ermer folcl<:.
4. Da der Papst den Ernst des Konsils in der Prokuratorenfrarie merkte,
do machte her sich cranl^ und empot dem romischen Itonige bey
dem vicecancelir, daß er dem Willen des Konzils folge, nur standesgemäße
Versorgung verlange. Der König freute sich, über den guten Willen des Papstes.
Desselben obendes, als man die stat tzu Costentz sulde slies-
sen bey nacht, reyt her mit eynem schriber herczoge Fridrichs
von Osterich als ein leye mit eynem armbrost von Costentz l?:en
Schaffhuzen an sandt Benedicten tage.
Am Karfreitag ritt er bei Regensturm, bis Waldshut, am Oster abend ^) nach
Ijaufenburg. Von dort nach Bheinfeldeu. 2 Meilen von Basel.*) Darnach
n:ollte er nach Basel; die wollten ihn nicht aufnehmen. Man. sagt, er sei
wieder nach Laufenburg. Hersog Friedrich hat Geld vom, Papist.
5. Anno quo supra feria quarta ante doininicam palmarum
habito hastiludo in civitate Constancie per Fridericuin ducem
Austrie et quosdam alios principes Polonie et Hungarie et ipso
finito circa occasum solis dictus dux Fridericus metsextus a
dicta civitate Constancie recessit. Ipso die et circa idem tempus
papa Johannes XXIII, furtive et clandestine indutus tonica laicali
V Doch wahrscheinlich der Brief, den am 30. März Friedrich an alle
Fürsten usw. versendet und den u. a. Rieder im Freiburger Diöcesanarchiv
veröffentlicht hat (N. F. IX 304 f.)
^) Ächtung Friedrichs. Vgl. Altmann, Reg. imp. XI Nr. 1541. Döllinger,
Beiträge III 311.
^) D. h. wohl am Abend des Ostertages.
*) Ob dieses und das Folgende richtig ist? Fillastre und Cerretanus er-
wähnen es nicht.
280 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
et capiicio, in quo annigeri solent ire, cum balista et suis
attinenciis in latere suo deferebat/^) et sie a Constancia nieavit et
in canipis ad dictum ducem venit. Ipsis sie ambulantibus ad villam
Steckeborn ibi |)apa mettercius se ad navem transtulit et in
Schaiusam venit de mane in crepusculo. Et feria quinta pi'oxima
sequenti illustris princeps Sigismundus recessum pape clandesti-
nuin percepit. Statim absque intervallo omni populo in civitate
Constanciensi existente recessum pape per suos ioculatores in-
tiniare fecit ac universis in eadem civitate existentibus significare
mandavit, ne quis ob recessum pape timeret in aliquo turbari;
sed omnis bomo über et securus in corpore et rebus deberet
permanere nullo alio periculo obstante. Et sie ipsa feria quinta
multi eurtizani et eardinales nonnulli papam ad Schafusam fuermit
seeuti. Tandem papa cum eisdem in Schafusa existens seripsit
domino S. Romanorum regi litteram sequentem etc.
6. Post quorum omnium expedicionem et gesta supra dicta,
in quantam leticiam et gaudium corda fidelium suscitata fuerint,
dicant, qui viderunt. Set paulo post. scilicet XXI. die mensis
Marcii, in qua fuit festiun s. Benedicti abbatis. gaudium et leticia
in tristiciam et merorem fuerunt conversa eo quod d. n. apostolicus
eodem die nocte surgente et sole ad occasum vergente, neseitur,
quo spiritu ductus, furtive mutato habitu de Constancia ac con-
eilio Constanciensi elandestine auffugit, popuhim sibi fideliter com-
missum et supradictum concilium miserabiliter in aninie sue grave
detrimentum erroneum dimisit, cum quod am tyranno Friderico
duee Austrie oppidum Schaffhusen intrando. Quanta lamentacio
zelatorum fidei catholiee fuerit, nimis longum esset perorare. Et
quamquam multi Italici sui officiarii ipsum sequerentur ad locum
predictum, tamen generale concilium per huiusmodi fugitivuin re-
cessum se mininie recognovit dissolutum, set ad liabendam unionem
in ecclesia Dei capitula subsequencia in sessione publica celebrata
die XXVI, mensis Marcii diffinivit et declaravit sub forma tali.
7. Hiis visis et inter naciones tractatis conelusum fuerat,
quod duo prelati de qualibet nacione et duo eardinales, Florentinus
et s, Marci, debuerunt ivisse in Friburgum. Et dum essent in
via, papa ulterius profeetus venit in Brisach, opidum ducis pre-
dicti. Unde ipsis ibidem constitutis coram papa et expositis
negociis coneilii, ipse dixit, quomodo cras, scilicet feria quinta in
die saneti Marci ewangeliste vellet, deliberatus peroptime, respon-
a) So Hs.
Briefe bis zur Absetzuno- Johanns XXIII. 231
deie. Mane facto, ante solis ortuin, niiUis datis responsis, ymmo
insalutatis cardinalibus et aliis iteruin iilterius progressus. Ipsl
vero cardinales et qui missi fuerant iiiox hoc concilio intiinanmt,
asserentes, quod statiiii sumpto prandio velint venire Constanciam.
Set ecce accidit, quod, dum papa cum duce proficiscentes venirent
in aliud opidum ducis, dictum Nuenburg-, et vellent, ut de cetero
dicebatur, versus Buigundiam proticisci, quia certe gentes ducis
Burgundie venerunt, ut lertur, ad suscipiendum papam et demum
forte in Franciam conducendum, civitas Basiliensis hoc intellecto
diffidai'unt ducem Fredericum^) et precluserunt omnes exitus
viarum, sie, quod neque papa nee dux potuerunt amphus proficisci,
set coacti fuerant retrocedere versus Brisag . . .
Juxta tenorem httere ducis Frederici^) pactatum fuerat inter
regem et eundem Fredericum inter cetera, quod papam deberet
representare conciho infra certum tempus superius annotatum,
unde dehberatum fuit concorditer, quatenus duo prelati, Rigensis
scilicet et Bisuntinus archiepiscopi, una cum F. burgravio Norn-
bergensi in Friburgum, ubi tunc papa in custodia opidanorum
tenebatur, pergerent, fulciti gentibus, ac ipsum caute et honorifice
reducere deberent. Qui, postquam ad ipsum venerunt in Fribur-
gum, se spontanee obtuht ad redeundum Constanciam. Dixit^)
se quoque graviter penitere ac deceptum fuisse per quosdam, quos
pro tunc nominavit, qui ipsum, ut ipse asseruit, m.inis mortahbus
de Constancia pepulissent.
(105) lustruhtion K. Ferdinands an seine Gesandten: Da nach
ihren Briefen Sigismund sie bisher hingehalten nnd keine
Zusainmenkunft verabredet hat, sollen sie auf diese verzichten.
Haben sie VereinhartDig getroffen, sollen sie auf die Unmöglich-
keit wegen des sisilischen Unternehmens hinweisen und Zu-
sammenkiuift einiger Weniger in Perpignaii, Narbonne,
Laucata und Salses vorschlagen; den Bruch sollen sie ver-
meiden. (1415 März vor 29.)
Barcelona. Kronarchiv Reg. 2400 f. 6' '" f.
Dominus rex visis Htteris primo et ultimo sibi directis per
suos ambaxiatores Constancie missos mandat, quod per dictos
ambaxiatores procedatur in eorum ambaxiata modo sequenti.
V Nach Fülastre, Bd. II 31 fingiert,
^) Vom 5, Mai.
^) Das Folgende ist ganz unbekannt.
2o2 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
Primo super facto vistaruin fiendarum per d. n. ])apaiii et
d. d. regem cimi reg-e Rojuanoriini, considerato, qiiod dicte viste
fuei'unt iiiote et requisite per dictum regem Romanoium et quod
secundum scripta ^) nunc et alias per dictos ambaxiatores dictus
rex Komanoruni cuntinue distulit et dificultavit, diifert et dificultat
multipliciter dictas vistas, vult d. d. rex, quod dicti ambaxiatores
ser\ atis modis honestis et decentibus dictas vistas ulterius non
prosequantur, ymo ab illis divertant et eas impediant onmimodo,
maxime cum secunduin mentem instructiunum dictorum ambaxia-
toruin dicte viste })rincipaliter acceptari et prosequi deberent, ut
pretensum conciliuin prorogaretur vel saJtim differret viam certam
concludere, donech dicte viste, in quibus debebat deliberari de
viis magis comodis, brevibus et racionabilibus, fuissent facte. Nam
modo, ex quo secundum scripta j)er dictos ambaxiatores pretensum
concilium continuatur yjuo et iam quasi in via unica concludere
videtur, dicte viste quasi inutiles videntur esse, nee videntur
amodo posse fiei-i cum lionore d. regis, Nam si rex Romanorum
se artavit ad viam unicam et certam, videlicet renunciacionis, ^)
iam videtur regis accessus luagis fieri pro execucione regis
Romanorum, quam ])ro libero tractatu unionis. Et propterea si
viste concordate non fuerint, diverti et impediri omnino debent,
allegantes, quod, ex (^uo tot dilaciones et dificultates in eisdem
apposite fuerunt, desiderantes expedicionem et brevitatem negocii
et tollere dificultates et dilaciones, que occurrerent in dictis vistis,
super locis, tempore et securitatibus sunt parati concordare cum
dicto rege Romanorum, quod nomine et pro parte dictorum domini
nostri et d. regis et concilii istius partis, si expediat, ex una
parte et dicti regis Romanorum et pretensi concilii partis alterius,
si eis expediens videatur, ex altera eligantur et conveniant certe
persone in aliquo loco, que de via unionis magis brevi, racionabili
et acomoda et illius exemcione et pratica deliberent, concordent
et firment, et casu, quo dictus rex Romanorum ad istud conde-
scendere velit, placet d. d. regi, quod concordent dicti ambaxiatores
cum eo de numero personarum, ut })uta de quatuor, sex, decem
vel duodecim vel alio racionabili numero et de loco, ut puta in
duobus locis in confinibus situatis, sie in Narbona et Perpiniano
vel propinquius de castris de Laucata et de Salsis ^) et similibus.
V Diese Briefe fehlen.
-) Darnach hat Ferdinand wohl Kenntnis von den Februarbeschlüssen.
*) Orte in der Nähe von Narbonne.
Briefe bis zur Ahsclzmig' Johanns XXIII. 233
qui denium poterunt concordare de uno loco, in (juc) conveniant . . .
Paulus secretarius.
Si autem preniissa per prefatos ambaxiatores concordari vel
fieri non possent [et] de vistis principalibus eoncordatuni iaiu
foret vel vellet adhuc rex Ronianoruni concordare de eisdeni
per prefatos ambaxiatores, servatis niodls hDnestis, coloratis et
decentibus dicte viste oninino impediantur, turbentur et revocentur,
vel niateriani difficultando vel super locis ei eoi'uni securitatibus
vel tempore non concordando, vel alias, prout eorum dlscrecionibus
videtur; et ubi aliter comode turbari vel revocai'i dicte viste non
possent, allegabunt prefati ambaxiatores, quod consideratis maxime
iuxta primarum suarum litterarum continenciam et tenorem dila-
cionibus, impedimentis et dificultatibus et quasi denegacionibus et
recusacionibus per regem Romanorum in dictis vistis multipliciter
interpositis, que omnia prefati ambaxiatores per suas litteras d.
d. regi notificarunt, ex quibus d. d. rex merito habuit negocium
pro derelicto, d. d. rex partem gencium et navigiorum suorum
misit in Trinacliam ^) cum suo secundogenito et divertit ad alia
magna et ardua negocia Dei servicium et bonum statum regni
Castelle et regnoruiu suorum continencia et per consequens dictas
vistas facere non posset de magno tempore, ac (]uod ad dilaciones
tollendas videtur utilius et salubrius tanto negocio, quod persone
utrlusque partis breviter conveniant, ut supra dicitur, quodque
negocium tanto tempore diferatur; et sie allegando diticultates
super tempore et raciones supra positas et alias, de quibus eis
videbitur, predictas vistas omnino impedient et si concordate
fuerint, unius inodi concordiam oinnino revocari procurent, dando
tanien spem dicto regi Romanorum, quod pro tempore, casu vel
opportunitate se exhibente d. d. rex multum desiderat se videre
cum dicto rege Romanorum.
Paulus secretarius.
Insuper si prefatus rex Ronianoruni ad congregacionem dictam
personarum, de qua supra, dare locum noluerit, sed alias vias,
ut puta renimciacionis vel alias moverit, prefati ambaxiatores
illarum effectum, praticam vel conclusionem interrogando prudenter
et caute, quantum poterunt, perscrutentur, et illam vel illas aliquo
modo nee siinpliciter acceptabunt nee expresse denegabunt; sed
allegantes, quod principaliter venerant propter vistas motas per
V Sisilien; wegen der geplanten Heirat seines Sohnes mit Königin Johanna.
284 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
regem Ronianoniiii, in quibiis sperabatur via brevior et. utilior
et illiiis pratica ('(jncordari, non habeiit particulariter de viis per
regem Romanoriim iiiotis concoidandis mandatum ; sed qiiod
consuitabaiit et sciimt, quod per istam partem acceptabitur omnis
via possibiiis et acomoda iinioni et sie vitabunt semper ruptm^am
et denegacionem cuinslibet vie.
Paulus secretarius.
Demum adverte^t ambaxiatores predicti, quod in omni casu,
quo viste personarum ab utraque parte mittendarum aut alii
tractatus fieri vel moveri habeant, laborant, quantum honeste
poterunt, allegando raciones, que notorie de se patent, ut hiis
durantibus prefatiis rex Romanoium et sui de certa via conclu-
dant nee se ad solam unicam viam restringant, sed quod interim
iuxta instructiones conquiescant et velint considerare, quanta
hactenus propter facta in Pisis et alias secuta sunt scan-
dala propter festinanciam inordinatam et denegacionem audiencie
et tractatus, ex (juo maxime vident bonam in ista parte dispo-
sicionem, que i)ai'ata erit per omnem viam brevem, racionabilem
et acomodam dare ecclesie unionem, multum debent abstinere de
recipiendo et se restringendo ad viam aliquam certam et precisam,
nam alias satis videtui- tractatus seu convencio supradictarum
personarum inutilis. Sed ista sunt taliter per bonas raciones
deducenda, quod nullomodo ambaxiatores ostendant se velle viam
aliquam preter contentas in suis instructionibus acceptare vel ali-
quam viam denegare.
Rex Ferdinandus.
(106) 2^vei Instruktionen K. Ferdinands für seine Gesandten:
1. Sollen Bündnis mit Sigismtind unter gewissen Bedingungen
amielvniGn; sollen Bischof (Bertrand) von St. Flour an seine
Vorschläge in Barcelona über die Art der Unionsmethode
und an die Gesandtschaft an (K. Karl) von Frankreich und
an die Herzöge erinnern: jetzt sei der ZeitpunM, daß die
Obödienzen Johanns tind Gregors sowie Benedikts einige
Personen für die Zusammenkunft wählten und sie sollen
die Bedenken zerstreuen; nötigenfalls sollen sie den Weg der
nocio vorschlagen, d. h. jede Obödienz solle bestimmte Richter
(jutges) wählen, die in Kürze zusammenkommend und ein-
geschlossen unter Eid erklären, wer der wahre Papst sei, den
alle Fürsten anerkennen müßten. — Übersendung der Er-
nennung des Ottobonus de Bellonis zum Rate, wenn K. Sigis-
Briefe bis zur Absetzung* .Johanns XXIII. 235
mund den P. de Falchs ernenne. Rücknahme des Auftrags
an den Bischof (Bertrand). Valencia 1415 März 28 und
29. — 2. Anlitmft des Briefes über Fixierung der Zusammen-
kunft; haben sie noch nicht die Ablehnung erklärt, sollen sie
beider Vereinbarung tjeharren; haben sie von der Ablehnung
bereits gesprochen, sollen sie möglichst geschickt nochmals
die Bedenken des Königs Ix-tonen, aber dann rrktären, daß
sie sich alles überlegt und sie bei der Vereinbarung bleiben
wollen. Valencia 1415 März 29.
Barcelona, Kronarchiv Reg. 2400 f. 9 und 10 v.
Lo rey Darago et de Sicilia.
1. Ambaxadors. Vist im capitol trames per vosaltres en vostra
letra,^) contenent en effecte, com micer Ottobono vos liavia toquat
de fer confederacio e liga entre el rey dels Romans e nos e encara
ab nostre car nebot lo rey de Castella, vos responem, que, jatsia
nos hayam lo dit rey ab sencera dilectio com a frare, a nos plau
be, si lo dit rey o per part sua vos seran mogudes les dites con-
federacions e liga, de aqiielles finets e concordets, que tan sola-
ment contenguen, que del im rey e regne vassalls e sotsmeses
seus no puxen venii- dan ni danmatge al altre, faent excepcio per
part nostra del papa e della ecclesia Romana, del rey de Castella
e de nostres fills, qiii no sien vassalls e sotmeses nostros, e sem-
blants excepcions admetrets al dit rey, go es del papa e ecclesia
Romana e de sos frares, qiii no sien vassals et sotsmeses seus
e de un rey. Empero si nomenaven lo rey de FranQa, no faria
admetre la excepcio, o si era admesa, devria axi niatex esser
exceptada per part nostra e que axi matex scriurem al dit nostre
car nebot sobre les dites liances, que les forme lien treballeren
de bon grat. Et si per Ventura seran mogudes altres liances de
certes valences o ajudes, cortesament e savia respondrets, que
de semblants liances vosaltres no havets poder ni manament,
pero que sobre altres liances daltres princeps havets hoyt dir
diverses vegades a nos, que no fahiajn semblants hautes, car
nons semblaven, ques poguessen fer ab bona consciencia, car
per Ventura les guerres no serien justes, e per conseguent eil . . .
comunicaria en lo pecat e injusticia daquell, al quäl havria a valer
e ab aquesta manera cortesament desviarets les dites liances e
valences, sino en la forma contenguda dessus.
V Übersendung der Vereinbarung vom, 4. Mars. Hardt IV 4S.
236 I. Al)soliiiitt. Johann XXIII. und das Konzil.
Kein direts al bisbe de sant Flor/) qiie be sab, qiiant staveii
a r.ai'cliinoiia. qiie pai'lant ab nos dela imio nos dix de iina via,
(.'() es qiie certes ])ei'sones notables de casciina deles parts con-
teiidents se justassen en certs lochs covinents de les obedieiicies,
les quals tratassen et concordassen, per qiials vies pus breus e
pus justes seria la iinio de la ecclesia o per justicia o per altres
vies pus saludables. Et per ago nos e lo rey de Castella tra-
nietessein nostres anibaxadors al rey de Fran^a sobre aqnestes
coses e quels diiclis tots Serien en a<;o. E ara piiys que tota la
obediencia de Johan e Gregorio sia ajustada, seria be, que elegissen
les pei'sones e nosaltres de aquesta obediencia elegissen altro;
les quals totes en breu tenips fossen en certs lochs ajustades
ensenips per apuntai- e concordar les dites coses. E si diguessen,
((ue la ti'iga sera gran dan, respondrets, que no seria tan gran
triga, que major fruyt nos seguis, cai" la cosa tan vertadera nos
pot axi en un punt mitigar. E qui niolt la vult breviar, dilata
ho e seguir sen hi a dans, axi com diu Pi'overbiorum XXX: Qui
auteni fortiter premit ubei-a ad eliciendum lac, exprimit butirum
et qui vehementer emungit, elicit sanguinem.^)
E si per Ventura aquesta via no acceptaran, mourets la via
dela nocio, ?o es que sien elegits per cascuna obediencia certs
jutges, los quals dintre breu temps procehint solemne vot et jura-
ment, vinguen en un loch closes et aqui declaren vertader papa,
oydes les parts dintre cert breu temps en tot co que volran dir.
E que tots les princeps de cascuna obediencia juren e voten
solemnament de star e haver per vertader papa aquell, qui sera
declarat per aqueils o la major part, ab que ni haya un de cas-
cuna obediencia almeyns segons tot a^o en lo apuntar sera
apuntat. Car declarat per justicia no romandra algu scrupol en
alguna deles obediencies.
Trametem vos la gracia de micer Ottobono de conseller
nostre e promovedor de nostra cort, pero volem, que abans que
la li livrets, lo rey dels Romans reeba per son conseller a micer
P. de Falchs o en semblant o equivalent offici. Dat en Valencia
sots nostre segeil secret a XXVIIl. dies de Mar? del any mil
([uatrecens quinze.
Apres de la confectio dela present reebem vostra letra. Per
Qo trametem laus tant com toque les dites liances e no curets
V Von dieser Gesandtschaft verlautet sonst nichts.
-) Prov. 30, 38.
Briefe bis zur Absetzung Johanns XXTIT. 237
daQO, que si diu del bisbe de sant Flor ne dels altres coses snb-
seg-uides. Dada com dessus. Rex Fei'dinandus.
D. rex mandavit michi Paulo secretai'io.
Fuit duplicata usque ad illam parteni exclusive incipientem :
Item direts al bisbe de sant Flor sub eisdem forma, sigillo at-
que mandato siib kalendario de XXVITII. dictorum mensis Mai'cii
et anni'').
2. Lo rey. Ambaxiadors. Vostra letra derrerament tramesa
havem reebiida; abans de la recepcio de la qua! vos haviam
trames correu cuytat, manants vos ^) desviassets et retractassets
les dites vistes, per que vista la dita vostra letra et la ferma. que
serla confusio axi denegar et retractar les, vos manam ab lo
present, que si lo dit correu havets reebut e no liavets encara
parlat de retractar e desvlar les dites vistes, non parlets, ans
stats e perseverats en qo, que havets ferniat et jurat, Ans liayats
de nos altre manament en contrari.
E si per Ventura ja haurets procehit a parlar de retractar
et desviar les dites vistes. segons derrerament vos havem scrit,
refondrets tot (^o, quen hayats procehit, dient e colorant ab les
millors maneres, que porets, que manament nostre haviets haut,
que considerades les difficultats, quel lo rey dels Romans posava
en les dites vistes, les quals nos haviets notiflcades, e altres di-
verses, que a nos hi occorien, e com se laguiava la resposta sua
sobre ago et lo temps, qui era ja tan artat et curt, que quasi era
imposible ferse, no curassets deles dites vistes . . . Empero que
apres havets ymaginat, que com nos hayats scrit dela conclusio
ferma et jurada deles dites vistes, de que no havets haut resposta,
que stats e perseverats en (;o, que per vosaltres es stat fermat et
jurat. Et en conclusio starets e presevei-ats en la ferma demunt
dita, que deles dites vistes havets feta; o hayats parlat de des-
viar e retractar aquelles, segons vos haviem derrerament scrit
o no, tro atant de nos hayats altre manament. E si sots partits,
tornats vos Ha . . . Valencia a XXVlll. dias de Marg . . .
MCCCCXV. R. F.
Fuit duplicata sub eisdem forma, sig-no et sub kalendario
de XXVlIll. Marcii dicti anni, cum hac tamen addicione: Sots a-
questa forma vos havem ja scrit. Ära havem accordat, que.
a) Eeg. anno.
V Vq^- ff'ie vorige Nummer.
238 I. Abschnitt. Johann XXIII. und da.s Konzil.
considerades ... et la bona e santa intencio, quel rey dels
Romans mostra als afers, de qiie sperani, que deles dites vistes
exii'a Singular serveu de Den, les dites vistes se prossiguen e de
nostra part, direts al dit rey, com . . . a nos plan be complii-
les dites vistes^).
(107) (Ungenannter an einen Erzhischof?) : Flucht Johanns; Zession
Gregors XII. Smidersfelhing der deutschen und englischen
Nation einerseits, der italienischen und französischen anderer-
seits; Predigt Gersons; Unterwerfung Fdippo Marias; Ver-
halten des Herzogs von Burgund; neue Maßnahmen und
Flucht Johanns XXIII. (Mio) März 30.
Rom. Vam. BihlMhel\ Cod. Pal. 701 f. 326.
Reverendissime pater et domine mi graciosissime. Qualiter
sanctissimiis in Christo pater d. n. d. Johannes papa vicesimus
terciiis vovit et iuravit cedere papatui dummodo aliis duobus
de papatu contendentibus, videlicet Gregorio et Benedicto in suis
obedienciis nuncupatis similiter cedere volentibus, nuper vestre
reverendissnne paternitati rescripsi.
Postea vero hiis peractis cogebatur quodammodo idem d. n.
papa ad cedendum . . .-) Dum . . . recusaret facere procuratores,
pluribus de concilio apud suam sanctitatem propterea instanti-
bus, tandem vicesima die huius mensis Marcii declinante ad
vesperam de nocte insalutato hospite cum duce Frederico, ut
comuniter fertur, et vix aliis quatuor naviculam ascendens ad
civitatem ipsius ducis, que dicitur Schaffhusen, distans ab hinc
quatuor miliaria onniibus cardinalibus et curtisanis hie remanenti-
bus et exinde nimii'um valde scandalizatis secessit et ab illinc
serenissimo regi misit unuin breve, in quo propria sua manu in-
scripsit in hec vei'ba: ,Ego Johannes papa vicesimus tercius . . .'
Item dicitur, quod Gregorius prefatum serenissimum d. n. regem
et ducem Bavarie, coinitem palatinum Reni, electorem imperii,
qui est de obediencia sua, fecit suos procuratores ad cedendum,
sed ego nondum vidi mandatum superinde.
Reverendissime pater et domine mi gratissime. Onmes pre-
lati et alii ad concilium confluentes quadripartiti fuerunt, ita
V Da aber ein Teil seiner Truppen mit (hm 2. Solnie nach Sizilien ist,
sollen sie Verlängern luj rier Visten auf 3 Monate vorschlagen, wenigstens aber
für einen Monat.
-) Hier folgt Schilderung der bekannten Proknratoren-Verhandlungen.
Briefe bis zur Absetzung Johanns XXIII. 239
qiiod faciunt qiiatuor naciones, quarnm diie, videlicet Germanica, in
qua et Ungari, Poloni, Boenii, Rniteni comprehenduntur, et se-
cunda, Anglica, in votis ])er omnia concordant, sed Ytalici et
Francigene facientes eciam duas naciones, non per omnia con-
currunt in votis. Et liesterna die fuit factus sermo in ecclesia
cathedraii, videlicet die liine ante pasclia, njji fere onnies prelati
et alii de concilio convenerant, in quo canceüai-ius univ^ersitatis
Parysiensis deduxit et probavit, quod conciliuin sit supra papani
et quod papa tenetur obedii'e determinacioni concilii. Conciiium
iam deliberat, quid peramplius agenduin. Omnipotens Dens, cuius
causa agitur, misereatur ecclesie sue sponse sancte et coadunare
dignetur in individuam unitatem. Item illustris Philippus Maria
Mediolani etc., Anglerie Papyeque conies habet suos ambasiatores
in conspectu regie maiestatis et in spiritu hunianitatis coi- habens
contritum et penitens obtulit se ad omnia beneplacita et mandata
i'egie maiestatis, et spero, prout iam practica est in foribus et
modica vel quasi nulla in expedicione restat, quod negocia ipsa
disponantur ad vota regie maiestatis.
Item dux Burgundie eciam multum se offert, presertim contra
Turcos serviturum, dumodo regia maiestas interponat partes pro
perfecta reformacione inter ipsum duceni ab ima ac regem
Franckorum ac ceteros regales principes domus Francie. Post-
quam supradicta in f actis d. summi pontificis scripla forent,
transiverunt ad conspectum apostolicum ex deliberacione sacri
concilii tres cardinales et nonnulli prelati. Et idem d. apostoli-
cus rescripsit, quod propter nullam turbacionem, metum vel in-
portunitatem, et precipue regis ab hinc recessisset, sed propter
intemperiem aeris. Et eciam d. Remensis archiepiscopus de
Francia et ambassator regis Francie in vim credencie a d. apostoli-
co remeans vive vocis expressione hoc idem maiestati recitavit,
et super hoc regia maiestas publice fecit in presencia principum.
prelatorum et ambasiatorum sollempnem protestacionem. Insuper
niisit unam bullam, in qua scripsit, quod paratus est ex d. cardi-
nalibus tres et de qualibet quatuor nacionum facere unum pre-
latum et constituere in procuratores, ut in casu, quo ceteris
|)aribus personaliter non renunciaret, vel non cederet, ex tunc
predicti habeant plenam potestatem cessionem ipsam faciendi.
De quo conciiium minime contentatur, quia timet, quod sibi gratos
et concilio suspectos eligeret et quod ipse, sicut vovit et iuravit,
stare debet et eciam in liac parte determinacioni sacri concilii.
240 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
Et sie nomine Domini conclusum fiiit, iit non obstante cuiuslibet
absencia hie in ioeo continuari deberet. Verum d. papa fecit
imum mandatum in valvis eeclesiarum et revoeavit ad se omnes
officiales et curtisanos sub exeommimicacionis ae privaeionis
dignitatum et offieiorum penis. Dignetur paternitas vestra reveren-
dissima pensare, quod ex una parte promittitnr et im^atur eessio
seeundum determinacionem eoneilii, ex alia parte fit mandatmn,
quod utique vergit ad disrupcionem coneifii. Item insidie para-
bantur, ne papa de Scliaffhusen recedere possit. Verumptamen
in die parasceves ^) transtulit se ulterius ad aliam eivitatem ducis,
duee sibi comitante, que voeatur Freyburg-) et distat ab hine
novem miliaria. Et dicitur eomuniter, quod continuare intendit
iter arreptum, si poterit, versus Franeiam, semper illam pro-
testacionem faciens, quod vult attendere promissa et iurata.
Datum in vigiliä pasehe.
(108) Bericht nach Böhmen: Flucht Johanns. Tätigkeit Johanns
und des Konzils; Beginn des Krieges gegen Friedrich von
Österreich; weitere Flucht des Papstes; Versprechungen
Ludwigs von Bayern; Freude der Wikli fiten und Feinde
des Konzils, Verhreitung übler Nachrichten nach Bologna.
(1415 Anfang April?)
Prag, Museum IV D 12 f. 21 «" . V(jl. Palacky, Documenta S. 541 ff., auch
Nr. 71 f. Im Anfang der Nota wird von Anklageartikel 56 gegen Johannem
olim apostolicum gesprochen. Andererseits weiß Schreiber noch nichts von der
weiteren Flucht des Papstes. Anscheinend sind mehrere Stücke in einander
verarbeitet.
Sua sanctitas reputans se gravari et maxime de constitucione
procuratoris irrevoeabili nondum afiis cedentibus nee plena man-
data dantibus, timens, ne sibi eontingeret sieud pape Celestino^)
facta cessione, fingens enim aerem sibi non esse competentem ac
insecuritatem ^) vite pretendens, quamvis fuerit in plena securitate
et libertate, feria IUI. ante Benedicti in noete dominica ludiea
concilio in erastino derelicto^) in Schafhusam, eivitatem ducis
Austrie, furtive recessit, distante a Ioeo eoneilii per IV milliaria
a) Hs insecuritate. b) Doch ceistelUy Ob: feria IUI. [post] dominicam ludica in iiocte
ante Benedicti [festuni] concilio derelicto in erastino usn;?
'J Karfreitag, 29. Mars.
"^) Interessant ist, daß man damals schon an Freiburg gedacht hat. ob-
wohl er dort erst am 10. April ankam.
'^) Coelestin V., von Boiiifas VIII. in Gefangenschaft gehalten.
Briefe bis zur Absetzung Johanns XXIII. 241
Swevica, ipsuiii recessum ipso duce Friderico Aiistrali piocuiante;
propter quod militi ^) ipsius ducis Yl milia florenorum ipsmii de
civitate Constancie ediicenti et ipsi duci XVll milia florenorum
propinavit, ut famaUir. übi existens d. vegi Roinanormn litteram
destinavlt, in qua se manu propria subscripsit, istam materiam
continentem, quomodo in Scliafhusani über venisset ipso duce
inscio, non causa declinandi ab hiis, que vovit et iuravit, cum
ista indubie viilt effectui mancii)arp sub forma, qua se obligavit,
sed pro sanitate et securitate vite habenda. Que littera fuit
lecta in tota nostra Germanica nacione. Et post hec unam bullam
secundum hoc destinavit, sed tamen per ilia scripta non tantam
consolacionem d. regi et toto concilio prestitit, quantum ipsos
per suum recessum clandestinum perturbavit, cum recessus suus
(lissolucioni concilii machinabatur, ut clare patuit et amplius(?)
per revocacionem curie factam in Schafhusa dominica ,Domine
ne longe',-) ut ipsum curia sequeretur, magnas penas, scilicet ex-
communicacionis et privacionis officiorum, ofticiariis comminando.
Linde concilium cupiens sue machinacioni obviare feria III. domi-
nice ,ne longe'^) fieri sessionem procura vit, in qua illa sancta
sinodus, concilium Constanciense viügariter nuncupatum, statuit,
decrevit et determinavit et diffinivit quinque articulos, quos eciam
vobis destinare curavi. Item secunda sessio sabbato magno in
vigilia pasce est celebrata, in qua IV statuta sunt celebrata,
declarata et decreta, que eciam vobis direxi conscripta^), ut
totus Processus concilii ipsius vestram ad noticiam deducatur.
Verum tamen quem finem capiet, penitus ignoro, spero tamen de
Dei misericordia, cuius res agitur, quod ista disturbia et deordi-
naciones per d. apostolicum suborte ad finem laudabilem et
optatum Deo disponente deducentur, quia d. apostolicus existens in
plena übertäte et securitate d. regis Romanorum voluntarie incidit
in captivitatem crudelis tiranni et gravis inimici ecclesie, qui non-
dum'') multos seculares spoüavit bonis, verum eciam XU archi-
episcopatus, episcopatus et abbacias redegit in nichilum bona ipsa pro
se usurpando, ut ex ore d. regis audivi, qui eciam i|)sum apostolicum
de bonis suis exire non permittet propter pericula sibi imminencia
a) Statt non solum?
\) Ob der Truchseß Johannes von Diessenlwfe» ? V(jl. Richental S. 62.
-) Palmsonntag, 24. Mars.
■''; Dienstag, 26. Mars.
\) Hardt IV 72 und 89.
Kinke, Acta concilii Constanciensis III. A"
242 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
et sie est in captivitate, quam voluit evitare ita, iit de ipso veri-
ficetur hoc dictum commune : ,Incidit in cillam, qui vult vitare
caribdiin." Ganifredus in poetria^) et illud Job: ,Et quod verebar,
accidit niichi.-)' lam enim d. rex contra ipsum ducem V^ll duxit
vexilla imperii et sub unoquoque vexillo sunt maxime genles
principum, comitum, ducum, baronum, militum et clientum et
cixitatum imperialium et presertim Swiceriis unum dii-exit vexillum,
qui debent in diversis partibus bona illius ducis invadere [et] deva-
stai'e. Unde d. rex non solum propter abductionem")pape factam suum
in contemptum, principum, ducum, comitum ''), baronum protunc
in Constancia existencium ac tocius concilii et ecclesie militantis,
sed propter multas violencias et tirranides plurimis secularibus
et spiritualibus illatas ipsum intendit exterminare et iam una
civitas RaitaP) et unum castrum ibidem ipsius est aquisitum. Debe-
bat enim se, cum Constanciam venisset, coram d. rege Romanorum
expurgare et respondere querulantibus, sed malum malo cumulans
clam recessit crimine fautorie scismatis per pape abductionem in
preiudicium tocius ecclesie nepharie perpetrato. Videns autem
apostolicus se in angustias positum obtulit se ad IX capitula ))er
d. cardinalem Pisanum feria IV. ,Magna' ^) proposita et vobis
eciam transmissa, que dominus i'ex et concilium noluit acceptare,
ipsa oblata esse zophistica ai-bitrantes. Et post Iiec non existens
securus in civitate Schafhusa una cum duce feria V. ,Magna'
post prandium ad unum castrum. ut dicitur. firmum eiusdem ducis.
Herczugbuden ^) nuncupatum, se transtulerunt, ubi adliuc simul
perseverant, similis simili sociatus, dolentes tanien utrique se
talia egisse et attemptasse propter pericula, que eis ambobus iinmi-
nent. Et merito Deo hec procurante paciuntur, ut in sua capiantui'
astucia, ut scriptum est : ,Perdam sapienciam sapientum et pru-
denciam prudencium reprobabo.")' Intellexi etenim, et ita est. (juod
dux Ludvicus Havai'ie, iam in Francia moram trahens, (|ui in
a) Hs abdicacioiu'iii. b) Folyf irit'dcr diuniin.
') ?\iclif Gnnfrhhis. sonrlern Gnalfenis de Iiisiilifi. Alexavdreis V 301.
Vill. Büchmnun. (iepiuielfe Worie 441.
V Job 5, 25.
^) Mit AbkürsinKjssfricli : Fcueufhal. Kaiifoii Actrarai. s. v. Mdldsliut?
Vflh Sdnveiser-Glätfli, Hahsh. Urbar. Reg. ii. Karte.
*; Mittwoch. 27. März. Harclt IV Z7.
^) Sonst nicht qenannt. Hersoffenbvcltsee, Kautoti Buni P Keine Bxra;
V(jl. a. a. 0.
«j 1. Cor. 1.
Briefe bis zur Absetzuu"- Johanns XXIII. 243
anibasiata cum aliis principibus et prelatis d. legis Francie venit
ad concilium hie, cum equitasset ad ilhun ducem et ad d. aposto-
licum in Scliafhusam et leversus fuisset, d. vegi per notabileiu'')
hoc intimavit, quod vehet sub pena capitis liec duo disponej'e,
quod dux Austrie veniet ad graciam siie jjiaiestatis et quod papa
reverteretur, qui sue se maiestati et conciho omnino ad arbiti'iuui
sue serenitatis et concihi debent obbgare"") ad non recedendum,
sed ad terminandum factum inchoatum unionis. Sed rex ista
acceptare nokiit propter alia nepharia per illum ducem perpe-
trata, asserens se oportere iusticiam facere ex officio querulanti-
bus, cum Sit rex Rouianorum. Quare si aliqua aha fuissent vobis
nunctiata in confusionem regis et concihi et Wiivlefistarum con-
solacionem ipsorum mendacia disponente, non credatis, qui de
i'ecessu pape nimis letabantur, dissohicionein concihi per hoc
autumantes, et nuncios suos cum ihis novitatibus iam ad Bono-
niam direxerunt . . .^)
(109) Universität Paris an Johann XXIII.: Lob seines bisherigen
Verhaltens in Konstanz; Verwunderung über seine Abreise
nach Schaff hausen ; dringende Bitte zur Rückkehr. (1415
Anfang April).-)
Paris, Archives Nationales M 65^ Nr. 11. Konzept Papier.
Sanctissimo domino nostro.
Paceni ecclesiasticam, beatissime pater, tot annis totque
hiboribus et impensis quesitam per vestram sapienciam et cari-
tatem videtur operatura divinitas, si sacri Constanciensis con-
cihi ") ac vestre sanctitatis idem fuerit animus pariter et affectio.
Neque tantum valebit dividentis mahgnitatis, quin vobis in unum
convenientibus Spiritus sanctus animos fidelium in pacem agat
et unitatem. Cui concordie non sine divino motu nuper dedit
studiosa operam vestra sanctitas, cum ecclesie sancte dare pacem
per viam pure et simplicis cessionis ahis per Pisanum concihum
|a| papatu eiectis simihter cedentibus . . . vovit. In quo patuit
alfectus religiöse pietatis et veri patris ad filios debita compassio . .
a) Hier fehlt ehras. b) Hs folgt se. c) Hier und später dopjjelt IL
V Es folgt sunt Schlüsse des Briefes ein Hinweis des Schreibers: vide
cetera de hac materla in (Liicke) sexterno in flne. D. h. f. 93. woher Palacki/,
Documenta 541 — 543.
^) Vgl. Brief vom 3. April. Da die Briefe ans Konsil, Sigismund und
ihre Gesandten alle vom 2. April (vgl. Hardt IV 121 ff.) sind, .so i.'^t auch
obiger wohl von diesem Datum.
16*
244 I. Abschnitt. .Tohaiin XXIIl. und das Konzil.
Vestras laiides celebrabit omnis etas et pro abdicacione lioiioi-is
moiiientanei cum merito premii seiiipiterni erit vobis partnni
nonien ceteris longe gloriosiiis.
Vei'iuii, beatissiiiie pater, in hac re nos imus movet scrupulus,
(piod aiidiiinus vestrani sanctitatein a Constancia Scafnsiam
secessisse. Non enini est ille locus pocior ad auiplitudineni sacri
concilii ac tantaiu rem gerendam. Deinde Constancia })er vestram
[sanctitatem] fuerat electa et per obedienciam vestram humiliter
recepta, ceteris eciam grata vi(lel)atur utpote gravis, locuplex, ornata
civitas. Nee videtur. quomodo laU vulneri medela afferre possit hec
mutacio. Postremo in ea urbe vestra sanctitas habebat amantissi-
mum filium et christianissimum. invictissimum imperatorem, qui
transquillitatem et securitatem ])restare poterat et iniurias onnies
propulsare. Habebat sacrum collegium cardinalium, quod non
modo pro securitate vestra, verum eciam pro lionore vestro atque
gloria usquequaque decertasset, habel)at denique totam ecclesiam
sibi obedientem, longe ceteros superantem. in qua erat non minima
Galliarum nacio. que ne minimo quidem verbo vestram sanctitatem
offendi permisisset . . . Postea cogitet sanctitas vestra, clemen-
tissime pater, quid est in tractatu querende pacis a sacro con-
cilio discedere, quid dissidere ? An primum suspectum, an secun-
dum dampnatumV Et si probabilis discedendi caperetur occasio.
nulla tamen inveniretur dissidendi ^) . . . Absit, beatissime pater,
ut in tanta re sanctitas vestra a sacro concilio discordet : hoc
enim esset ab ecclesia Dei discordare. Absit a gloria nominis
vestri, quod sacrum concilium sine presencia vestra rem tam
gi-andem vel tractet vel terminet. . . . Obsecramus, . . . ut . . .
Constanciam ad fratres et filios vestros devotissimos . . . rede-
. atis . . . Properet vestra sanctitas sacre sinodi consiliis accquies-
cere et eins conclusiones execucioni feliciter demandare.
(Mi)) Ein Pariser Uiiiversitätsaiigehöriger an Johannes de Temp-
lis: Fessimisfische Stimmung wegen der ihicht des Papstes:
kommt es zur Auflös?nig dos Konzils, so ist es nm den
(ll(i>d>en geschehe)». Üljcrsendnng der Inforntatione}) Johanns
lind Anfforderung zu energischem, Handeln. Versammlung
der J^)iiversität (141ÖJ April 3.
Rom. Vatik. Bibliotlich. CoiJ. -T'alafinus 525 f. 54.
\) Es fohlt ein nnvcrsiainlliclK^r Satz i'ihcr die incoiiciissa fundamenta
concilii Pisani.
Briefe bis zur Al)setzuiifj,- Johanii.s .Will. 245
Copia iiniiis missive cuiusdain iiia«jistii Parisiensis directe
tVatri et ainico suo eiusdeni imiversitatis j)ro concilio Constan-
ciensi nunctio cum copia inforinacionum et cedularuiu missaruiii
ad d. regem Francie et alios super iustificactioiie clandestiui
lecessus infelicis et noeivi Johannis pape XXIll.
Multa, f rater et amice predilecte, iam vobis dolentissima
super facto concilii Constanciensis nova referuntur. piopter quod
dolentissimo corde cogor sine oi'dine loqui. .\ccepiinus enim
Parysiiis in vigiiia pasche ^) dominum nostrum a concilio Con-
stanciensi nocte discessisse. quod cum gemitihus et horrore ac
stupore grandi super omnia a tempore presentis scismatis in eccle-
sia Dei occurrencia pericula omnes ecciesie Dei filii apud nos
gi'avissiminn et deflendissinium putarunt. Videtur omnibus eccle-
siastice pacis unionem zelantibus scisma hoc perpetuum esse, si
absque magnis et fixis conchisionibus prelati et ceteri in Constancia
remanentes et concilium generale eciam papa absente facientes
eciam a prefato Constanciensi loco recndunt. Mitto tibi copiam
inform acionuni et cedularuiu quaiundam a d. n. papa transmissarum
regi, d. Bituricensi et d. Aurelianensi super iustificacione sui
recessus. quas eciam extra.xi ab originaii per dictum dominum
nostrum misso duci Aurelianensi. lllas enim estimo te et totum
concilium non habere. Propter quod eas mitto tibi, ut ceteris,
quibus erit opus, communices. ut et super illis. quemadmodum
(»j^iis, universaliter. constautei'. indefesse et unionem ecciesie solum
pre oculis habendo concilium. prout opus erit. provideat. Utilem'')
nmltum. sicut opto. et pugilem ecciesie, sicut opus, nunc te ostende "")
esse. Si enim propter domini nostri recessum contingat concilium
Constanciense dissolvi. de unione ecclesiastica. ymmo et de fide
christiana actum est. Non dubites autem tu ve! alii quicunque pugiles
ecciesie, manente generali concilio. quod adhuc absente papa vires
habet ad ecclesiasticam unionem procedere. solum Deum pre oculis
habendo. quoniam vei'itas Deo cooperante victrix est |etj apud nos
semper auxiliante ipso Deo. non obstante contradictione adversan-
cium. inconcussa prevalebit. Vale iteruni et diligencius circa ma-
teriani occurencia scribe. quia ita opus est. Dens pacis et tocius
consolacionis tecum maneat et cum hiis, qui tecum sunt, amen. Saluta
meo nomine d. cancellarium et ceteros onmes. ostendendo eis, si tibi
videbitur, has litteras. Scriptum festinantissime die tercia Aprilis.
a) Hs utile, b) Hs ostendo.
^) Also erst am 30. Mars, 10 Tage nach der Flucht.
246 1. Abschnitt. Joliaiiu XXIII. und das Konzil.
Univei'sitas eciam hiis novis auditis turbatissima facta coiigre-
gacione, habita in sancto Bernhardo die secimda Aprilis concordis-
sima deliberacione ordinavit niittere litteras ad dominum nostrvim.\)
Item ad concilinm Constanciense, eciam ad cliristianissimum im-
peratorem -), ad ducem Austrie et alias dolendo multiim super
recessu domini nostri. Et istud factum vult viriliter prosequi.
Sci'iptmn est siipra III. Aprilis.
Dilecto fratri et amico Johanni de Templis matris nostre
imiversitatis nimctio.
(111) Die drei Gesandten an K. Ferdinand: Abreise von Konstanz ;
Aufenthalt in Savoyen ; Bote in Betreff der Umkehr;
weiterer Bericht über die Flucht des Pajjstes : Besuch
Friedrichs von Österreich bei Johann XXIII. bis Mitternuvhl.
dann Johann im Gefolge Friedrichs nach Kreuzlingen; zu
Bferd an den Rhein; Fahrt 'nach Schaff liausen ; Brief des
Papstes an Sigismund; dessen Maßnahmen: Krieg gegen
Friedrich und (nach Inhalt des angefügten geheimen, Zettels)
Entziehung der Obödienz. Bittere Klagen der Gesandten,
da (5 der Geldmangel sie am 27. März zur Abreise gezwungen.
Tags darauf fanden sie Schaff hausens Tore verschlossen, doch
ließen sie die Vorsteher der Stadt passieren. Da gerade Fried-
rich V. Österreich dem in der Kirche weilenden Papst die Kriegs-
ansage von 8 oder 10 Herzogen und Grafen mitgeteilt, ver-
ließ Johann die Kirche und hieß die Kurialen ftüchteu, die
sich ihnen (den Berichterstaltem) anschlössen. Prälaten und
Kardinäle ßohen verMeidet als Studenten oder Diener,
einige wurden gefangen. Johann XXIII. floh auf einem mit
Tüchern bedeckten Wagen, zwischen den Tüchern liegoid,
dann auf dem liJtein, nacJi Laufenburg. Nachrichten des
Grafen von Savoyen über Verstimmung zwischen Johann
und Friedrich; Flucht des Kardinals von S. Angelo und des
Bischofs von Gap. — ■ Über die Zusammenkunft hätten sie
von Ferdinand in Konstanz keine Instruktion erhalten. Alle
Unionswege der Zusammenkunft vorbehalten. Warnen vor
Nichteinhalten des feierlichen Vertrages; das Vertrauen der
Natimien auf ihn würde schwinden. Sigismund fordert Ver-
V Vcß. Nr. 109.
^) Beide HariU IV 123 ff. Der Brief an Friedrich ist niclif vorhanden.
Briefe bis zur Absetzung" Johanns XXIII. 247
zögerung der Znsaniineiiknnff ntii einen Monat. Doch heil
er schon Livreen f'i'ir 300 Diener machen lassen. Bitten keine
Gesandtschaft nach Frankreich und E)i(jland zu senden,
bevor sie herichtet haben. Genf 1410 April 10.
Geheimer Zettel: Sigismnnd hat durch sein Schreiben ins
Reich Johann die Obödienz entzogen. Die Engländer, Böhmen,
Polen und einige andere stimmten mit ihm überein.
Barcelona. Kroiiarchiv. 1921 nicht anfuefunden.
. . . Ära/) senyor, certifticain vostra seiiyuria, coiii lo dit
intrus la'nit, que fiigi. hixqiie a ma del ducli de Altarisclia dela
ciutat de ConstaiiQa en aqiiesta manera, seguons havem sabut.
Lo dit diich posava en huii monestii' fora la dita ciutat-) et fingi,
que volent sen anar de Constanpa ana al innlau, oii stava lo dit
intrus a peu per ferly reverencia. Aixi ja fo stant o a miga
hora de la nit e tornant .sen ah entorches davant, detras eil lo
dit intrus liixque deffressaf ah roba curta et capa trepa com a
vaylet o scuder mesclat entre los altres vaylets et scuders. E
traverssa axi la ciutat exint Tora lo portal fins a la posada del
dit duch, que persona del inon nol conecli ni sen talarya. E foren
en la dita posada appellats tres o quatre rocins, on eil liil dit
duch cavalcaren fins hun tres luny dela ciutat a la riha del Rin.
On ly tingueren una barclia appellada, en la quäl el liil dit duch
se recolliren. E tota la nit per laygua avall aixi anaren Ans ala
vila de Chalfusa, que es una grossa vila del dit duch, que esta ala
riba del dit Rin et es en lo caini anant daci a Constanpa, a quati'e
milles grosses depa la dita ciutat, que son mes de huijt legues
grosses de nostra terra. De la quäl vila lo dit intrus lendema,'')
que fou apleguat, tranies una letra al eniperador, notifficantly.
on era, et scusant lo duch Daltai'ischa et dient, quel dit duch
no havia ressentit ni sabut del dit feyt etc.*), translat dela
quäl letra nosaltres havem. Les provisions, senyor. quel empei'ador
pi'estament feu en les dits fets entre les altres, foren aquestes,
') Vorher geht, .sie freien roii Konstanz und Deutschland schon 8 oder i)
Tage weg und befänden sich in Savoi/en. um das Original des Vertrages mit
dem Kaiser ahsmrortcn. Am 7. April kam ein Kurier des Königs mit dem
Memorial, sie sollten die Sachen weiter verfolgen ; falls sie unterwegs seien.
sollte einer oder sollten alle nach Konstanz zurückkehren.
'^) Kreuslingen.
^) Unrichtig.
*) Das bekannte Schreiben vom 21. März.
248 1. Al).scliiii11. Johann XXIII. und das Konzil.
que encontinent secretament scrigue a totes les coimiiies et
ciutats, viles et lochs del iiiiperi, que son et stau eiitorn la teri'a
del dit duch di Altarisclia, entant que dins Vi o VII jorns foreu
prests entorn dela dita terra del duch quaranta e chiquanta iiiilJ.
honiens darmes g-uardant, que hun per del non pogua exir slno
per llur ma, sens quel emperador non feu mes appares ni mostrava
donai- res en la dita fugua, inas dix ho a nosaltres secretament
et aixi ses mostrat hi esta en Verität, hoc encara, senyor, no
trames hin feu anar encontinent tots los duchs et comtes, (pii
ab eil eren per api)arellar se et apleguar prestament llur gent
ilaiiiies; e no mostrava lo emperador, que de part dell procehit
uns daco ni que donas res en lo fet del dit duch Daltarischa.
qui es lo major mestre, . . . que sia en Alamanija apres lo em-
perador.
Item, senyoi". laltia provisio, que feu lo dit emperador secre-
tament, per CO com eil lans comana ab sagiament et carrech de
la fe, que non diguessem al present a persona del mon sino a
vos, senyor, per co laus trametem exparssament en la cedula
dins la present interclusa.^) Les altres provisions, senyor, et
enantaments, quel dit emperador ensemps ab la congregacio de
Constanca, senyaladament ab les tres nacions, co es de Germania,
de Fiancia et de Anglia,'') e los continences actes et procehiments
dels anticardenals et dels familiars del dit inti'us et novitates
moltes subseguides seria (piasi imposible i)er letra poder ho recitar
a vostra senyoria, reservants ho per co a nostra verbal relacio.
Mas per conclusio creliem, senyor, seguons io proces, que ans
de nostra partenca se comencava contra eil, que les dites tres
naciones ly llevaran la obediencia en fort breu, si ja en la hora . . .
llevada no lay hau. E es Verität, senyor, seguons que en les
derreres letres nostres notifflcatories dela fuga del dit intrus
ala vostra senyoria fei'ijem mencio, (lue atteses les grans novitats,
(]ues comeneaven entaidar per raho dela dita fugua, be erem
et stavem en perplexitat et congoixa datturar ab lo emperadoi-
en la dita ciutat de Constanca, no obstant haguessem dos
et finat nostres fets, per caber en los dits affers et sentir
et veure la fi de aquelles. E deffet hi atturam VIII jorns apres,
CO es fins al dhnecres sant,"^) en lo quäl dia partim. Empero,
a) Verbutn fehlt.
V Siehe am S(Muß.
V 27. Mars.
Briete ))is zur Ab.sctziiiiii- .loliaiiiis XXill. 249
senyor, iinpossibilit de poder attiirai*. co es exti'enia necessitat, . . .
(lue anaveiiT seicaiit iiianlleutes de diners per viui-e et ti'obar iio
podiein . . . Diners iios hau artat e consti'et partii" de ('(jiistan^a . . .
Tiis haviein gluriosanient et be dos et Unat los fets, per que
ereni tranieses. 0 g-ran crueltat, . . . que liavets mostrat ves
nosaltres fins al dia de huij . . .')
Item, senyor, partints nosaltres lo dit diinecres sant dela ciutat
de Constanca ab gran (les|)iaer et congoixa, com per saber la
fi dels affers atturar no podiem per la dita indigencia et fretura
et continuants nostre cami ab grans rischs, affays et perills de
nostres persones et benes per lo traverssar et passar principal-
ment. ([ue haviem forcadament a fer, per la terra del dit duch
de Altaricha et per los lochs. on era lo dit intrus Johan, mas
confüants de Dens principalment et dels salvusconduyts, que dells
haviem, foni lo digous sant-) a la dita vila de Chaffusa ans de
mig jorn . . . Les portes de la quäl vila trobam tancades. Empero
los regidors, qui per favor del emperador et zel bo, que han als
fets de la Verität de la sglesia, les tenien tancades, guardants,
([uel dit Johan no hixqnes de la dita vila ni de aquella fugis, nos
fei'en obrir hins donaren passatge per aquella. En la quäl vila
et apres, que fom per aquella passats, sabem, com en aquella
hora o poch abans estant lo dit intrus Johan revestit en la sglesia
j)er fer loffici lo dit duch de Altaricha ly havia trames cuytada-
iiient hun hom notifticant ly, com eil havia rehebuts deseximents
de Vlll o X entre duchs e comtes, los quals venien sobre eil et
sobre Chafusa. Per la quäl raho lo dit intrus Johan leixat et
desemperat totalment loffici sen passa cuytadament a la cambra,
Ins despulla dient a tots los familiars servidors et prelats, quen
alli eren, que cascu se donas brasa de escapar al mills que po-
guessen. Per la cpial laho, senyor, molts de sos servidors, qui
dela dita vila exir nols leixaven ni podien, ubertes les portes
nosaltres et ensemps nosaltres exints dela dita vila hixqueren
entre la prissa de nosaltres et a jjeu et a cavall fingints esser
de nostra companyia. Los prelats et alguns dels anticardenals,
qui eren dins la dita vila de Chafusa ab lo dit intrus, fugiren et
son fugits dega et della defrecats com a studens et vaylets, huns
a peu, altres a cavall, dels quals alguns han donat en maus de
^) Es folfjf noch e HP Keihe scharfer Beiiierliiniien zu dieseru Thema.
'I Am 28. Mars.
250 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
la gent (ümnes et son stats jjreses et deffardats. Lo dit iiilriis
Johan, senyor, havein sabiit, qiie fugi et liixque dela dita vila de
(liafiisa, lü dit digous sant a])i'es iiiig joi'n.^) E scapa et liixque
de la dita vila defressat sobre una carreta caiTegada de trossels
et costals de i'oba et eil gitat entre los costals et la carreta e
costals exien cuberts ab iin drap de peiis, qiie degu iiol podia
veiire ni sen talayaren iiiaij res. E qiiaiit foii deffora passat bun
troq dela dita vila, nies se en iina barqtia et aygua avall sen
ana per lo riu, qnes apella Rin et decorre dens les mars de Flandes.
Deijas, que . . . ana lo dit Johan deves Borgtinya.
Empero, senyor, desque soni en Savojya, haveni sabut per niencio
et certinitat, qiien ha haut lo cojute-), quel dit Johan intrus devahant
sen per lo dit liu ses lues en him castell fort del dit duch de Al-
taricha, que es a una jornada et niiga de Chaffusa apellat Luf-
fenberch. Creu honj. que per la niultitud de la gent darmes, que
es attesa contra tota la teri'a del dit duch de Altaricha, no . . .
posque passar pus avant a la hora de ara. Creu honi, senyor,
([ue et eil hil dit duch de Altaricha et tota sa terra son en preu
presst et tabustol. Car lo dit conite de Savojya ha haut encara
mencio et certinitat, quel dit intrus, sentint la dita potencia de
gent darmes, se volia exir del dit castell per . . . descapar et
fugir nies avant et lo dit duch de Altaricha no lay consentia,
sy dit intrus no li donava seguretats ... de paguar et satisfer
ly tots los dainpnatges, quell et sa terra sesperaven liaver et
sofferir per occasio del dit intrus et per la receptacio et einpara,
quen ha feta fins ara, per la quäl raho eren los dits duch et
intrus Johan en gran divis et discordia, de que tenients alguns
dels antecardenals et prelats, quis eren recullits et aribats al
dit castell ab lo dit Johan, quel dit intrus Johan per scapar eil
iiols leixas en refenes, cuytaren se fugir et anar sen del dit castell,
(pii hau donat en inaiis dela gent darmes. div ha mencio lo dit conite
de Savojya, que entre les altres sen fugien et sen anaven deffre-
cats des dit castell hun anticardenal, quis apella de sent Angeh ")
et lo bisbe de Guap, qui era en Constanca hun dels misat-
V Irrig; Joknnu floh am Karfreitau. 29. Mars. 9 Uhr vanii.: Cerr. Bd. II
228. Fillastre. ebda 26: die (im 28. upplnide Flucht auf 29. verschoheu.
'^) Graf Aiiiadeuü VIII. von Savoyeii.
^) SiephaucHchi. E)- wurde mit seinem Begleiter Benedictus de Filco nach
dessen Bericht vom Grafen von Neuchätel gefangen. Vgl. Finke, Das badische
Land, a. a. 0. S. 49 ^A. 1.
Briefe bis ziii- Al).s('tzuii<>- Johanns XXIII. 251
<;ers ^) del rey Lliijs,-) ei donaven en inans de luin dels capitans
de Ja g-ent darnies, qiiils deffardaren et apresonaren lo dit
anticai'denal, la persona del qiial fina IJl"' dncats. Lo bisbe de
Guap fou dellivrat per him salviicoiidiiyt, que tenia del comte
de Savoiya.
Ära, senyor, specifticaiuent responents als caps deles dites
vostres letra et instruccioiis cessa lo primer cap, en lo qiial nos
niana la vostra senyoi'ia, que no procehixcain en les dites vistes,
ans divertixcani ferniai' aquelles et les enipaichein etc., com fer
nos puixa lo dit cap, com sien ja closes ,et quod factnm est,
nequid non lieri', Bens es greu, senyor, com en tant temps, que
sora estats en Constan(?a, letra alguna no liavem rehebut de vostra
senyoria^) per dar nos almenys sentiment de vostra intencio ans
de fermar les dites vistes . . . Notifficam empero, senyor, per
vostre avis, a vostre gran senyoria, que les dites vistes se son
closes sens artacio de alguna via speciffica per fer la dita unitat,
ans son totes les vies reservades ales dites vistes. Jatsia, senyor,
stigua en veritat, que la intencio del emperador et deles nacions
dela cong-regacio de Constanca fos, sia et es, que la pus prompta
\äa et desenpaichada per aconseguir la unitat seria la via de
renunciacio, hins son anats molt detras ab diverses ginys et
maneres, que nosaltres hils embaxadors del sant pare loassem
et aprovassem la dita via. Empero, senyor, nunquam ho han
poscut optenir tots temps nosaltres hils dites misatgers del sant
pare, dients, que la investigacio, eleccio et concordament de la
via, foi-ma et manera a fer la dita unitat se devia reservar en
les dites vistes en altra manera, que debades les dites vistes se
farien entre tan gians princeps, reys et senyors, dients nosaltres
tots temps, com erem certs de la sancta intencio del dit sant pare,
(|ue no era via rahonable, posible et justa en lo mon per fer et acon-
seguir la dita unitat, quel dit sant pare no acceptas et proseguis ab
gi'an piaer. E que la via, que seria concordada en les dites vistes,
aquella plauria al sant pare et infalliblament et ab gran plaei- la exe-
cutai'ia. E aixi ubertament sens altra artacio de via certa les dites
vistes se son closes et fermades. E de 90, senyor, pot estar la vostra
senyoria en cert et en segur sens dubte algu, et per consequent,
senyor, son . . . per nosaltres justainent closes les dites vistes
V Leodegarius, 1411 — 1429. Vyl. Teilnehmerverseichnis Hardt V 16 (Druck-
fehler in der Seifensaid!).
'^) Ludwig von Anjou. — '"^j Also in den zweieinhalb Monaten!
252 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
et segiions tenor deles nostres priineres instfiicciones seiis fallir
hi title. De que segiions les dites vostres ara deiicres instriicciones
par, senyor, vostra intencio sia, que, si justaiiient en la manei-a
dessus dita closes no eren, se donas iiianera llavors seri aquelles
revocar . . . Certifficaiu vos indubitantnient, senyor, que atteses
les gjnys, tractes et nianeres, ques son servades et hautes atenir
en concordar et cJoure les dites vistes et la solenipnitat, que ses
servada en la fennar de aquelles, parlar ara directaiuent ui iii-
dlrecta ab nianeres coloi'ades, ni en aitra nianera de revocar et
iiiipedir aquelles, seria, senyor, diffaiiiar la vostra senyoria uni-
versaliuent per tot lo nioii a tots tenips e dellir et sobre la grau
et excessiva faina, que haveu en aquestes parts et per tot lo
nion . , . Queus es donada tanta fe et speran^a en aquests fets,
que creheu en la congregacio de Constanga liis tenen pei- dit,
que aixi com Jliesu Christ fou verdader niessies, qiii reheine lo
mon, aixi han speranga en vos, senyor, ques den per ina vosti-a
ensenips ab lo eniperador rehenibre la cristiandat de aquest
sisina inveterat. E claranient, senyor, han dit no una, nias inoltes
vegiiades les nacions en la congreguacio dessiis dita, que en
aquests fets specialment fiaren de vos . . . E crehem, senyor, de
tot cert, que, si nosaltres, qui haveni ab grans gjnijs. tractes et
nianeres closes les dites vistes, o algu de nosaltres niovia ara
en Constan^a tractes alguns, que ells coneguessen o sentissen,
quey fossein per desviar o tornar atras deles dites vistes, hi
Serien anolatats et inorts hins apedreguarien et com als nous pos-
quessen fer nos menjarins a inossos, tenint se la congreguacion dessus
dita per decebuda de nosaltres . . . Esta einpero en Verität, senyor,
(jue, ans que partissem de Constanc^a, lo eniperador nos iiiogue hins
toqua algunes veguades de proroguer lo temps del mes de Junij a
hun mes avant et nosaltres, senyor, en vostra favor crehents, que
fora vostre desservir per lo temps del naveguar en la tornada deles
vistes, continuament loy haveni desviat , dients, quel poder nostre noy
bastava. nias que trametem hun correu cuytat a vostra senyoria. Ein-
pero, senyor, vos certifficaiu, quel dit eniperador ja ans de nostra i)ar-
tida se c(»mencava preparar per ales dites vistes. Car sentiem hnis
fou dit, ans que partissem, que havia ja pres et fet tallar lliuvi'ea a
SOS servidors de negre et blanch per a CCC persones . . .^)
V Nach Konstanz köitnfen sie nicht surückkl'ehren, wegen Geldmamjel n n,<l Gc-
fä]n-<huirjallerWe(jß. (liesehr schlecht seien drirchdiegeut(la,vmes. Doch sei ein Schrei-
ber des B. von Zamora zurückgeblieben, der sie genügend informieren könne.
Briefe bis zur AI)SPtzuno- Johanns XXIII. 253
Item, senyor. havem entes, qiie la vostra senyoria prepara
enbaxades per trametre les en Franca et en Anglaterra. Senyor,
si sobre los fets dela sglesia les dites ambaxades se deven fer,
creuriem esser bon avenir vostre et dels affers, qiie ans que
partissen, hois la vostra senyoria a nostra relacio, qiii sabeni et
podem aqiiella plenarment informai-. aixi de la intencio dels
Franceses com dels Angleses, ab los misatgers dels qiials havem
haut amistat tan, que sentim la affeccio et intencio, que cascuns
dells han en aquests affers ...
Scrita en la ciutat de Geneva, dimecres X dies del nies de
Abril anij mil CCCCXV.
Los vostres humils servidors, quis recomanen molt humilment
en vostra gracia et merce. D. episcopus Zamorensis, Johan de
Jxar, Pe. de Falchs.^)
Molt alt et poderos senyor.
La provissio, quel einperador feu apres la fugu del inti-us,
la quäl no havem volgut specificar en la letra. . . . com nos fou
per el comanada segretament, ab sagrament et sots nostre fe di
no dir no revelar ho al present, sino ala vostra persona, es questa,
(piel dit emperador encontinent, quel dit Johan fou fuyt, ab cartes
publiques secretament per fi et per tot lo imperi et regne seus
subtrague et leva la obediencia al dit intrus Johan en axi que
ja nol apehava sino Baitasar '') de Cussa. Et nies nos dix, que
Anglaterra, Bohemia et Polonia et alguns altres regnes et princeps
eren ja concordes ab el en oppinion. E [per] micer Ottobo, qui
es notari seu imperial et per un dels notariis, qui avien rehebuda
la dita subtraccion, nos feu fe de aquells.
(112) Johann XXIII. an Bürgermeisfer und Bat von Straßlmrg:
Ladet sie mit den Alxjesititdteu B((sels zu dni Verhaiidlmigen
zniischen Friedrich von Os-ferveich tmd K. Sigismund nach
Freiburg ein. Freiburg 1415 Aprit 11.
Straßburg. Stadtarchiv AA 146 Nr. fi. Or. Bulle fehlt. Unter Uiiibiifi
K. de Bossis. Rückseite: A. de Luschis.
Johannes episcopus . . . dilectis filiis magistro . . . consulibus
. . . civitatis Argentinensis . . . Cum dilecti filii officiales et cives
Basihenses huc oratores suos transmiserint causa concordie inter
a) Hs Baltasat.
-) Alle eigenhändig.
254 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
HOS et dilectiim filiiiiii iiobileiii viruiii Fridericuiii diicem Austrie
ac carissimum filiuin nostriiin Sigisiiutndum Romanoriim et Ungarie
regem illiistrein et libentissinie videreimis eciaiii vos. qiios non
dubitamiis esse paeis et concordie zelatores. insiimil haue materiaiii
ad optatiim fineni Deo iuvante perduceie. devocionem vestraiii
liortaiiiur in Domino et affectnose roganuis. quatinus oratores
vestros ad hune ipsnm lociim Fribnrgi, nbi nos et prefatus dux
presencialiter resideniiis, velitis . . . indillate transmittere . . .
Dat. Friburgi Constanciensis diocesis III. idus Aprilis p. n. a. qiiinto.
(113) 7v. FercliuaiKl au seine Gesandten: Empfang ihres Briefes
aber Johanns Flucht. Solleii JAeitjen, berichten und jetzt auf
die ZusaunnenJi'ioift mit Sigismnnd dringen, aucli ircn)t
andere Änderungen kommeu. Vatencia 1415 April 11.
Barcelona, Kronarchiv Reg. 2400 f. 12.
Lo rey. Embaxadors. Vuij dat de la present havem reebndes
vostres letres, contenents la fiiita de! antipapa Johan et deles
novitats subseguides, a les qnals de present solament vos responem.
manants vos. que atm'ets aqui e si partits sots. retornats, per co
que per vosaltres puxam continuament esser informats de les
novitats. que daci avant se seguiran. E instats. Indults et estal-
fats continuament lo rey dels Romans a complir les vistes per
eil e vosaltres en nom nostre fennades, no obstants la dita fuijta
del intrus o altra novitat qualsevol. Car speram en la miseri-
cordia de Deu et de la verge Maria, que de les dites vistes, no
obstants les dites novitats et altres. ques poguessen seguir. se
seguira unio en la esglesia de Deu . . . Dat en Valencia a XI
dies de Abril . . MCCCC X\'.^)
. . . Daci a dos o tres jorns vos scriurem pus largament
paia nostra i)artida e axi a nostre sant pai'e.-)
(114) Brei Gesandte coi K. Ferdinand : Bericht iiber das Sträuben
Johanns XXIIf. nach Abschluß des Vertrages Prohuraforen
zu stellen, über wiederholt geäußertes Bedoihoi Sigis)n?nids
V Am 22. April in formiert er de» König von Xavnrra. Be<j. 2400 f. 13 >'.
-) Solle)! sorgen, daß Sigianiuncl genügend Gelelt rfe mitbringt. Am 2. Mai :
Ankunft ihrer Antnort auf InsfrnMionen und Briefe, die Bainon Batle und
2 Kuriere gebracht haben : Tornads vos en ving'ats de continent . . . vos, bis-
be de Zamora, . . . sollicitats al vostre resident en Costan^a, que continuament
scrisca de totes les novitates . . . Par en tot cas se deg-ats treballar. (|ui'
Greg-ori personalment ving-ues a les dites vistes. Reg. 2400 f. 18.
Briefe bis zur Absetziino- Jolianns XXIII. 255
und sein Drängen den YcHran zu iriderrufeti, was die Ge-
sandten tmwöglich Jiotiufen; er möge iJerdinaud schreiben.
Nach Johanns Flucht ilt)erwarf sich in einer Kongregation
Sigismund mit den französischen Gesandten., die sich schlecht
in der Fluchtsache betrugen. Er sagte ihnen, trotz allen,
die die Einigkeit nicht n-ollten. irerde er sie machen: cmch
trotz ihres geflohenen Papstes und trotz der drei Päpste nerde
die Union kommen ; er und Ferdinand mache sie. BomelliC?)
in Savoyen 1415 April 13.
Barcelona. Kronarchiv. Caja C. di Costansa. 1921 nicht aufgefunden.
. . . Vistes ^) encara les letres, que de present trainetem et go
que eil aquelles es coiitengiit, mills et pus delliberadament la
Yostra senyoria puixa acordar et cloure qo que lij sia plasent.
Senyor, sapia la vostra senyoria, que ans que les dites vistes se
clüguesen nis ferniassen entre lo dit emperador et nosaltres, les
nacions volgueren, quel dit intnis Jolian offeris, pronietes et juras
la via de renunciacio en la forma et manera, que llur pretes
concili volria et ordenaria, seguons que en letres ja per la vostra
senyoria reliebudes et cedules dins aquelles intercluses la vostra
senyoria es ja estastiiiienf) informada. Apres, senyor, que les
dites vistes foren concordades, closes et fermades entre lo dit
emperador et nosaltres, les dites nacions ensemps ab lo emperador
cloyueren et delliberaren, quel dit intims Jolian constituis procura-
dors a fer la dita renunciacio, quant necessari fos, aquelles persones,
que los dites nacions volrien, delliberarien et elegirien et que
aquelles persones haguessen poder ,simul et quelibet earum in
solum'. Et par, que volrien les dites nacions, quel emperador
fos la una de aquelles persones. E sobre ago comencaren de-
sti'enyer al dit intrus Jolian de atorguar et fer la dita procuracio,
de que, senyor, principalment ses seguida la dita fuyta del dit
intrus. Duiant, senyor. lo dit strenyjment, per v<> com lo dit
intrus Johan ho deneguava, dient, que, si renunciacio se liavia ä
fer, eil la volia fer personalment etc., et los antecardenales eren
de sa oppinio, lo dit emperador sobre aco estant al desplaer gran,
com no podia haver son optat del djt procuratori et dela delli-
beracio dessus dita, nos dix moltes veguades devant los deputats
deles dites nacions et moltes altres persones, que debades donchs
a) So Reg.
V Vorher: Sie haben Brief vom König, daß er i'dwr alles bis zur Fliirhi
■lohanns informiert ist.
25G I. Abschnitt. Johann XXIIT. nnrl das Konzil.
liii'ia eil a Nica per veures sens negmi effecte ab vos, seiiyor, et
ab vostre sant pare et qiie eil seria trobat en falta et caiiria en
gran niinua et verguonya, escometent a nosaltres de revocai' et
retractar co, que havia fermat. ^) E deffet, senyor, en aquell cas,
creheiii iiifalliblament, que eil haguera volentes desdir les dites
vistes. nosaltres, senyor, dient ly tots temps et responent ly,
com havienr haut poder de liguar, mas que no haviem poder de
desliguar, mas que scrigues a vostra senyoria, crehents nosaltres,
senyor, que haver fermat les dites vistes era gran servir de vostra
senyoria iuxta les instruccions, quens hen portam, et que no haver
les fermades o revocar qo, que era fermat, fora vostre desservir,
dient lo dit emperador, que pus aixi era, que ... eil no fallria
a (,'0, que havia promis et que hiiia a la dita ciutat de Ni^a ab
XX 0 XXV cavalcadors . . .
. . . E apres, senyor, nos niogue moltes vegades . . . sens
saber ... les nacions de proroguacio del temps de les dites
vistes; per nosaltres li fou respost, com non havem poder . . .
Apres la fuyta del dit intrus Jolian lo dit emperador, des-
avenint se ab los misatges del rey de Pran^a en plena congre-
guacio, los quals fort deshonestament e no be se son mostrats
et hauts en les affers et ab mala intenci(^ los dix ab gran fellonia
et avol so, que a despit. de qui non volgues la unitat de la sglesia.
se faria. Hoc encara, senyor, se allargua a dir, que a despit de
Hur papa Johan. no obstant que fos fugit, hoc encara a despit
de tots los tres competitors la dita unio se faria . . . Vos et
eil en les dites vistes farien fer la dita unitat, volguessen ells
o no.-) . . . Scrit en lo loch de Romelli dins lo comitat de Savoya
a XII 1 del mes de Abril any MCCCCXV.
(115) Bischof (Didaciis) rou Zaniora (Ut K. FcMinaiid : D/r ovni-
tiu'llc VerläncjrniiH/ der Zusammenkuuftsfrist dürfe heim
Konzil nicht bekanid iverdeu, weil sie Verdacht errege. K.
Ferdinand möge von seiner Forderung der gleichzeitigen
gegenseitigen Ernennung des Ottobontis (de Bellonis) und
Pere Falchs ztint Hat atjstehen. (1415 April 18).
V Am Rand gleich seiti (j : de ambaxatorihus . . . requisitis per iniporatonMn
ad revocandura, que egerant.
^) Sie rvissen nicht was tun, nach Empfany von Ferdinands Brief. Zn-ci
irollen iit Montpellier warten, einer reist siini König.
Briefe bis zur Absetzung .Johanns XXIII. 257
. . . Item ^), sefioi'. al segiindo punto. de que la viie.sti-a mer-
ced tora, dela prorrogacion del tienipo.^sy la vuestra senyoria lo
caussa en esta manera diziendo. en 'commo nosotros de part
suya vos ovimos scripto por prorrogacion de mes et medio o de
uno mes a lo menos et que vos vista la novidad. que se es se-
guida despues delas vistas firmadas en la fuga de Johan et visto,
de commo es el ocupado, por aquesta nacon, que a vos plaze
por parte vuestra por su honrra et por le fazer plazer de le proi'-
rogar el termi a mes et medio tanto. quel tenga manera. que
desta prorrogacion non sea sabidor el pi'etesso conscilio. por que
non se sospechasse, que se fazi poi- oti-a entencion et por Ventura
se no en casso de perder coi'avon et buena speranca en los fechos
de la Union, lo quäl non seil conplideso et de aquesta prorrogacion
que le fazedes, que vos le enviades todo recabdo por scriptm'a
autentica et que ansy mismo conple. ([ue de parte suya por
scriptura autentica el })roi'rogue a vos el dicho termino. por que
seades seguro en vuestra consciencia, stando siempre la primera
obligacion en sus terminos premesos, de la quäl non le entende-
des absolver sinon etc. . . . Ca.-) seiior. considerada la instancia,
que nos fazo los del pretesso concilio ... et donde agora stan bien
edificados de vos . . ., grand dubdo he, que perdiessen coraQon et se
scandalisassen contra vos sobre todo . . . Item, sefior, enviastes nos
la Provision dela gracia de micer Ottobo ^) e que la non li entasse-
mos. sin que primeramiente el emperador recibiesse por su consejoro
a micer Per de Fals e le proveisse de senblante oficio, fablando,
seiior. con humil et devida i'everencia. vuestra seiioria non deviera
enviai' o mandar poner aquellas condiciones por dos razones: la
primera. por quanto el dicho micer Ottobo este negocio flo de
mi solo et yo solo, sefior, vos scrivi apercadamiente dello, sin
mis companeros. Ca no queri. seiior. que se sopiesse. que vem
a suplicacion suya; la segunda razon. sefior. sera, que qiiando
con este patido fuessemos al emperador. seri forpado, quel empe-
rador sopiesse. commo vos avi el suplicado et la ora por ventui-a
non seri agradable al dicho emperadoi' lo fecho por el dicho micer
^) Erst Anfrage, wenn Sigismund die Vista nicht wolle, wie es mit dem
Bündnis zu halten sei. Am Rande: Non videtur locus nunc leanciis. Dann,
nnch am Band, sum oben Folgenden: Qualiter sit formanda prorogacio.
'^) Am Rand: Si revert ereilt ibi, scandalizarent concilium.
^) Am 28. März ernennt Ferdinand Ottobonus de Bellonis zu seinem
Rat lind Promotor negociorum eurie nostre. Reg. 2387 f. 94.
Finke Acta concilii Constanciensis UI. 17
258 I. Abschnitt. Johann XXTTI. und das Konzil.
Ottobo e aun tengo, quel dicho micer Ottobo non toviesse la gracia
vuestra en tanta estima. piies se le faze a iiiano del emperador. Por lo
quäl, senor, con devida reverencia fablando paresceria, que liberal-
miente sin fazer mencion dela otra se le deviesse despachar et despach-
anda por via de rrueg-o de parte vuestra fecho de nuevo se obtuviesse
la gracia pera ei dicho micer Pere . . . Scripta XVlIl. de Abril.
Fechuraet servidor dela vuestra real sefioria el obispo de (^'amora.
(116) Vencflk/ an flcn Gonvcmew- von Bologna: Bekundung der
Änhängf ichkeif an Joha}in XXIII. und Freude über fteine
Flucht. Venedig hat an den Papst und Friedrich ron
Österreich geschrietien. 1415 April 19.
Venediu. Staatsarchiv. Deliberasioni 6 f. 47.
Capta.
Quod anibassiatori reverendissiiul d. gubernatoris Rononie ad
illam partem, per quam nostrum dominium ro^avit, ut consideratis
bis, que occursa sunt de persona summi pontiticis propter recessum
suum de Constancia, placeat nostro dominio personam d. d. pape
habere recommissam etc., i'espondeatui', (luod . . . semper fuimus
veri fllii sancte matris ecclesie et summi |)ontificis Johannis pape
XXIII. et sencientes sanctitatem suam de Constancia recessisse
propter causas omnibus *") satis notas et se reduxisse in terris
illustris d. ducis Frederici, habuimus gaudium singulare, cognos-
centes personam sue sanctitatis esse in loco securo et libero. Et
potest d. d. gubernator reddere se certissimum, quod. si in futurum
aliquid per nos operari potei-it ad bonum et securitatem persone d. d.
pape libenter operabimus partes nostras propter filialem devocionem
et reverenciam, quam erga suam sanctitatem gerimus et habemus.
Ad aliam autem partem, per quam regraciatur nostro dominio,
quia sensit certam provisionem per nos fuisse factam ad securi-
tatem d. d. pape, respondeatur, quod non est necessarium, quod
sua paternitas in hoc regracietur nostro dominio et ut videat
bonam intencionem erga d. d. papam : subito sencientes eundem
recessisse de Constancia sue sanctitati scripsimus et simul d.
duci Frederico in illa forma, que nobis apparuit necessaria pro
securitate sua.^) Et ita sumus dispositi facere, quicquid per nos
fieri poterit ad bonum et securitatem persone d. pape predicti.
De parte 118 — de non 3 — non sinceri 2.
a) Hs wiederholt.
^) Diese Briefe sind bisher nicht aufgefunden.
Briefe bis zur Ab.setziino^ Johanns XXIII. 259
(117) Lie 3 Gesandten nn K. Ferdinand: Seinen Befehl^ nachdem
er die Flucht Johanns erfahren, nach Kmistanz sofort zurück-
zukehren, köniiot sie nicht erfüllen; sie reisen erst nach
Montpellier. Auch dann reise)! sie erst, wenn sie genügend
Geld erhalten. Banyols (1415) April 20.
Barcelona, Kronarchw. Or. Pap. Caja Concilio ^i C.
. . . Un correu per la vostra senyoria a nos altres trames , . .
liura una letra en pergami continent effectualment, com . . . la
vostra senyoria havia reebudes les Jetres nostres continents la
fuija del intriis Johan. inanants nos, retornassem a la ciutat de
Constanca . . • Responeni, qiie necessitat urgent et impossibilitat
de poder fer lo contrari nos arten ens constreyen continuar nostre
cami et aplegar a la vila de Muntpesller, de la quäl som vuy
XV 0 XVI legues . . .
. . . Senyor,^) certifficani vostra senyoria, que obteniperans
als vostres menanients haut recapte en la dita vila de Muntpesller
de tot CO, quens sia necessari per la dita retornada, som prests
e apperellats, jatsia ab grans perills de nostres persones, retornar
e exeguir e complir tot co e quant per la vostra senyoria nos es
stat manat e comenat. Empero, senyor, certifficani la dita vostra
senyoria, que, si en contenent vista la present per aquella no es
provehit a nosaltres de diners e de (?o, que mester havem, per
que no tornem a venir, . . . confusions e vergonyes, perplexitats
e angustias, en que som venguts fins al dia de vuy explicat per
nos altres al emperador les dites coses a nosaltres comenades,
tantost nos en entenem a partir et tornar. E metem en cert la
vostra senyoria ab humil reverencia parlant, que no entenem
tant a flixar, com havem flixat fins al dia de vuij . . .")
(118) K. Ferdinand seinen Gesandten: Rückkehr zu Sigismund ;
Gregor XII. soll nach Nizza eingeladen werden; andernfalls
soll Karl Malatesta ihn vertreten; mit Sigismund sollen Ver-
treter der 4 Konzilsnatimien kommen; Zeit spätestens Juli:
Dank für den geh einten Zettel und Aufforderung in Sachen
der Union zu beharren; die spanischen Könige hat er und
Benedikt XIII. eingeladen. Geldangelegenheit. Valencia
1415 April 26.
Barcelona, KronarcJiiv Reg. 2400. f. 15".
V Am Rande: Si non providebitur eis de pecunia, redibunt ad d. regem.
^) Bitten um eventuelle Instruktion für Nissa.
17*
260 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
Ambaxatores. Vestras recepimus litteras confectas Geneve
die X. et aliam Romelli XIll. mensis presentis. Quibus, laudantes
motivos vestros super nostris littera et lueiiioi'iali pei* vos receptis
et habentes grata, que fecistis, taliter lespondenius: iiiandantes,
qiiod vos, episcopiis (^amorensis et Petrus de Falchs et vobiscum
scriptor ambaxiate revertamini ad regeiu Roiiianorum in continenti
et vos, nobilis Jobannes Dixar, veniatis ad nos negocioruni oinniuni
relaturus successus. Et quamvis causa principalis vestri regressus
Sit, ut possitis videre et palpare, que ilhicb gerentur, innovabuntur
et occurrent, et illa nobis continue intiniare, attamen vigore
littere credencie, quam cum presenti vobis un'ttimus, dicetis ipsi
regi Romanorum causas dicti vestri regressus fore sequentes :
Primo. quod si lieri potest, in vistis sit presens Gregorius; item
quod, ubi ibidem esse nolit vel nequeat, saltim sit ibi d. de Malatesta,
habens a Gregorio plenum ])osse supei* danda unione per quamcum-
que viam ibi in vistis concordandam. Item quod ibi cum Gregorio
vel ah'o ibidem veniente et cum eins potestate et pro eo veniant
alique persone representantes obedienciam ipsius Gregorii tam
ecclesiastice quam seculai'es notabiles. Item quod veniant in
eisdem alique alie bone et notabiles persone scientes. bone con-
sciencie ac Deuin timentes et zelantes serviciuin Dei et bonum
unionis ecclesie. Item instabitis apud regem Romanorum, quod
in vistis veniant cum eodem rege Romanoi'um de gentibus quarum-
libet quatuoi" nacionum i)retensi concilii Gonstancie sive congre-
gacionis persone alique notabiles, bone litterature. vite et con-
sciencie laudabilis, Deum timentes et bonum predicte unionis zelantes
. . . Preterea instabitis cum rege Romanorum, quod tempus vista-
rum prorogetur solum per mensem Julii et non amplius. Referetis
eciam eidem regi Romanorum, qualiter nos fuimus certificati per
cedulam^), quam misistis de bis, que idem rex Romanorum comisit
vobis in secreto referenda nobis, prout in cedula missa continetur ;
et quod gaudemus de bona intencione et proposito, que gerit et osten-
dit ad bonum unionis ecclesie, et instabitis apud eum, quod dictum
bonum unionis prosequatur, contraria quecunque possetenus repel-
lendo et turbatores ipsius modis condescentibus compescendo. Noti-
ficabitis eciam ipsi regi Romanorum, qualiter nos scripsimus et pro-
curamus, quod reges et pi'incipes obediencie d. n. pape mittant suos
ambaxiatores ad interessendum in dictis vistis et procurandum,
faciendum et firmandum nomine ipsorum regum et princij)um ea.
V Vgl. Brief vom 10. ApriJ. Schluß.
Briefe bis zur Absetzung Johanns XXIII. 261
que in ipsis vistis pro boiio unionis fiierint concordata. Et eciani
ideni d. n. papa scripsit, ut dicti aiiibaxiatores veniant ad in-
teressendiiiii in dictis vistis. Et reversi stabitis cum dicto rege
Rünianoiuin usque ad agiessuni Nicle inclusive. De pecunia vobis
necessaria iani providinius. ut nostris litteris iam scivistis, eciani
providebinius per tenipus non provisuin. Uat. Valencie sub nostro
sigillo secreto XXVI. die Aprilis anno a nativitate Doniini niillesinio
CCCC quinto decimo. Rex Ferdinandus.
Dirig-itur ambaxiatoribus ad regem Romanorum destinatis.
Am 4. Mai bektnichn die Gesandten Empfang der Aufiräye und Rückkehr:
Jatsia ab gran perili de nostres persones et evident scandel del negoci
axi conclus som prests de retornar . . . Item, senyor, son molt maravillats . . .
vos, senyor, fer tan gran instancia per aquesta prorogacio et nostre senyor lo
papa una letra ni alguna mencio no haver non feta a sos embaxadors . . .
Scrit en Muntpesller a IUI de Maig MCCCCXV. iOr. Pap, Caja CanciUo di C.)
Am 30. April schreibt der König (Reg. 2400 f. 16):
Embaxadors. Ja per altra letra vos havem scrit, com los
dos tornets vers lo rey dels Romans e les causes de vostra
tornada. De la quäl letra a major cautela vos enviam translat
interclus en la present e trametem vos la carta de la proro-
gacio . . . ^) E continuament nos certiffiquets de totes noves, fets
e actes en aquexes parts occurrents ; e de Gregori, on es ni si
algu aqui per eil. ni si per eil sappella algu venir a les dites
vistes e de tot qo, que dell sintats e sapiats. E advisets vos,
que dapi avant, si alguna cosa nos tramettets secreta o cedula o altra,
no sen faga mencio en la letra principal, quens tremetrets ; per qo
que aquella cove esser vista per molts, e guardats vos, que en
les letres principals, quens trametrets, no fapats mencio daquelles
coses, qui toquen lo sant pare, ans les nos tramettats a part,
per Qo que les dites letres, quens tramettets, de continent li fem
mostrar. Dad en Valencia . . . a XXX dies Dabril.
E trametets nos a dir aquell, qui es aqui per Gregori . . .
en lo pretes concili ne quin poder ha ni si ha renunciat o fet altre
acte e de tot qo que dell e de sos fets sapiats e dels de sa
obediencia.
(119) Ausführlicher Bericht (des Petrus de Wolfram) über das
Verhalten Johanns XXIII. im März und seine Flucht. (1415
Ende April.)
^1 Sollen vor allem für Juli als Endiermin sorgen.
262 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
Petersburc). Cod. f. 119 ss. (P) Wahrscheinlich aus derselhen Quelle stammt
der Druck bei Mansi XXVII 710 (N) mit der Atigabe: Ex msc. codice eruit
et niisit P. Philippus Puell can. regul. Neocellensis. Alle Stellen, die auf den
Verf. spesiell deuten und die in einem Tagebuche üblichen Hinweiselauf frühere
Eintragungen sind weggelassen. Verf. ist unsweifelhaft der^ Schreiber [des
Petersburger Codex. (Vgl. Einleitung.) Zur Datierung der Eintragung dient
die Stelle, wo er von der vor 6 Wochen erfolgten Abreise des Mainzers spricht;
das weist auf Ende April hin. Dazu paßt die ständige Korrektur bei den
Fluchtereignissen; schließlich trifft er doch das nichtige.
Casus in terniinis, ^) ex' qiiibus causis et fomitibus doiuiiius
noster papa Johannes XXlll. niotiis fuit ad cedenduni de civitate
Constanciensi, prout brevius et menioracius potui comprehendere,
fuit iste etc.
Licet ante adventuni d. aichiepiscopi Gneznensis suorumque
sufTraganeorum ceteroi'umque d. legis Polonie ambasiatorum
niulta et varia in tractatibus et avisainentis agendoruni in concilio
Constanciensi^) precesserant,'')presertini pertres naciones, Gennani-
cam scilicet, Gallicani et Anglicanani : quia tarnen nacio Ytalica
in hoc a ceteris nacionibus dicrepabat et volebat iuxta v oluntatem
pape et cardinalium, quod*^^) vota concilii deberent scrutari seu
fleri per capita prelatoruni, alie veio naciones volebant, quatenus
fieret per naciones, ilhs'^) sie super istis'') aliquantulum disceptanti-
busO et allegantibus liinc inde diversas raciones, quas habeas in
loco suo, unde ipsis obniissis") tandein'') omnes quatuor naciones,
ut pax ecclesie daretur'). uniforniiter viani cessionis tanquani
magis aptani et niehorem aniplectentes proposuerunt*") d. pape,
ut ipsani anipiecti vellet, suppliciter deprecantes. Qui senciens
hoc futuiuni decrevit eandeni viani sequi ipsanique siniilitej" eligens
fecit eandeni publice in palacio circa finem mensis Februarii
publicari pei' d. Franciscuui cai'dinaleni Florentinuni in liiis verbis:
Sanctissiinus d. n. papa Joliannes XXIII. et cetera, quam habes
supra folio^); set quia predicta ceduhi seu forma habuit in fine certa
dura avisamenta et ahas in se obscura fuerat, propter que nego-
a) Fehlt F. b) A' proc. c) Fehlt P. <l) Fehlt F. e) xV bis. i) A' discrepantibus.
g') (juas-obmissis /efoi^ A\ h) Fehlt P. i) Ut-daretur /e/zZ/ P. k) Decreverant P. 1) Quain-folio
fehlt N ; dann Lücke.
\) Dieser auffällige Ausdruck ist besonders üblich in der more Italico ver-
fahrenden Jurisprudenz des 15. und 16. Jahrhunderts, aber auch noch in der
deutschen gemeinrechtlichen Kasuistik der Praxis iuris Romano-Germanici.
Er bezeichnet kurz den Fall denkbarst sicherer Entscheidung. Er paßt aller-
dings auf unsern Fall nur in dem Sinne, daß der Schreiber eine möglichst
genaue Darstelluvg der von ihm unter dem Gesichtspunkt eines Gerichtsfalles
aufgefaßten Tatsachen zu geben sucht. (Mitteilung von Landsberg-Bonn. j
Briefe bis zur Absetzun]^ Johanns XXIII. 263
ciiini imionis videbatur fortiter protelari, ut illi duo contendentes
irritati*) fuissent, si contra ipsos procedi iuxta predicte cedule
tenorem debuisset,'')^) deliberatuni t'iiit et iterum supplicatuni, qua-
teniis d. papa cJarius et efficaciiis piomitteret, voveiet et iuiaret,
dataque sibi fuit forma, secundum quam iurare deberet, que incipit
Ego Johannes papa, quam habes supra folio, una cum copia bulle'")
et quia ipse d. papa Johannes sensit, quod hanc peticionem salva
honestate denegare concilio non posset, iterum se obtulit ad
eandem. Propter quod in crastino die, scilicet die 11.**) mensis
Marcii in sessione ad hoc speciahter per ipsum celebrata, in qua
supei' pectus suum iura\ it, vovit et promisit, ut in eadem cedula
continetur, super quo multa fuere facta publica instrumenta et
bulla, ut pi-efertur.'*) His factis sonabantur campane circumqua-
que, ac Te Deum laudamus altis vocibiis decantabatur, sicque
spes indubia esset unionis. Verum ^) quia iuxta verbum Ganifredi
in sua poetria, scilicet : ,Cum totum fecisse putas, latet anguis in
herba ^)' credebamus, prout verisimiliter dubitari non debuit, quod
Salus et unio esset in foribus, ecce ambasiatores regis Francie
Constanciam veniunt, dux scilicet Bavarie Ludovicus, archiepiscopus
Remensis, episcopus t'arcassonensium^) cum'') certis aliis, quos
rex Romanorum cum magna suscepit decencia, quos eciam papa
volens sibi allicere decreverat in una'') publica sessione suscipere
et audire. Et quia hoc non placuit concilio, ipsis nichilominus
audienciam in ecclesia niaiori prebuit, ac ipsos taliter honoravit,
sicut illos, quos rex vult honorare.') Ulis itaque expeditis cepit
murmur paulatine surgere, quomodo d. papa haberet tedium de
stando in hoc loco Constanciensi. Eingebatque locum de peste
iam esse*") infectum, j)ropter quod satagebat quantum in ipso erat
locum concilii ahbi transferre; sie eciam et') ipsis cardinalibus
et nonnuUis Itallcis expediens videbatur. Rursus tres naciones
onmino locum decreverunt sine deliberacione concilii non mu-
tandum. Pendente igitur hoc tractatu de loco non mutanda
d. rex Romanorum circa pacta iurata hinc inde cum ambasiatoribus
regis Aragonum et Petri de Luna et de consensu et voluntate™)
a) N iniitati. b) P debuissent. c) yue-bulle fehlt A'. <1) In — U. fehlt N, für U.
steht Vn. e) Ut — prefertur fehlt N. f) Von hier bis herba fehlt N. g) P Carcaconensis
iV Carcatonensiuni. h) Fehlt N. i) JV honorari. k) P esse iam. l) Fehlt N. m) Et vol. fehlt N.
V Der Berichterstatter vermeugt die Formel vom 16. und 21. Febr. Nur
letztere hatte die Avisamente.
y Aus Vergils Eclog. 3. 93. Gauifredas ist Gaiifredus de Vinosalvo. Die
Stelle Nova poetria (ed. P. Leyser, Hist. yoetarum etc. 1721, 855 ff'.) v. 283.
264 I. Abschnitt. Johann XXllI. und das Konzil.
d. pape et tocius concilii iniit/) quateniis per totum mensein Junii
in civitate Niciensi cum dictis rege Aragonum et Petro de Lima
insimul convenirent, de qiiibus i)lene habes supra folio.*) Qiiibus
sie plane expeditis datisque ') litteris salviconductiis hinc inde
similiter cum ambasiatoribus a Corario alias üregorio XII. fuit
ordo datus de mandato ad i-enunciandum pleniori "), quatenus
ipsi hoc, quanto celerius possent, eftlcerent, ut mandatum plenissi-
mum ad cedendum a suo dominij, scilicet Gregorio XII. papa'')
reportarent. Ad quod se predicti ambasiatores promte obtulerunt.
His igitur sie conclusis nonnulli prelatorum ac alii, qul eoncilio
de iure Interesse del)iierant, ceperunt paulatine**) a eoncilio versus
partes declinare, non petita nee obtenta licencia cuiuscumque,
sie quod notabiliter presumi debuit*) dissolucio concilii, saltem
in maiori parte isto modo. Et quia archiepiscopus Maguntinus
senciens. quod facta concilii iuxta capud suum procedere non
debebant;^) videns eciam et forte in spiritu Cayphe presenciens,
quod papa sua sequi deberet •') vestigia, longe ante sex ^) septi-
manas vel quasi ') a civitate Constanciensi, valde '') mane una
sabbatorum ^) clanculo exiliens^) insalutato hospite per aliam
vianr^) in suam fuit reversus regionem. Propter quod mandatum
fuit per camerarium pape, ut nullus de cetero^) recederet etc.™)
Set quia nichilominus quamplures i'eeedebant, hac occasione mote
naciones inter ") se eoncluserimt, quatenus nullus prelatorum seu
aliorum eoncilio debeneium Interesse") sine licencia pape vel depu-
tatorum deberet a eoncilio reeedere etc.") Et quia sie subito de
huiusmodi deputatis seu deputandis non potuit previderi, deli-
beratum fuit ergo,'') ut d. rex portas civitatis faeeret fieri eustoditas.
ad hoc, ut nullus notabilis tamdiu non ^} exiret, quousque per d.
a) De — folio fehlt N. b) qiie fehlt N. c) P\em<)ri fehlt N. d) Fehlt P. e) A". paiilatim.
0 N pettiit. ff) Statt volebant. h) P debuerat. i) Vel quasi fehlt K. k) Fehlt N. 1) De
L-etero fehlt P. ni) Felilt X. ii) N inter se nac. o) iV interesse deb. p) Fehlt N.
') Ahi 4. März.
-I Nach Kichental S. 60 aß Johann von Mains am 10. März (Laetare)
heim Papste, am 11. Mä/rs liatte er den Zusammenstoß mit (fem Patriarchen
von Konstantinopel, dann reiste er ab. Das berichtet auch Nauclertis (Hardt
IV 55). aber nach Eichental. sanst niemand. Darnach märe obiges Ende April
(feschrieben. Nach dem Bericht der Frankfurter Gesandten (.Janssen, Reichs-
korrespondens I 8. 283 ist der Mainzer am 15. Februar fortgeritten; einige
meinen, er komme zurück, andere leugtien es.
^) Marc. 16, 2. Tatsächlich war es wohl kein Samstag.
*) Tob. 2, 3.
') Matth, 2, 12,
Briefe bis zur Absetzuntr Jolianns XXill. 265
papam et concilium de remedio provideietiir.'') Interea^) d. papa,
qui de loco Constanciensi ab inicio male contentus fuerat et ut
opiiior non tantiim loco fiiit infestus,") sei quia vidit dietini tot
et tantüs de diversis mundi cliniatibus reguin.. principuiii, amba-
siatores, yiniiio inultos principes ceterosque viros magnificos ad
civitatem afflueie ^), super quibus letari et dilataii cor siiuni de-
buerat, ut dicit Ysayas, quaudo con versa fuit ad ipum multitudo
populi ■-), cepit intra se forte cogitare,^) quomodo"") tanta et talis
congeries prelatorum et principum posset sibi insultare ipsuuique
ducere, quo non vellet.^) Querens igitur opportunitateni. qualiter
sub colore alicuius metus posset locum hunc declinare^), audiens,
quod porte civitatis ultra solitum essent, ut prefertur, custodite,
ad iracundiani vebenienter concitatus et convocatis aliquibus
principibus sacerdotuni et senioribus populi civitatis protestabatur
coram ipsis, qualiter de cetero in civitate t.'onstanciensi libertas
concilii esset violata, et salvus conductus d. regis Ronianoiuni
esset per factum huiusmodi fractus;*^) propter quod facta de cetero
et fienda inantea, dicebat, tanquam per impressionem nulla esse
et irrita,*") ex quibus suum lamentabatur in civitate Constanciensi
incolatum. Cepit ergo timere, ubi ^) timor non fuerat, et mestus
esse inter tot delicias et lionoi-es. Dominus autem 0 rex Romano-
i'um cum prelatis trium nacionum, hoc comperto, quod ipse papa
sie moleste predictarum portarum custodiam tulisset,^) et quod
protestaciones huiusmodi fecisset, ascendit palacium XVI. die*^).
ut credo^), iunctis sibi utriusque Status quam phnibus principibus,
nobisque de Polonia ibidem presentibus') cepit suam innocenciam
excusare, scilicet qualiter dictarum portaram custodia iuxta deh-
beracionem nacionum facta fuisset pro meliori ; cepitque ipsum
consolari, quatenus dubitare non deberet, ymmo deberet esse
tutissimus, et quod locum istum sine deliberacione concilii non
mutaret, et multa similia'') et salubria tani per regem quam per
prelatos sibi pacifice dicebantur. Set ipse amaricatus nonnuUos
venerandos patres, patriarcham scilicet Antiocenum turpiter verbis
prius obruit, et d. Salisburgensem') Anglicum tunc presentem
a) P videretiir. b) F'elilt X. c) A' sed neque loca usu-. d) N quoniam. e) Et irr.
fehlt P. f) Fehlt P. g) P recepisset. h) XVI. bis hier fehlt X. i) Nobis — pres. fehlt X.
k) N Plura statt siniili. I) A" Salisbursensem.
V Zacharias 17. — '^) Isai. 60. 5: Quaudo couversa fuerit ad te mul-
titudo maris. Die Stelle von ut — populi fehlt N. — ») Dan. 4, 16. — *) Joh.
21, 18. — «; Esech. 10, 11. — »j U. Mars. Vgl. Bd. II 218. — ') Psalm. 13, 5.
— «; Bd. II 219; tatsächlich 14. März.
266 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
hereticum •') asseruit. Ultimo tandeiii in eodeiii instanti, postquam
ainpliiis'') fremere non potuit, mitigatus in animo cepit loqui veg'i
Roiiianoruiii, quomodo ipse papa de ipso rege nullatenus dubitaret,
ymiiio certus esset, qiiod sibi nulluni nialuni cogitaret. ymmo non
curaret mori ; eciamsi ipsuni rex occideret. vellet ipsuni absolvere.
Et subiunxit. quomodo nullus credere nee ") suspicari deberet de
ipso, quod ipse*^) nocturno tempore et furtim ab hoc loco recederet,
quia esset adeo gravis et male ire de nocte dispositus ; adiungens,
quod cicius eligeret mori. quam tantam sibi verecundiam, clam
recedendo, in orbe terrarum suscitaret. Ymmo dicebat : si istum
locum mutare decrevero, hoc publice premissis solitis intimacioni-
bus faciani etc. Quibus sie expeditis recessimus cum rege de
pallacio et^) die sequenti prehabitis maturis eonsiliis trium nacionmn
conelusum fuerat. (pialiter pro eo. ut eieius et faeihus expediretur
negoeium unionis, supplicandum esset d. pape. quatenus constitueret
procuratores legitimos ad cedendum papatui. si et quando ahi
duo cederent; sicque sibi alio die fuit supplicatum per omnes
fere naciones rege Romanorum 0 tunc cum suis principibus
assistente ; et quia, quod quis non diligit, facile contempnit, noluit
intelligere, ut bene ageret, dixitque deliberare") velle cum d. car-
dinalibus. Facta deliberacione. convocatis iterum omnibus naci-
onibus ^), rege Romanorum, ambasiatoribus regum et principum
presentibus, feeit respondere per d. Florentinum eardinalem, scili-
cet ^) qualiter ipse d. papa nollet constituere procuratores ad
cedendum, ymmo solus vellet ire ad locum vicinum Nicee et vellet
cessionem facere personalem*) et multa allegabat d. Florentinus
tam iura quam raeiones. qualiter ipse papa in hoc casu constituere
procuratores nullatenus teneretur, et quahter locus iste esset
omnino civitati ?siciensi. in qua convencio, ut prefertur, fieri de-
beret cum Petro de Luna et rege Aragonum, vicinus. transferen-
dus^). Sequenti die naciones congregate in conventu frati'um
Predicatorum coram cardinalibus per papam deputatis dederunt
suas raeiones et fortiter^) in contrarium dictis d. Florentini
cardinalis tam de iure quam de facto allegarunt, fuitque ibidem
maximus conflictus verborum cum cardinalibus. inter quos d.
Pisanus cardinalis contra d. regem Romanorum multa, et inter
a) P her. tunc pres. b) ^V nur taiideni, postquam us>v. c) N aut. d) Ipse fehlt X.
e) A' His sie transcursis sequenti die. f) Rom. feMt P. g) N folgt de. h) Fehlt X. i) .V
personaJiter. k) Fehlt X, dafür fortissimas.
^) Am 16, Mars.
Briefe bis zur Absetzung; Johanns XXIII. 267
cetera hec loquebatiir, quoinodo nullus deberet consulere d. pape.
qiiod ipse statiini universalis ecclesie in nianibus cuiuscunique
principis viventis diniitteret. Credebant enini. ((uod d. rex ad
hoc'*) aspirasset, ut dicte cessionis procurator tieri voluisset, propter
qiiod dictus d. Pisanus aliqualiter succensus subiunxit regi dicens :
,Etsi, serenissinie rex, estis advocatus et protector ecclesie. nun
estis tanien dominus ecclesie.' Ad quod d. rex indeliberate '')
respondit: .Fateor, inquit, me non esse dominum ecclesie preter
Deum, cuius est terra et plenitudo eins.' Quod quidem verbum
i'eputatum fuit regi ad magnam sapienciam ; presentibus ibidem
nunciis tam d. Fetri^) de Luna quam d. Gregorii'') pontificum
sicque abinde sine fine discesserunt.'^)
Videntes igitur iste tres naciones. Germanica scilicet, Gallica
et Anglicana, et quidam boni viri de Italia, licet occulti, quod
papa nullatenus esset dispositus dare procuratores, et locum
omnino mutandum'") proponeret, forcius instare ceperunt, quod
omnino procuratores faceret. et ne locum aliquatenus sine deli-
beracione concilii mutaret, quodque nichil innovaret, per quod
negocium unionis posset turbari, seu quoquo modo dissipari. Et
quia d. papa noviter Fridericum ducem Austrieb vicarium et
capitaneum generalem in partibus Italie et Germanie, ut dicebatur,
secretissime fecerat, super quo bulla, omnibus, ut creditur, cardi-
nalibus insciis, de manu d. Francisci de Monte Policiano scripta
fuerat, que. quamquam secreta esse debuit. casu tamen inopinato
in publicum devenit iuxta^) illud evangelii: ,NiI occultum. quod
non reveletur' ^), propter quod d. rex cum prelatis magis dubitare
ceperunt. Dominus vero papa videns. quod res ardua agitur et
quod secreta sua sie in publicum divulgantur quodque cum honestate
concilio petenti procuratores recusare non posset querebat intra
se, qualiter caute manus concilii evaderet.
Factum est autem.-) ut. postquam apud se deliberaret de
nocte et clam de civitate recedere, fecit feria tercia ^) ante domi-
nicam : ,Domine ne longe*")' suas in secretissimo loco coniponere
a) .\d hoc fehlt X. h) P indeliberatus. c) Doiiiini fehlt P; ebenso pont. d) A' dafür
negocio interiiiiiiato discesserunt. e) .Y: et locum omnino mutare. f) Fehlt P. g) Von
hier bis reveletiir fehlt N. h) Dominicam fehlt P; N non longe.
V Matth. 10, 26.
') Das Folgende in N und P fehlerhaft konstruiert ; sunächst müßte
quod statt ut stehen.
*j Zunächst stand quarta, dann durchgestrichen, darüber quinta, ebenfalls
durchgestrichen und daneben tnit dunMerer Tinte tercia.
268 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
sai'cinulas, seqiie ad iter omnino *) accingere insciis aliis suis pala-
tinis et cardinalibiis. Quidani tainen boniis vir zelator uiiionis,
quem ipse papa suspectum non liabuit, (|ui res predictas coiuponere
et colligere adiuverat vel salteni vidit coliigatas''), veniens certis
de nacionibus deputatis revelavit, quoiiiodo scilicet papa esset ad
currendam viani ^) dispositus, deberetque in habitu exire iiio-
nachali vel sacinanni, vel si aliter evadere non posset, deberet
in uno vase extra civitateni educi. Quod quideni mox ')
d. regem et totum fere conciliuni non latuit. Propter quod
d. rex liabito consilio nacionuni fei'ia (juarta'*) in profesto s.
Benedicti'') ascendit palaciuni cepitque ipsum d. papam consolari,
ut haberet bonum animum, et non timeret, set staret, et quod*^)
recederet, et talia valde huinilia sibi proposuit ; ad quod fertur
d. papa respondisse, scilicet quomodo^ «on haberet vohmtatem
recedendi neque posset, si vellet, quia esset in°) uno pede ali-
qualiter impeditus, cepitque, ut dicitur, coram rege sustentando
se in baculo claudicare, set hec infirmitas non fuit ad mortem'').
Ci'edentibus itaque') rege et concillo, quod omnia stare deberent
in suo ordine, ecce, dux Fredericus tingens se factum pape ignorare,
eodeni die hastilusit cum iilio comitis de Zil, per quem'') ipse dux
Fredericus °), dum turpiter esset de equo proiectus, mox de civi-
tate insalutato hospite secessit, et, ut dicitur, unum de secretariis
suis illo sero mittens, de recessu, quemadmodum fieri deberet,
practicavit. 8ed hoc regem Romanorum non latuit scivitque,
quod papa illa nocte fuerat recessurus, potuissetque ') ipsius
recessum impedire. Set noluit ex causis multiplicibus, tum quia
ne fidein saivi conductus frangere videretur, tum eciam quia hoc
a concillo non habuit in commisso; unde factum est, secundum')
(juod communis hominum tenet opinio, duin -) medium silencium
tenerent omnia, et nox in suo cursu medium iter teneret, papa,
ut dicitur, veste sacmanni, accinctus ad instar balistarii '") cum
pharetra tamquam gygas ^) ad currendum viam de civitate Con-
stanciensi pedesmet ") secundus vel tercius exihit. ut dicitur,
a) Fehlt N. b) N nur: colligatas vidit. c) Fehlt N. d) Unleserlich, weil in P am
rechten untern Rande; doch eher als V., n-as N hat. e) A'': feria V. ipso scilicet die s.
Benedicti. P hatte erst auch ipso die, dann mit schwärzerer Tinte das Richtige, f) N quod.
g) Fehlt N. li) set bis mortem fehlt N. i) Fehlt P. k) So konstruiert N und P. 1) secuii-
dum^öis opinio fehlt N. m) A'' Kelisarii. n) N pedester
V Psalm. 18, 6.
■') Sap. 1, 4.
^) Psalm. 18, 6. Dasselbe Bild auch in der Invektive gegen Johann: sicut
gigas ad currendum viam. Hardt II 313.
Briefe bis zur Absetzung Johanns XXIII. 269
quem") consociatus diix Fredericiis. Sicqiie illa nocte, scilicet
feria quinta ante dominicam 'Ne longe^ ipso die s. Benedicti XXI.
mensis Marcii iisque in qiioddam oppidum dictum Schafluisen')
predicti ducis quatuor milliaribus a Constancia distans pervenit.
Mane facto, scilicet feria quinta/) ut pi'efertur. stiipefacti iiomines
et prelati concilii [et] cai'dinales ad palacium concuirunt cum rege
et prelatis, et quid de cetero faciendum supei" hac inaudita novitate
non mediocritei' altercantur, suadentibus caidinalibus, quod piopter
hoc concihum nullatenus dissolvi debeat, ymnio ex hoc sperarent*")
meliora, sie quoque*) ipsis hinc inde foi'titer clamantibus et
disputantibus. Ecce breve*-') seu littera pape d. reg-i et pi-elatis
presentantur sub hac forma.
Johannes papa XXIII. pi-opria manu. Gracia Dei . . . anno
quinto.
Quibus litteris sie visis, determinatum fuit per omnes naciones
pro sessione crastina, scilicet sabbato, cardinalibus noientibus
Interesse. Quidam ergo de suis, scilicet'') pape, discipulis et sui
stabularii cum reliqua supellectih et equis publice ipsum secuti
sunt. Alii vero, qui facta concilii aspernabantur, in vias divei'sas
sine licencia concilii abierunt. Inter quos unus de suffraganeis
archiepiscopi Gnesnensis. scilicet d. Lubucensis ^), prinuis eadem
die a concilio non jjetitis apostolis apellavit.') Die vero sabbati,
ut predictum est, fit sessio famosa et solempnis onmibus fere
prelatis presentibus preter cardinales. In qua quidem sessione
cancellarius universitatis Parisiensis, magister theologie diser-
tissinms Johannes de Gerson*") faciens sermonem ad clerum, has
infrascriptas conclusiones deduxit, ac multis racionibus compro-
bavit. In qua quidem sessione nullus cardinalium, licet fuerint
süllicite evocati, voluit Interesse. Unde d. patriai'cha Anthiocenus
missani pro dicta sessione celebravit.
(120) Johann XXIII. sendet Nicolaus de Robertis nach Paris zur
Universität und au das Parlament. Freihurg 141ö Mai ö.
Breslau, Universitätsbibliotltek II F 28 f. dl " .
a) Fehlt N. b) N prefatam. c) X Schaphuseii. d) P über sexta, «(«7 dunkJprpr Tinfp
fjeschrieben . e) N sperare f) N quod. fr) P brevia. iV presenoialiter. h) Suis seil, fehlt N.
1) So P und N. k) J. de G. fehlt P.
V N hat Curricensis. Der Bischof Johannes von Lebus (Lubucensis) war
ivohl mit Johann XXIII. hekanut; er unr früher päpstlicher Kaplan und
Auditor, später Ershischof von Gran. Die ohiye Anscliuldignnfj ist falsch, denn
er erhält am 20. Mars von Johann einen Auftrag. ( Vgl. 20. März 1415.)
270 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
Dilectis filiis rectori, doctoribus et magistris universitatis
stndii Parisiensis.
Johannes etc. dilectis . . . Parisiensis salutem etc. Pro
nonnullis nostris et Romane ecclesie ardiiis negociis devocioni
vestre vive vocis oraculo reserendis") dilectiun filiuni nobileni
virum Nicolaum de Ropertis de Neapoli, niiliteni Miitinenseni,
hospicii nostri niagistrnni, ad eiusdem devocionis preseneiani
destinamus . . . Dat. Friburgi ') Constanciensis diocesis tercio
nonas Maii . . . anno quinto.
M. de Bossis.
Dilectis filiis presidentibus curie parlanienti Parisiensis. Lcifi-
selhe. Dat. iit supra.
(121) Johann XXIII. an den französischen Klerus: Widerruft et-
waige Befreimigen von für die Konzilsgesandten hestiuimtmi
Abgaben, und Ijestätigf die Beschlüsse des letztjäh rigen Pariser
Konzils. Freibnrg 1415 Mai 12 und 18.
Rom. Vafil: Archiv Beq. Lat. Johanns XXITI. Nr. 182 f. 31.
Johannes etc.^) Ad fnturani rei memoriani . . . Ad aures siquidem
nostras qnorundani fldedignoruni relatibiis pervenit, quod, cum olim
ad noticiam . . . Karoli i'egis Francorum . . . necnon universorum
archiepiscoporum et episcoporinn regni Francie de anno Domini
proxinie lapso et dum de civitate nostra Bononiensi, in qua tunc cum
nostra curia residebamus, ad civitatem Constanciensem pro cele-
bracione generalis concilii tunc imminenti transitum faceremus, de-
ductum foret. quod ipsi archiepiscopi et episcopi ac inferiores ec-
clesiastici prelati vegni prefati, illi videlicet ex eis, ad quos hoc raci-
one im'amentorum sancte Romane ecclesie per ipsos prestitorum auf
alias de consuetudine vel de iure pertinebat, ad dictum concilium
statuto termino tunc expresso personaliter accederent, nisi forsan
essent impedimento legitimo prepediti. et tunc per eorum pro-
curatores seu nuncios cum pleno procuracionis mandato super
hoc ab eis habito in eodem conciho comparerent facturi in ipso
concilio et pro ecclesie unione, prout existeret iuris et racionis,
ipsisque archiepiscopis et episcopis necnon aliis prelatis ad ipsius
regis mandatum et alias a se ipsis in civitate Parisiensi pro certis
concernentibus dictum concilium cum eodem rege et aliquibus
a) Hs officio reserendo. b) Hs Friburg^ie.
V Am Rand: F. de Montepolieiano.
Briefe bis zur Absetzung Johanns XXIII. 271
magnatibiis de ipsius regis sanguine et conciliariis ad habendum
colloqiiia et delibei'aciones illic inviceni congregatis et consi-
deratis inter cetera et precipiie dicti regni disposicioneni valde
gravem et damnosam ac periculosam existere, prelatos huiusmodi
et certos, pi'o qiiibus pei' nos erat mandatiim indistincte, quod
ad ipsum concilium venirent vel mitterent. iit prefertur. omnes
illuc accedere, qui. cum Parisius propterea, iit premittitur, con-
venissent. per ipsum regem eiusque consilium deliberatum extitit
et conclusum, quod solum certi ex onmibus huiusmodi prelatis
ac alii nonnulli doctores. magistri et licenciati in diversis facul-
tatibus tunc de qualibet provincia regni predicti ad id nominati
et electi, qui utiles et apti pro agendis in illis. ({ue in dicto gene-
rali concilio imminerent pertractanda. nuncii in hoc i'epresentantes
regni huiusmodi ac ipsius regni ecclesiam pro eisdem, ad memora-
tum generale concihum mitterentur aliis prelatis et ceteris. pro
quibus eciam, ut ad predictum concilium accederent. mandatum
fuerat ut prefertur, in dicto regno atque suis ecclesiis remanen-
tibus pro bono statu regni et ecclesie prefatorum ; sed pro ipsorum
tunc mittendorum ambaxiatorum et viagii supportandis oneribus
et expensis. cum in hoc totius regni et eins ecclesie predictorum
commune negocium ageretur. ordinatum fuit. ut certum subsidiuni
ad valorem unius decime in certis provinciis, in aliis autem semi-
decime vel per modum subsidii, prout rei et patrie qualitas exi-
gebat. videlicet super prelatos et clerum cuiuslibet provincie dicti
regni imponendum atque levandum certis executoribus seu
commissariis vel receptoribus ad hoc deputatis ad usum memoratum
solveretur; quodque successive, postquam prefati missi seu nuncii
ad dictum concilium et civitatem C'onstanciensem venerant, in-
tellexerunt, quod nonnulli ex eisdem prelatis et clero nitebantur
solucioni subsidii huiusmodi contradicere illudque solvei'e de facto
recusabant, et quidam eorum, ne ad contribuendum pro rata eos
tangente huiusmodi subsidii cogerentur, in vocem appellacionis ad
sedem apostolicam proruperant et super appellacione ipsas nostras
litteras seu commissiones ad certos iudices per nos eis deputatos tarn
in curia Romana quam in illis partibus reportarunt; et de facto non-
nullos fecerunt conveniri. satagentes per hoc subsidii predicti solu-
cionem quomodolibet impedire seu evitare aut saltem differre qualiter-
cumque, per quod eciam contingeret dictos missos aut nuncios in eodem
generali concilio existentes onera et expensas necessarias sublre non
posse, idque cedere posset in malum exemplum erga ceteros dicti
272 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
regni prelatos et de clero hiiiusmodi. qiii consimilitei' recusarent
forsan contribuere in premissis atque dicti generalis concilii non
inodicuni detrinientum. nisi supei- hoc de i'emedio provideretnr
opüitiino. Nos igitur attendentes, quod onera in ])artes divisa
facilius suppoi'tantiir et, quoruni coninuine negociuni agitiir. onus
continue esse debet sitque oppoi'tununi. quod iuxta regni et ipsius
ecclesie magnificenciani dicti nuncii in eodeni generali concilio
constituti sumptus faciant et expensas. quanidiu illic constituti
fuerint, competentes. prefatas appellaciones et literas seu conimis-
.siones desupei* a nobis et curia nostra a quibuscumque preiatis
huiusmodi aut aliis quibuscumque personis occasione dicti subsidii
et contra quoscumque hactenus inipetratas, . . . quos hie haberi
volumus pro sufficienter expressis, eciani si ipsarum litterarum
seu commissiomim occasione ad actus aliquos quovis modo sit
I)rocessum, ex certa nostra sciencia auctoritate apostolica tenore
presencium revocamus, cassamus et irritamus ac nuUius esse
volumus i'oboris vel momenti. et nichilominus omnia et singula
in premissis et circa ea Parisius, ut premittitur, habita sive g-esta
rata habentes et grata ea autoritate pi-efata et ex nostra sciencia
confirmamus et presentis scripti patrocinio communimus, . . .
quod premissis et aliis contrariis nequaquam obstantibus dilecti
filii, universitas studii Parisiensis ac prelati dicti regni. qui prelati
personaliter in dicto concilio comparuerunt. necnon capitula con-
ventus ecclesiarum et monasteriorum. qui unum vel plures de
suis concanonicis seu monachis aut professoribus ad ipsum con-
cilium sumptibus propriis transmiserunt, ab huiusmodi onerum
imposicione ac solucione et dependentibus ab eisdem sint et esse
intelligantur liberi protinus et imnumes . . . Datum Friburgi
Constanciensis diocesis quarto idus Mail pontificatus nostri anno
quinto.
Simili modo dilectis filiis abbati monasterii sancte Genovefe
Parisiensis et Johanni Basire canonico Rothomagensi ac officiali
Parisiensi salutem etc. Nuper quasdam litteras . . . Datum
Friburgi . . . tercio idus Maii anno quinto.
Franciscus de Agello.
(122) Bcrnardus Oller an K. Ferdhiand vm) Aragon : Bericht
über FlucJd Johanns XXIII. und über das Verhalten Sigis-
mnnds im Kriege gegen Friedrich von ÖsferreicJi. Konstanz
1410 Mai IC). — Bericht des Johan de Rihesaltes über die
Bripfp bis zur Absetzunsj- .Johanns XXIII. 273
Absefzting Johcouis XXIII. mid die Gefahr der Einnahme
Avignons durch L. von Anjou. Reiseroute Sigismunds. Per-
jngnan 1415 Juni 14.
Barcelona. Krnnarchiv. f'nja Coiicilio di Costansa. Or. Pap.
Die nieicui'ii XXVll. in. Marcii . . . vestri ambaxiatores
recesserunt ab hac civitate Constancie versus serenitatem vestram.
De quoi'uiii iiiandato . . . ego Bernardus Oller . . . secretarius . . .
d. episcopi Zamorensis remanssi in hac civitate, ut videreni imani
de tribus conchisionibus inter d. imperatoreui et . . . Johanneni
XXUl. fiendam, videlicet, quod constitueret procuratoreni ad
renuncianduni papatui pro ipso . . . vel quod . . . renunciaret . . .
vel quod deponei'etui' de i)apatu, et quod visa una de istis tribus
conclusionibus. ut cicius possem, irein ad dominacioneni vestram.
. . ('elsitudo vestra est plene inforinata ... de fuga ... ad
C'Iiafusani. Et ibi stetit octo diebus. postque fugiit") . . . Lani-
burch*) et ibi stetit undecim diebus;^) deniuni fugiit . . . ad . . .
Fliborch versus Burgundiani et ibi stetit quatuor diebus. Et . . .
fugiit ad . . . Brisach et ibi stetit per decem dies et de isto loco
fugiit ad . . . Novumburch, et de Novunibui'ch fugiebat versus
Burgundiani sine consilio et consensu dicti ducis Haustrie, quare
in via per nonnulios homines arniigeros eiusdeni ducis fuit captus-)
et ductus ad . . . Brisach, ubi idem dux pertunch personaliter
residebat. Et dictus dux reduxit ipsuni Johannem ... ad . . .
Fliborch, quem ibi dimisit sub bona et tuta custodia . . . ^)
Nunquam negocia ad hunc finem venissent, nisi per maximam
exsequcionem et potenciam d. imperatoris ... Et onmia ipsa d.
Imperator fieri faciebat. Ipse tamen stabat in hac civitate ita
mansuetus et benignus, quod videbatur, quod nichil operaretur.
Bina tamen vice ab hac civitate exivit ad videndum gentes suas
propinquiores istius civitatis, et in quorum exitu habuit unam
maximam villam cum suo castro et non stabat in expugnando
nisi tantum una die et intrabat villam et castrum per vim ai-mo-
i'um et statin! sequenti die revertebatur ad lianc civitatem.
Quare . . . omnia bona mundi videntur in isto d. imperatore . . .
Plura mendacia sunt sibi narrata i)er nonnulios Januenses et alios,
a) So Or.
V Das wäre bis zum 9. April.
^) Unrichtig wie auch die leisten Zeilaufiaben.
^) Folfjt Schilderund der Anssöhmiinj des Hersofjs mit Sif/istnuiid und
seine Rede.
Kinke, Acta coiicilii ("oiistantiensis lU. 18
274 T. Abschnitt. .lohanii XXIII. und das Konzil.
de quibus sibi displicebat, et nimis gaiidebat, quando audiebat con-
trarium. Nam primo . . . fuit sibi dictum, quod sanctissimus d. n. papa
Benedictus erat mortuus, secimdo quod filius reg-is Portugalie erat
cum uiaxima aruiata in regno vestro Sicilie, tercio quod d. rex ^) Jo-
hannes filius vester erat captus per regem Ludovicum^) in mari cum
quinque galeis, quarto quod matrimonium . . . d. regis Johannis
non erat conclusum. Et super isto ultimo mendacio fundantur
aliqui, signariter archiepiscopus Januensis, ostendendo quas-
dam flctas litteras per aliquos Januenses sibi missas.^) Oller
expedivi ...
Scriptum in civitate Constancie XV. die Maii anno MCCCCXV. —
. . . Hie ha letres de alguns mercades Chatalans, qui son en
Aviyo, en que scriven, com lo camerlench del antipapa .lohan ha
scrit als sindichs Daviyo, que stigen ben apei'sebuts es gardi'ien
saviament, car lo consili. qui de present se celebra en Costanga,
a fets certs proceyments contre lo dit antipapa, he entrels altres,
que li an livada tota potestat apostohcal e lan despullat de gonella
en gonela, he apies li hau vos lo cap he remes a la cort seglai*.
Per la quäl raho los dits sindichs se son enparats del palays et
de la vila es garden . . . Car lo rey Luis, segons se conte en les
dites letres, sesforsa de enseyorir sen ab totes les vies, que pot.
he par, que lo dit rey Luis te Villi be M de rocins a sou, he
es enti'els altres en son servir e sou lo senyoi" Darpayo . . .
Lemperador devia partir de jorn en jorn de Costan^a per anar
a Liho sus lo Roses ho a Ti'oys en Chanpaya per veui'e se ab
lo duch de Giana, lil del rey de Franva he altres senyos he del
consel de Franga sobre los fets dela sglesia he que ei'en ans de
sa partida en acoi't, que el sen viaga a Naibona e lo rey Darago
a Perpeya . . . En Perpeya . . . XllII de Juny de CCCCXV.
(123) B. de Monticiilo au Bischof (Georg) rou Tricnt : Uuhcrechfigfe
Khtgeii der Ifalieuer über Uufreiheif des KoitziJs, über den
Krieg vach Johmtns Flucht und über ihre (angebliche) Zii-
rücksefznng. Kotisfanz 1415 Juni 4.
Breslau, UnwersifäfshiMiofhck Tlieol I. F. 312 f. H4.
Domino episcopo Tridentino.
'j Durch die qeplmite Heirnf mit JohauiKt ron Neapel.
'^) L. von Aujmi.
•*; Die Nachricht tvar tiljer irahr. .lohainin lieiintete ileii (irafeii Karl.
Rriefp bis zur Absotzuug- Johanns XXIII. 275
Turbai'unt me persepe, prestantissinie presul, noiinuUoruni
nieo quideiii iudicio levissiinoiuni hominum iniuste ac sacrileg'e
voces huic sacratissime synodo detrahentes tiirbatumqiie in inti-
mani cogitacionem traxerunt, iureve an iniuria dicentes: civitatem
Constanciensem liberain non fuisse, giierram post doniini Johannis
XXllI. fugani niotani ])erniciosam et Ytaliam indignis oblocucioni-
biis lacessitani. Et quamquam assercio hec Italicoruni, ut fertiii-
maxinie fuerit, quid ego tarnen, qiii Italus suni, in contrariuni
senciani, iudicii tui equitatem. queso, adhibe et an convenienter
lespondeam, iudica.
Priniuni enini, si eins libei'tatis, quam isti vellent, copia hie
adfuisset, iam neque concilii uinbja neque spes unionis esset.
Nani qua alia causa locus hie tani Umge a terris eeclesie electus
est, nisi ut tute omnibus pro mundi pace loqui fas esset, eciam
in pontifices ipsos nee phis rei quam actores lib,eri essent nee
sine summi in terris iudicis, qui est generale concilium, iudicio
abire liceret. Si quid cuipiam debeo, si quid in quemquam com-
misi, an ea libertate in iudicium veniam, ut neque prestem, quod
debeo, neque de reatu pleetar etc. 0 felices lati'ones, si hee
libertas apud oumes iudiees esset. Hie tarnen tanta fuit libertas,
ut nonnuUis et illustribus viris partim clam, partim publice abire
fas fuerat; quod nequaquam eonvenit. Nam nisi sacratissimus
princeps divus Sigismundus Romanorum atqiie Ungarie rex spiritu
sancto repletus sua mira providencia tam diris machinaeionibus
oceurrisset. hec sanetissima synodus imperfecto opere dissoluta
et expeetacio fidelium unitatem eeclesie sperancium cassa esset.
An vero non satis amplam libertatem habuerunt isti seeleratissimi
detractores, qui et in haue sanctam synodum et in eundem
saeratissimum prineipem impune mendaciter sacrilega ora sol-
verunt? Hanc igitur civitatem liberrimam esse unitatem eeclesie
volentibus palam est. Quod vero dissolucionem concilii machi-
nantibus iniquinn propositum perfieien'di facultas non fuit, agende
sunt Deo graeie et optimo sapientissimo regi.
Qui, ut ad secundum, quod illi obieiunt, veniam, guerram
movit, non que ullam perniciem induxerit, sed que concilii disso-
lucionem prohibuerit, potentissimum ducem fallacibus seduetum
blandiciis sine ulla strage ad veri cognicionem et pontificem per-
fugum aliosque fugaees ad iudicium synodi sacri redegerit. Quos
hie tumultus sensimus? Quam famem perpessi sumus? 'Quid
igitui- de guerra queruntur, qui audent hee tam manifeste mentiri?
18*
276 I. Abschnitt. Johann XXIll. und das Konzil.
Si eos fatei'i verum ipsa i)ertinax iniquitas pateretur, profecto
siipplices dicerent, se niisqiiaiii quam Constancie tuciores fuisse.
\'elr') populo christiano, si tales, qui isla finxerunt, locuui nacti
fuissent eorum voluntati accomodatum, in quo et scisma continuare
jjotuissent et rapinas et sc-elera consueta patrare.
Queruntur tercio Italiam contumeliis lesam. Ad lefellendum
lacilis racio erit, si prius [de] triplici omnium ^enere, qui
Romanam sequuntui' euriam, dixero. Sunt enim nonnulli. quos
aut amplificande aut adipiscende dignitatis ambicio inquietat;
sunt, qui assueti sceleribus et rapinis vitam pulcherrimam pote-
rant colligere undiqiie, eciam per iniui'iam. et archas implei'e;
sunt, quibus adeo exiguum cum vii-tute commerriinu est, ut vere-
antur, ne pacis tempore repellantur indigni. Hos omnes, primos
et secundos et tercios, sollicitudo (piedam huc atque illuc versat.
Frimos illos ob eorum deitierita aut ab adepta, dignitate deposi-
cionis timor aut adipiscende desperacio stimulat. Secundi penas
et consuetos mores continuare non posse verentur. Tercios pro-
pria ignavia des})erare cogit. Hü igitur talia in hoc sacro concilio
et dixei'unt et operati sunt, ut inlamiam non solum ipsis ob
meritum, sed insuper patrie indigne pepererint nee recognoscentes
peccatum carenciain libertatis, guerre molestiam et Italie indignam
querantui- infamiam. ^'on vident ceci ipsos Ytaliam comma-
culasse. Si enim via regia et verbis et operibus ad unitatem
lacere sancte matris ecclesie processissent, ipsi in precio essent
et omnium regionum optimam atque pulcherrimam itaham ad
celum extulissent. Quod cum non fecerint, sibi ipsis lianc patrie
infamiam imputent, non aliis gentibus. Si Ytaha uno ore kiqui
posset, profecto hec eins oracio esset : (^uid nie sceleratissimi
filii vestris maculatis flagiciis. Quid me maiorum virtutibus ad
celum et orbis terrarum constitutam reginam vestrorum viciorum
sordido pondere in profundum detrnditis etc. Tu, duminodo i)ost
galerum cardineum preciosissimam indigno vertice gestes mitrani
et pro Deo in tei'ris colaris, de mundi pace non cogitas. Tu, ut
lubrum ])ileum sumas nigro deposito et te tanto fastio exornes,
ut vix hominem te cognoscas. scisma nutiire niteris, tu, ut te
voluptatibus satures et tuos pecunia repleas, pro episcopatu, non
pro orbis quiete laboras. Tu iusticiam atque iniusticiam vendis.
Tu ita scribis, ut extorqueas, et utinam scriberes et litteris silhi-
bas et sillabis nomina scires conficere et oracionem nosses con-
a) Hs vel.
Hrii'fc hi.s /iir Al).sct/,iiiiii- .Joliami.s XXIII. 277
^iiiaui atqiic perfect.im ! Depone stilimi, iuiige boves et aiatruiii.
Vos nie ])ei-fecisti8 infamem. De vobis (luei'oi-, non de aliis genti-
biis. nie vestros aniores. non nie dampnaverant. Desinite igi-
tiir nie tutari et noscite tenipus insticie, qno ex meritis preniia
referetis etc.
Hec tibi, pater reveiendissime, piecipue scribere cogitavi. ut
tu, qui inter patres et virtutibus fulg-es et pro omnium pace
indesinenter laboi'as. ineani optimam volimtateni erga ecclesie
Unionen! et indigiiacionem iustissimam adversus scismaticos istos
noscas et, si quid in premissis erratum est, corrigas.
Constancie II. nonas'') Junii MCCCCXV.
\'estre paternitatis servitor ß. de Monticulo.
(124) Erklärung Venedigs in Florenz über die (an geblichen ) Machen-
schaffeii Sigisninnds in Konstanz und Aufforderung zu einer
Liga gegen den König. 1415 Juni 11.
Venefh'if. Staofsarcliiv, Deliberazioni (i f. 54.
. . . MuJtuni de tempore in tempus stetimus vigiles et attenti
ad videndum, quem tinem haberent facta concilii, ... et per ea.
que de tempore in tempus sensimus. negocia dicti concilii a
principio usque in presentem dieni successerunt secundum volun-
tatem et intencionem regis Romanorum et Hungarie, qui secun-
dum informaciones nobis datas et quas continue sensimus per
personam fidedignam, nichil aliud in dicto concilio solicitavit, nisi
illud. quod posset in preiudicium et daninum ac turbacionem
pacifici Status Italie redundarfej, . . . quia nonquam jiermisit car-
dinales in dicto concilio sequi facta dicti concilii secundum cano-
nicas constitiiclones et prout per tempora elapsa consueverunt
lacere, ymo vituperando r. d. . . . cardinales et totam Italicam
nacionem et similiter onines Italicos, diceiido non seniel, sed pluries
publice omnes Italicos esse proditores et feces omnium aliarum
nacionum et Yberniam, que est'') ita parva jirovincia. esse melior[ein|
Italia, reduxit dictum concilium violenter ad privandum d. papani
Johannem, de quo inmense doluimus et dolemus tum respectu
persone d. d. pape tum respectu pacifici status Italie. Nam se-
cundum ea. (]ue veridice sensimus, dictus rex parat et solicitat
habere Bononiam in manibus suis per onines modos possibiles,
quod, quantum periciilosum sit toti Italie. sue magnificencie . . .
u) Hs II. idus HO. \>) Qmv est niederholt.
278 I. Abschnitt. Jnliaiin XXIIl. und das Konzil.
satis clai'e considerare possunt. Kt (iiiia iain diu coj^iioviimiis
lualam et pessimam intencionein dicti regis. . . . comprehendiinus
manifeste siie iiiagnifice comunitati et nobis et oninibiis aliis
comiiiiitatibus et dominus Italie necessarium fore provisionem
faceie ad deffensionem statuum suorum et tocius Italie . . . \'idetiir
nostro dominio considerata potencia sua et nostra, . . . quod sua
magnifica comunitas et nostrum dominium faciant unionem et
ligam . . . contra dictum regem Komanorum et illorum, qui secum
essent et venirent ad damnum Italie . . .
GesanäUcltaft Estes {f. 52); Verspreclien der Hülfe für Bolofinn fi. Juni
(f. 53''); fler Goinierneur hat um 201) Ballesiarii nebefeii. Miffcilinin ehieti Koii-
stanser Briefes super factis ducis Mediolani an ilne Gesandten in Florenz
Maritms Kararello >tn<l Franciscus Foscari (/'. (il). Dem Hersoij v. Mailand
schreiben sie am !!). -hdi (f. 60^) in grobem Tone wegen der NicJäsetidung des
Ligasalses; sie )rü/.iten . or habe eine verbotene concordia mit Sigismimd.
dessen Gesandte in Mailand seien : könne er ihnen das Gegenteil ben-eisen. .so
sei es gitt. Vul. nieder Forsch iinifen n. ünellen S. 317 f.
(125) Beratungen in Florenz: Sfelluufj znr Li(/a. zu Sigisinnncl.
zum KouziL Eintreten für Befreiung des Pajjstes; Gesa injf schaff
nach Frankreich : Johaiuia von Neapel. 1415 Jnti 6 — .13:
August 24; Oktober 1.
Florenz, Staatsarchiv, Consulte et p rat i che 6 f. 49 '\ 53, 54'-'. (i3 '' .
. . . Filippus de Corsinis dixit et consuluit . . . Procedendum
nou est, ut petunt |\'eneti|. quod cum eis vadamus ad requirendum
aliquos de liga contra imperatorem. Nam nobis benivolus est et
contra nos nil egit.
Paulus Francisci Biliotti ... De postulatis per oratorem
Romanorum et gubernatoris Rononiensis nil tiat. Et gueram non
debemus timere . . . Kt vera videt, que per aliquos scripta fuerint
de Constancia. (piod nos eligendo pape credulitatem non prestare-
mus; quod tieri non debet ... Rt Venetorum mores sequi debe-
mus ... in facto üregorii, quia deliberata per concilium sequi
voluerunt per eum et ipsorum civis erat.
Dominus Filippus de Corsinis dixit et consuluit. quod non
debemus nos ligare. set super nos stare. dum tempus est. Ex-
traneum est nil agere pro liberacione pape Johannis : nam licet
modos extraneos haberet. benevolus erat comunis et in arrestacione
Pisarum et pro defensione nostra in guera. P]t nedum pro papa.
set pro amico . . . Non per litteias hoc querendum est. connnit-
tatur alicui civi nostro in Francia existenti cum litteris creden-
cialibus, ut inteliecta disposicione regis procuraret liberacionem
Briefe l)i.s zur Ahsetzuuii: Juhaiins XXIII. 279
d. pape, pro (|ua eciani dictus lex noviter transniisit ad impera-
torein episcopuni . . . ') Regina-) requiratur. ne ad facta Rome
intendat. cum ad eaiii non |)ei'tinet et sui maiores idem numquam
consueverunt, nisl eins gei'manus ...
Guidettus Jacobi Guidetti dixit et consuluit, quod supei; peti-
cionibus oratoris Bononiensis bonum esset eum '^) conservare, si
possibile foret. cum contra voluntatem omnium amicorum suorum
id evenit sibi et solus causa fuit. Et procurare suam libertatem
aliud non esset, nisi contra concilium agere. Et rex Francie per
se seit agere : volet sine nostra intercessione. Et hortetur
gubernator ad conseivacioneni civitatis pro futuro summo ponti-
fice . . . Non requiiatnr regina, quod se de Roma non intermittat,
nam de ea timere non debemus, cum femina sit ; set rogetur, ut
fortilicias Romanis restituat et per hoc apparebit. quod non con-
tentamur, quod Romam occupet . . .
Antonius de Alexandris . . . optaiet enixe. ut per operaciones
nostras liberari posset papa ... Ab eo utilia pro nostra republica
habuimus; et i'ecitare facile foret, quia recencia sunt. Sed
quoniam nil prodesset operacio nostra. ad presens standum est,
donec aliud apparebit et factis negociis concilii tunc pro sua
liberacione iaborandum esset . . . Scribendo regi Fj'ancorum.
non aliis, demonstraretur, quod gesta pe)' concilium danniaremus.
Averardiis Francisci de Medicis . . . partis Guelfe consuluit,
quod ita generalissime respondendum est gubernatori Bononiensi,
maxime quia, si vellemus regem Francorum requirere i)ro libera-
cione d. pape, nobis ad p)'esumi)ci()nem adscribi posset. quia non
sumus talis pars cristianorum. quod hoc agere haberemus. Et
rex per se egit. Et forte contra eum memoretui', quid per nos
ageretur, Hortetur tamen, quod tempore debito oninia fient pro
Salute d. pape . . .
Die vigesimo quarto m. Augusti.
Laui'encius Antonii de Ridoltis . . . dixit et consuluit. quod
in responsione fienda d. regi Romanorum ipsum extollamus, laudo-
mus et coinmendemus de ipsius sancta et optima disposicione et
intencione circa unionem ecclesie Dei, quam nos equaliter et ultra
V Tarren. im Text; ick weiß den Namen nicht zu deiifen. Die Tatsache
selbst ist nicht bekannt.
'^) Johanna von Neapel.
'■') Johann XXIIl.
280 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
cettM'os christicolas exo3)taiiiiis, (juoiiiaiii seniper fuiimis slaliis
ecclesie unionis . . . ardentissimi zelatores et sie in preseiicia et
in fiitiiriini dispositi reperieniur . . . Circa alia per eiini scilpta,
quoniani nunc ad partes Provincie, ut scribit. accedit, post ipsius
reditinn ad partes Constancie taliter providebinms, quod in divino
conspectu et siie niaiestatis nierito commendari poterinuis.
Simon ^) Bernardi de Quaraca pro officio Gonfalonerii dixit
et consuiuit, quod auditis et expositis per oratores concilii doniini
eos honorent, ut ipsis videbitur.
(126) B. Franziskus (von JSarbotmeJ, Vikar in Avignoti, (dt flni
Stempelschneider Bartholomäus Vincencii : Befehl, jeweils auf
Auffordern II <i des M i'i iis meist er s für Amgiion und Vpiiaissin
die statt der Stempel mit Namen und Wappen des abgesetzten
Johann XXIII. neueingeführten Münzstempel mit dem Wappen
der Römisehcn Kirche herzustellen. Avignon 141d Jidi 18.
h'ow. Vaf. Aldi., Reg. Aoen. Ben. XIII. Nr. 68 f. 119.
Franciscus etc. vicarius etc. nobili viro Bartholonieo Mncencü
civi Am'aycensi cugnoruni nionetaruui papalium, que in civitate
Avinionensi et comitatu Venayssini predictis cuduntur. talliatori
tideli saluteni in Domino. Attendentes Johannem papam XXlll.
fuisse noviter per sacrum generale universalis ecclesie concilium,
quod in Constancia celebratur. a papatu huiusmodi sentencialiter
privatum et per consequens cugnis monetarum huiusmodi, que
sub nomine et arniis eiusdem d. Johannis in eadem civitate no-
vissinie cudebantur, de cetero utendum non esse, propter (piod
alios cugnos novos cum et sub armis Romane ecclesie predicte,
videlicet cum thiara et clavibus fieri et cum eis novas monetas
auri et argenti de liga. pondere et valore aliarum monetarum,
que sub nomine et arinis eiusdem d. Johannis novissime. ut pre-
fertur, cudebantur, de cetero, donec de unico et vero Romano
pontifice prefate ecclesie Romane provisum fuerit, in dicta civi-
tate fieri et cudi ordinaverhnus, eapropter fidelitati vestre tenore
presencium precipimus et mandanius, quatenus cugnos novos
huiusmodi per nos, ut premittitur, fieri ordinatos tociens, quociens
per magistrum dictarum monetarum requisitus fueritis, faciatis
et talietis ac illos postmodum custodibus monetarum huiusmodi
et nulli alteri satisfacto vobis prius per eundeni magistrum de
vestro labore fideliter assignare curetis.
ij 1. Oktober (f. 06).
iii-iclc bis zur Absetzuiiy- Joliaiius XXIII. 281
Uutuiii Aviniüiie sub sigillis iiostre caiiierai-iatus officii in
testhnoniuni pi'emissorum die XVIII. niensis Jiilii aiiiio a iiativi-
tate Doniini MCCCCXV indictione octava.
(127) öynodus Constanciensis prioribus popiili civitatis Tudertine:
Sendung des Erzbiscliofs Bartholoiucma von Madand inid
des Propsfe.s Johannes Usk von Fünfkircheu V in dor Sache
der Ehüielf und Kirchenreform und der Beruhigiiny der
Untertanen im Kirchenstaat. Konstanz 141ö August 21.
Gedr. nach Or. Arch. Stör. It. ser. IV Bd. 4 S. I9ö f. Voilter Vcrfifnj
des Fr. Orsini und des Kardhirds Jacopo .Isolani mit Tartaglia di Lavello
über Todi 1415 September 1.
(128) König Wladislaus von Polen ans Kouzit : Kmpfehiung des
iJouiinikaners Theodor aus Konstant i]W])rl. der i'djer die Be-
kehrung der Rtdhenen herichten wird. Corlzin 1415 August 'J'.).
Wolfenbüttel. Bibliothek, Cod. Hehitsf. 279 f. 311.
Littera niissa per regem Polonie concilio Constanciensi su])or
reductione Grecorum.
Sacrosancte ronstanciensi synodo . . . Wladislaus Dei gracia
i'ex Polonie Lituanieque princeps supieiiius et heies Riissie etc. . . .
Quoniaiii, reverendissimi patres, nulluin opus censeuius accepcius
fore altissimo Jesu, quam laboribus indefessis menteque pura suam
catholicam fidem prosequi, . . . quapropter . . . exhortamur et de|)r('-
camur, ut in nostre fidei catholice augmentum possimus opeiibus
exequi, quod mente sitibunda'-) . . . Presencium enim lator, dominus
frater Theodorus Constantinopolitanus vicarius generalis societatis
ordinis generalis Predicatorum, vir catliolicus et devotus, prout sua
opera manifeste ostendunt, peritus in Greco, Tartarico ydeomatibus
et Latino, ex litteris multorum principum Christiane fidei nobis
multiplicitcr commendatus, Christi caritate et doctrina repletus.
transtulit se ad nostram presenciam . . . suppiicando cum lacrimis.
... ut pro eo intercederemus apud vestras devociones, . . . ut possil
vestris favoribus adimplere, que in animo suo sedent pro ampli-
anda fide catliolica ])iissimi humani generis redemptoris. Nempe,
ut vestris paternitatibus notum est, habemus in regno nostro ad-
huc aliquos Ruthenos subditos nostros, quibus nondum divina
lux defulsit; ut dimisso errore venirent ad callem veritatis
V Druck Ruinque ecclesie statt Cjuinqueecclesiensis.
-) Schluß fehlt.
282 I. Ahsclinitt. Joliami XXIU. und das Konzil.
iiiiniense. . . . velitis . . dominum IVatrem Theodoriim . . hal)ero
. . , reconiinissiim . . . Datum in Nova civitate Cortzin fei'ia
quinta post festum beati Hartholomei apostoli MCCCCXV.
Ad relaciunem d. Ajlbeiti] episcopi Ti-acoviensis regni Folonic
cancellarii.
(129) Änticort Venedigs an die KoKzllsgesandfen : Bafifikafioii der
Konzdsbeschlüsse soll beraten werden : veuezianischeu Prälat rn
steht Konzllsbesvch frei'- Atilelmung der Laiengesa ndfscJta ff :
abweichende Antn-orf auf Anffordernng zur Aussöhnung mit
dent König: Sigi.^nninds L'tindschreifje)! gegen Venedig wegen
Ufderstützung der Türken scharf rdjgelehut. 141ö September 10.
Venedig, Staatsarchiv, Deliberasioni (i /. HS.
Cum ad piesenciam nostri dominii comparueiint reverendi
patres d. Antcmius aicliiepiscopus Ragusiensis, d. Beltrandus episco-
l)us sancti Floiii, d. Nicolaus abbas monasteiii s. Marie ord. s.
Benedicti de Florencia et magister Johannes Stohes utriusque
iuris doctor de Anglia, ambaxiatores concilii Constanciensis, et
aliqua ex parte dicti concilii i-etulerint nostro dominio. quibus
necessarium est dare responsionem:
Vadit pars, quod . . . respondeatur in hac forma, quod . . .
comprehendimus laudabiiem disposicionem et intencionem suarum
palernitatum . . . in narrando et exponendo ea. que maiores et
predecessores nostri et nos eos immittantes fecerlmus pro honore
et augumento s. matris ecclesie. pro quibus omnibus suis pater-
nitatibus dignas gracias persolventes dicimus, quod honoral)i]es
personas suas vidimus et videmus alacriter et libenter . . . Et
primo ad illam partem, per quam rogaverunt nostrum dominium,
ut nobis placeat ratificare et approbare illud, quod fecit et faciet
conciJium predictum, per literas nostras concilio destinandas
et per responsionem nostram suis paternitatibus dandam etc.
respondemus, quod predecessores nostri et nos semper fuimus,
sumus et esse intendimus veri et devotissimi filii s. matiis
ecclesie ... et ob hoc deliberavimus videre conclusionem eorum
que tractantur et qualiter alii reges, principes. domini et comuni-
tates christianitatis facient et terminabunt et a parte nostra
lerminabimus et deliberabimus illud. quod cognoscemus fore se-
cundum Deum. bonum et exaltacionem s. matris ecclesie et
secundum honorem nostri dominii.
De parte 110 — de non 9 — non sinceri 7.
Briefe liis zur Absetzimo- Johanns XXIII. 283
Ad secuiulaiii parteiii, . . . ut nobis placeat providere, quod i)relati
lenaiuin et locoiuin nostrorum vadant etc., respondenius, quod ex
parte nostra nulla prohibicio facta est, . . . ymo in libertate oinniiiin
fiiit et est seciindiim volimtates suas; et non solum pielati, sed alii
iiosti'i salaiiati iverunt cum non parvo inconiodo studii nostii
Paduani . . . Non est necesse, ut aliud novuni niandatuni faci-
ainus.
De parte 125 — de non 0 — non sinceri 1.
Ad terciani partem, . . . ut similiter nobis placeat nostros ani-
baxiatures inittere etc., respondenius. quod nioi'es nostri (lominif
seniper fuerunt et sunt in rebus ecclesiasticis nos non inipedire, sed
permittei'e illos, quibus talia spectant secundum canones et ecclesi-
asticas constituciones ... Et ad concilia, que per tempora fuerunt.
iioiKluam consuevinius nostros anibaxiatores niittere . . . Non
videtur nobis, quod sit necessarium nostros anibaxiatores secundum
requisicionem suani mittere.
De parte 125 — de non 0 — non sinceri 2.^)
Super quinta parte, per quam notificaverunt nostio dominio
ea, que d. rex dixerat super facto Turchorum. quibus asseruit
per nos subsidium fuisse datuin etc.: respondenius. quod sunius
certissimi toti mundo notorium fore, . . . quod . . . semper fuimus
et sumus omnium infidelium et i)otissinie Teucrorum persecutores
assidui et debeat . . . dux cum illis verbis, que sue serenitaü
videbuntur, sustinere honorem nostri dominii ... Et postea
subiungat. quod nostra dominacio senciens ea. que d. d. rex
divulgat contra nostrum dominium super facto dictoi'um Turcho-
lum et quod eciam scripserat per orbeni, . . . multis regibus
et principibus mundi literas nostras scripsimus super facto
predicto, (luaium copiam sumus parati suis paternitatibus ex-
liibere . . .
De parte 126 — de non 0 — non sinceri 0.
') Folgt Abs. hefr. erbetene Friedensstiftiing zivisclieii Repi(hlik und Sigis-
iiiniid. Aiitirort: Eriiiueni)ig an die vergeblichen Versöli n ti ngtiversnche. Will der
König, so sind sie bereit. De parte 8. Zusatz: Sigisnmnd sei nicht in Kon-
stanz; sei er nach der BiickkeUr bereit, seien sie es auch. De parte 39. Andere:
Verschiebung der Autioort bis Donnerstag. De parte 82 — de non 2 — non
sinceri 4. Am 12. September: Antwort soll nach Rücklehr der Gesandten er-
folgen. De parte 56 — 70. Zusatz: Nach Eüflkehr des Königs seien sie bereit.
53 — 53. De non 10 — non sinceri 18 — 15. Am IS. März 1416 keliren der Bischof
und Stokes zum Konzil zurück. Antwort auch jetzt ausn-eichend.
284 I. Al.sclinilt. .lolKuiii XXni. uiid das Koii/.il.
(0.) Anss<)liuuu(j mit dnn Klckfcn von A(piilrja\j. Diciimis.
quod dictus electiis patriarcha ceterique compatriote bene facioiil
velle ab inceptis desistere et . .. treuguas observare . . .
De parte 125 — de non 2 — non sinceri 0.-)
(130) Das Konzil an Metz: Hat sich wegru der die fninzösischrn
Konzilsgcsandten ifberfallenden Bäuber, die sich an MHz
rächen, an die Herzöge von Btirgund, Bar und Lothringen
(jen-andf. Konstanz 1415 S&ptemher 18.
W'olfeiibiiffH. Cod. Heimst. 27h f. 310.
'j Lufhviii coli Tf<:},\
'') Mitfeilmiy der Beschliis.si' (tu den (jonverneur von Bologna, den Mark-
(jrafen van Este, Ugntio. Pnndnlf M(datesta u. a. (f. 69). Das Schreiben geyen Sigis-
iHund vom 30. August /st friln-eise in Forsclnmgen und Quellen nach Cod.
Heimst. 279 f. 311, und nach dem Register f. 66'' vollständig gedruckt in
Monumenfa Slav. merid. XU 209 ff. Es ist an die Könige von Frankreich. Eng-
land. Aragon. Herzog Ernst von Österreich, den. Grafen, von Savoyeii. Pfalzgraf
Ludivig. Erzbischof Franziskus von Narbonne als päpstlichen Kämmerer ge-
richtet. Sie kennzeichnen gut ihre Verdienste und die Angriffsziele der Türken:
Nonne quotannis propriis expensis armamus triremes, quibus Teucrorum
audaciain a dominacione maris arcemus? sub unibra quarum maria illa tuto
iiavigant cetere naciones? Sustinemus niagnis sumptibus insulam Nigrojiontis
in partibus Egeopelagi ceu castruni aut vallum quotidianis inuuisibus Teu-
crorum, ex qua nostri incredibilem ipsoruni multitudinem per tempora truci-
darunt. Nam inter illos et nos eternuni bellum maxima inequalitate crudes-
cit. lili avaricia impulsi et illecti prede dulcedine captivos precio vel
restituuiit vel venundant; a nostris illl sine ulla remissione mactantur . . .
Ceu quedam contagiosa pestis et flam[m]a vorans in queque vicina serpens
ab Euxino pontico usque ad Adriaticum mare multa et maxima christia-
norum regna delevit, eciam ni mature provideatur, ulti'a Italiam penetraret.
Non enim Teucri Hungariam privato odio jjersequuntur, sed queque obstancia
ordine quodam impugnant, ut semper ad ulteriora procedant tamquam gene-
rales hostes universi nomiuis Cbristiani. Venedig will mit Hilfe der clirist-
lichen, Mächte coiitribuere vires nostras maritimas ad Subversionen!, eradi-
cacionem et destructionem status et nominis Teucrorum taliter, quod mundus
noverit nös i^ersolvisse debitum nostrum et implevisse christianorum officium.
König Ferdinand von Aragon schreibt am 14. Oktober 1415 an den Dogen
Thomas Mocenigo. daß er am 2. September sein Schreiben gegen den bei ihm
in Perpiguan tveilenden Sigismund erhalten: Breviter respondemus, in Deo
vero testantes, quod talia vel similia. ut dixistis per dictum serenissinium
regem Romanorum seminata at) ipso seu pro eodem alio nunquam audivimus
nee prima fronte faciliter crederemus. Das ivird ausgefidirt. Der Brief
schließt etn'ns spitz: Collaudamus etenim vestrum sanctum propositum in fine
dictaruui vestrarum litteraruni insertum, a (pio . . . eessandum non est, eciam
si aliorum non concurrant potencie christianorum, cum, procli dolor, tidei
catholice adversarii undique sint . . . Dat. Perpiniani XIIII. die Octobris . . .
qumto decimo. Barcelona. Kronarchiv Heg. 2409 f. 103.
RrietV bis zur Absctziin"" Johanns XXIll. 285
Sacrosancta et g-eneralis sjTiodus C(3nstanciensis dilectis eccle-
sie filiis civibus Metensibus saliitein et Dei oiiinipotentis benedic-
tionem. — Magna fiiit a diebiis antiquis conc-ilioriini generalium
apiid iiniversas christiaiioi'uni reg'iones reverencia. ingens aiictori-
tas et cum filiali tlinoi-e obediencia pi'oiiipta. Attendebant quippe
maiores nostri, sicut et nunc religiosa devocione considerant
onines, qui sane sapiunt, quanta sit et fuerit (»lim utilitas atque
necessitas congreg-acionis conservacionisque genei'alium conciliorum.
Ex defectu vero et retardacione celebracionis eoiiim multiplices
in orbe pullulabant et invaluprunt hereses et erroi-es. (jiiain plurima
scismatum, divisionum et parcialitatum genera (»i"ta et continiiata
fuere, religio, mores et sanctitas omnis misere corruerunt . . .
Quales . . . obediencie filios ecclesie et unionis illius ac buius
sacre synodi ilJam indefesse pi'ocui'antis. amatoi'es et cultores,
quinymo victoriosos pugiles atque defensores vos honorabiles
cives esse certissimis indiciis et strenuissimis actibus compro-
bastis, cum videlicet cinistianissimi Francorum i'egis ac universi-
tatum Parisiensis studii et Aurelianensis legatos cum omni sua
comitiva pro gerendis rebus ecclesie et imperatorie maiestatis
iussionibus exequendis pei-gentes in Fi-anciam })ei' impios quosdam
et sceJeratissimos predones in talibus assuetos flagiciis Cairletuin
de Dulleyo. Henricum et Wynckelinum de Turre ac suos compli-
ces . . . captivatos et spoliatos in manu potenti unacum illustri
duce'') Barrensi fideli presidio liberastis, siinul ad baue libeiacionem
cooperante viriliter et potenter illustri duce Loti-ingbie, pro quibus
strenuis milicie salutaris operibus ad vestram et vestre civitatis
decus et famam perhennem nosti'is ad vos nu])ei" directis litteris
magnificavimus nomen vesti'um . . . At vero . . . graviter et
cum magna cordis acerbltate ferrimus et vestris gravibus et impiis
vexacionibus compatimur vehementer, quoniain. sicut ex vestris
humilibus ad nos directis litteris intelleximus. bii perdicionis et
inobediencie fllii, . . , quia in dudum captivatos non iam sevire
valebant, saltem in vos, qui fueratis presidio. toto malignitatis
spiritu debachari moliti sunt et coniuracione facta suos ad se
complices et satellites aut sue sortis homines ad augendum facinus
nequam in gravi multitudine concurrerunt, ducentes acies suas
adversus vestram preclaram civitatem Metensem, ci-iidelia com-
mittentes incendia et irrepai'abilia dampna et intolleiabilia in-
ferentes, vix alicui parcentes ordini, sexui vel etafi peyoraque
a) Hs duci.
286 I. Abschnitt, .lohanii XXIII. inid da.s Konzil.
de die in diem . . . comnunantes et hac signanter occasione, . . .
quod vos . . . ad reparacioneni olTense ecclesie universali et
presenti concilio atqiie regle inaiestati illate cum magnis sumptibiis
et expensis operaiii dedistis efficacem, licet alio, iit feitur. ticto
colore queslto . . . Propterea . . . vobis . . . siicciirrere . . .
censuinius, vestris in hac parte plls snpplicacionibus anniientes.
qiias scientlficus vir vester alumpnus niagister Johannes Hugueneti
unacuni vestraruni litterarinn presentacione nudtuni diserte et
eleganter'') nobis ex integro palam exposuit. . . . iuxta quaruni
tenorem pro vobis celeri prestando succursu laboi'avimus et cum
omni instancia requisivinuis illustres duces' Hurgundie, Hai'rensem
et Lothi'ingie, ne vestris et ecclesis adversariis nllum . . . i)er
se aut suos darent . . . auxilium. Datum Constancie W\. kalen-
das Octobris anno a nativitate Domini M(X'('('X\'. apostolica
sede vacante.^)
Jo. de Templis.
(131) Votcdig hr.schlk'ßf. nin Karfreikuj heim Gebet für Papsf luxl
Kaiser den Namen Johanns XXIII. idhI SigisininnJs nicht
zu nennen. 1416 April 10.
Venec1i(j, Staatsarchiv. Delibernsiotti li f. 95.
Cum, sicut not um est, in die veneris sancto solitum sit dici
oraciones pro d. papa et rege Romanorum. et necessai'ium sit,
quod dicte oraciones dicantur per illum modum, qui sit cum
i'eservacione honoris nostri dominii, \ adit pars, quod committatur
et dicatur reverendo patri d. episcopo Castellano et domino
l)i-imicerio s. Marci et domino patriarce Gradensi, quod dicant et
dici faciant in die veneris s. oraciones pi'o d. papa in hunc modum
non nominando nomen pape, videlicet: Oremus pro beatissimo
|)apa nosti'o. ut Dens omnipotens, et sequantur secundum tenorem
oracionis predicte. Et ita scribatur rectoribus nostris Padue,
N'erone, A'incencie et Tarvisii et aliarum terrarum et locorum
nostrorum, et ita faciant per episcopos et alios clericos observari.
De parte 46 — de non 12 — non sincei-i 22.
Eo die.
Ser Antonius Contareni : Quod comittatur suprascriptis, quod,
quando dicent oraciones pro rege Romanorum, non debeant nomi-
nare nomen regis Sigismundi, sed dicant : Oremus et pro christi-
a) Hs (Ipsovto (>( t'lijraiiter. •
\) V<il. .rinii (iniizcit IUI. II 4'J. JoJiaiines Hnfiiieneti hekfoiiifer Prediner.
Briefe bis zur Ahsptziin"- Joiiauiis XXIII. 28 <'
anissimo rege Rüinanoruiii, ut Dens etc. et seqiiantiir aecunduui
tenoreni dicte oracionis.
De parte 87.
Capta.
Ser Mariniis Karavello, Ser Francisciis Fuscari volunt, quod,
qiiando dicetiir oracio pro rege Roinanoiimi. iioininetui- nonien
domini Sigismundi, sicut nominatiiin fuit diiobiis annis pi-eteritis.
De parte 46 — de non 0 — non sinceri 7.
(182) VenecUg lehnt die Summen zur Befreimuf JoJunnis XXIII.
iwd das Bündnis mit Frankreich it) Sarlirti der Kirrlic und
des Jmperitims ab. 1417 Oktober '22.
Ve/nediff. StnotsorcJiiv. Dplibernsioni ß f. 174.
Deliberatiim fuit per collegiuiii dominorum '') consiliariorum
et capitum ac sapientuin consilii. quod lespondeatur, ut infra.
Cum nuper conipai'uerit ad presenciam nostri doininil sapiens
vir Antonius Alamani de Plorencia et sub c[uadam litera credencie,
data Florencie XXVIII. Junii anni presentis. pi-o parte domini
Hai'toloniei '') de Montegoncio vocantis se servitoreni et secretariuin
pape Johannis intei" alia exposuerit sub niaxima credencia et
secreto cum verbis multum prolixis duo : Kt pi'imum. quod eon-
tractum erat matrimonium inter illustrem principem d. comitem
palatinum Bavarie et majonificum d. |)rincipem Pinai'oli '). qui
dedit unam eius flliam in uxorem dicto d. palatino. piopter quod
tractatur, quod dictus papa Johannes, qui est in custodia in |)arti-
bus Bavarie, habeat modum exeundi de carceribus et essendi in
sua potestate, set ad hoc esset necessarium habere summam
rCm ducatorum, de quibus ipse papa Johannes haberet modum
habendi usque ad summam Lm ducatorum et ultra ; a domino
autem duce Janue eciam habei'et maneriem i'ecuperandi bonam
summam pecunie et ab aliis eciam haberetur modus recuperandi
aliquam partem dicte summe, quos omnes denarios d. papa
Johannes infra breve tempus restitueret illis integi'e, qui servi-
vissent sibi ; et propterea in effectu suadebat dominio et sup-
plicabat, quod respectu eorum, que nunc occurrunt. dominium
nostrum dignaretur mittere ad prefatum d. piincipem Pinaioli
a) Hs domini. b) Hs l'.Trtnlaiiiei. Eiti bekannter Kwicilr.
^) Lvdwifi von (Ipt Pfals heiratete 1417 Nov. 30 Mathilde. Tochter des
Herzog.^ Amadens coii Saroijeti.
288 I. Abschnitt. .Tohaiiii XXIII. und das Konzil.
unum ambassiatorem nostriiin ciini oblacione bone summe pecimie
vel cüiiiniittere (h'cto Antonio, quia bene aiidiretur ab ipso d.
principe, qui daret sibi plenissimam Mem, per modum inducendi
eum pro lelaxacione dicti pape Johannis, quoniam predictus d.
princeps cum prefato d. comite Palatino inveniretur ad boc bene
dispositus et sequeretur infalanter liberacio ])ape Jobannis i)redicti.
sicut idem Antonius distinctius enaravit etc.
Secundum autem exposuit sub literis familiaritatis appertis
Serenissimi d. regis Franchorum et aliorum quam plurium baronum
i-eg-ni Fi'ancie, quod, si nostro doniinio placeret, Serenissimus d.
rex Francie et barones sui se inteliigerent libenter et coUigarent
cum nostro dominio et habito a dicto Antonio, quod ipse
Antonius loquebatur in coUigando ipsum d. regem et barones
Francie cum nostro dominio su()er factis sancte matris ecclesie
et super factis impeiii ; et quod. si nostra dominacio ad boc atten-
deret et liberet nobis de nostra intencione sibi aliquid apperire
eo, quod nos attenderemus ad ligam, quia Serenissimus d. i'ex
et suum concilium ipsi Antonio late credei'et, teneretur modus,
quod veniret ad presenciam nostri dominii orator super dicta
materia de magis secretis consiliariis dicti d. regis etc.
Respondentur prefato Antonio et primo ad primam partem.
quod audivinms et pleno intelieximus ea, que sapienter et eleganter
nobis exposuit pro parte prefati d. Bartholomei de Montegoncio.
ad que bene discussa respondemiis. (piod, sicut scire potuit, nos
fuimus prefati pape Johannis tibi devotissimi et de omni bono
statu suo fuissemus valide contenti ; set quoniam a bono tempore
citra nescitur a firmo, quid sit de persona sua, quoniam aliqui
dicunt eum vivere et alii edicunt eum mortuum esse, respectu
eciani eorum, que diversimode senciuntur, nobis non apparet,
quod res sit in terminis, pro quibus sit factibile nee racionabile
super dicto facto aliquid fiendum.
Ad secundam autem partem respondeatui-, quod inter sereni-
tatem excellentissimi d. regis Franchorum et nostrum dominium
semper viguit atque viget sincera benivolencia et devocio et de
onmi prospero statu et exaltacione sua velut sue maiestatis de-
votissimi non aliam leticiam quam de nostris prosperis successi-
bus haberemus; set propter varios mundi casus, qui sunt onmibus
manifesti, eciam propter multas alias raciones et causas raciona-
biles et honestas non videtur nobis, quod sit super premissis
negociis aliquid respondendum.
Briefe bis zur Absetziino- Johanns XXIIT. 289
(133) Dokumente zur Freilassung Johanns XXIII.
Alle drei Stücke (Notariafs-Instrumente) München. Geh. Hnusorch'n^ K SU
Nr. 129, 130. 136.
1. Notftrinftsiiisfriinient betreffend Mdfeilmid K(yinads von Soest und des
Bischofs (Heinrichj von W'incliester an Pfalsgraf Ludwig über die Genehmigimu
der Freilassung Bcdthasar Cossas durch Sigisnmnd iMd Martin V. sowie Be-
reitwilligkeit des Pfalzgrafen unter gpn-i.'^.'ien Bedingungen. Heidelberg 141S
Januar 22.
. . . Cum esset ad partes Ari'agonie idem d. rex transiturus.
eideiii d. diici dederat in niandatis in secreto, quod nemini honii-
num quasciinque eciani suas litteras afferenti eimdeni Balthasaren!
reddere deberet, nisi hoc ex siio ore primi) audivet : sed quia nunc
suani presenciam habere non jioteiat et ipse vohierat esse de
huiusniodi custodia exoneratus supplicaveiatque sanctissinio d. n.
Martino pape quinto, . . . exhortabatur eunduni d. duceni, . . . ut
eundem Balthasarem prefato sanctissinio d. n. Martino pape quinto
aut suis vel suo deputatis vel deputato libere traderet . . . non
obstantibus quibusdani Htteris et niandatis . . . Subiunxit ideni
d. Conradus, quod hec prefatus d. i-ex proprio motu in palacio
papah Oonstancie in presencia . . . pape et sacri cardinahmn
collegii niultorunique notabiliuni vii-oruni sibi seniei coinmiserat
et postea iteruin in domo sua pi'opria . . . Ludoviciis . . . habita
deliberacione cum suo consilio respondit reverendissimo . . .
Henrico episcopo Wintoniensi super eo ipsum d. Ludovicum pro
parte . . . pape, cuius legatus ad hoc erat, interroganti et
petenti, quod sufficiebat sibi ille et relaciq predicta d. Conrad!
ad personam ipsius Balthazaris tradendum, cui d. n. pape pla-
ceret. Et paratus erat facere, dummodo sibi fierent debite et
racionabiles cautele, quod nullo unquani tempore concihum aut
prefatus d. rex vel idem Balthasar aut alius quicunque super
huiusmodi restitucione ipsum et suos racionabiliter posset iiii-
petere . . .
Presentibus Ottone et Ruperto coinitibus palatinis, mag. Nicoiao
Magni de Jawer, Heinrico de Honberg, VVilhelmo de Eppenbach,
Johanne de Franckfordia in theologia, d. Johanne de Noet, Nicoiao
de Battenberg et Dytmaro de Treysza in sacris canonibus doctori-
bus, mag. Wilhelmo de Daventria in medicinis doctore atque
^'mag. Gerardo Brant in medicinis licenciato. Johanne Platen formato
et Johanne de Walstat in theol. bacoalariis nee non strenuis
viris d. Johanne de Hirszhorn, Reynhardo Nigro de Sickingen
Finke, Acta concilii Constanciensis lU. J-y
290 T. Abschnitt. Johann XXIll. und das Konzil.
et Eveihardo de Hirszhorn inilitibiis ac Johanne de X'eningen
seniore, Reynhardo de Sickingen magistro curie dicti doniyii ducis,
Johanne de Veningen iuniore advocato in Heidelberg, Ruperto
Munnich et Bernhardo Kreysz aiinigeiis.
Das Instnimenf erbeten von mag. Paulus de Capranica litt. ap. scriptor
et abbreviator ac ss. d. n. pape secretarlus.
2. Noforiofsiiisfrimierif über VerlestffHi der Bulle .Pridem videlicef, Über-
(jahe Balthasar Cnssas au den Bischof vov Winchester, spätere Vberlassrmn an
den Pfalsiirafen und Zitsaae des 'letzteren. Um zur Yerfiujunii des Papstes sn
halten. Heidelheru i41S Jainiar 24.
. . . Halthasai'eni Cossa . . . episcojx) Wintoniensi nominibus-
et pro i)arte d. n. i)ape, ecciesie ac sacri conciüi predicti . . .
Sanum, ut videbatuj'. et inrohnneni i)resentavit et personaliter atque
presenoiah'ter nianibus proi)i'iis consignavit. qneni sie presentatuni
et assignatiini atcpie Hbei'ahter traditum ideni . . . episcopiis . . .
ad se eciani niam'bus |jropriis i'ecepit et acceptavit neenon d.
regem et comitem . . . quitavit. al)solvit et perpetuo liberavit . . .
Siibsequenter vero eodem die et coram eisdem testibiis infrascriptis,
moflico interveniente temporis intervallo, videlicet hora nonarum^)
. . . episcopus nomine et pro parte d. n. pape et ecciesie Romane
. . . Baldasarem . . . d. coiniti ac duci et eins custodie diligenti
recommenchn it et assignavit ulteriiis usque ad dicti d. n. pape
bene])lacitiim . . . fideliter custodiendum . . . Quem . . . comes
recepit . . . necnon eundem Baldasarem ad omnimodam i'equisi-
cionem . . . pape . . . restituere . . . promisit.^)
3. Bischof Joha^m von Lebvs. (feistlieher Neferendarins. beJietntt. den nach
Basel unter starker Beder-hnnfi aebrachten Balthasar Cossa im Wirtshans „Zn
der Blume" in Empfang neiioiinuen zu liaben. Basel 1419 April 2S.
. . . Contitemur, quod, sicut illustris princeps . . . comes
Palatinus Reni ... ex iussione . . . domini nostri sibi facta . . .
d. Baldassarem Cossa . . . sub sua dihgenti, fideli et honesta
custodia habuit et tenuit, sie idem d. Liidovicus d. Baldassarem
cum gencium armorum multitudine cojjiosa in et ad civitatem
Basiliensem solempniter et honeste transductum necnon per
nobilem Bernhardum de Ebersteyn comitem vlceadvocatum in
Alsacia. strenuum Reinhardum de Sickingen militem. WiJhelmum
-de Falkenstein armigerum advocatum in Ortenberg. et Johannem
Winheim prothonotarium prefati ducis Ludovici eiusque consiliarios
\) Der erste Akt oeschah hora terciarum.
'-) Zencien fast alle tvie in voriger Nr.
Briefe bis zur Absetzung- Johanns XXIII. 291
... in hospicio vulofaritei' rlicto Zu der bliiinen prefate civitatis
Hasiliensis presentatuiii ... in nianus et potestateni nostram . . .
suscepinms . . . Dat. et actum Basiiee in dicto hospicio Zu der
blumen . . . millesimo quadiingentesinio decimo nöno . . . vicesima
tercia ni. Aprilis liora terciaruin. Presentibus . . . Georg-io . . .
JJiniitriensi \) ac . . . Conrado Hoflicli fructuüni camere aj). per
civitates et dioceses Constancienseni et ( 'urienseni succollectorem,
Conrado Tanegg", Jodoco Schurin, Nicoiao Sinner canonicis ecclesie
Basihensis . . . d. Ludnianno de Roperg niagistro civiuni, Arnoldo
de Roperg, Conrado de Eptingen et Henrico de Baden inilitibus
et consiliariis civitatis Basihensis.
Nr. i:',~ hekiui(h>n liiiriienneisfpr uiul L'at. daß die Oheiiycnaniifeii ii. a.
aitf ihren Befehl nii der Üherfirdje Bnlfltasor Cossas feilcfenommen haben. Am
Moutod nach S. Jertfen Tckj 1419. Or. Pap. luif Sieffel. a. a. 0. — Der
Befehl Siuisnimids. Bnlfltofffir aiissiiliefeni. vom 7. Jaintar daselbst K 39
Nr. 125 und 127 lafeiuiseh und denfsch. Or., 126 Kopie. Vgl. anrli die An-
(foben bei Altmann. Renesfa imperii XI Nr. 2790. Die Commissio recipiendi
ßaldassarem Cossa ab imperatore et eum consignandi duci Bavarie Martins V.
vom, 9. Januar (,Pridem videlicet') für Konrad von Soest. Propst von S. Cjiria-
ciis in Nenhausen hei Worms und Paulus de Capraiiica litt. ap. seriptor et
abbreviator, secretarius nnd fa miliaris des Papstes VatiJ,-. Archiv Eecf. Martins V.
Nr. 352 f. 23'' wurde nach Nr. 2 zuerst verlesen. Das Breve Martins an
den Bischof von Lebns üJwr die Auslieferung Balthasars (,Cum dilectus") vom
13. Februar 1419 in München, Geh. HausarcJdv K 39 Nr. 135, Or. Auf dem
Rücken: R. in camera apostolica. Capranica. der spätere berühmte Kardinal,
wird in den Straßburger Berichten (s. B. AA 1443 Nr. 67) als vertrautester
itnd einftußreichster Ratgeber des Papstes öfter erwähnt.
(134) Zwei Briefe betr. 1. AMdiefertmg der Register Johanns XXTII.
mid 2. der päpsttichpii Mitrn. Florenz 1419 März 1. und 22.
1. Florenz, Staatsarchiv, Filze 88 f. 176. Or. pap.
2. Rom., Vafik. Archiv. Reg. 352 f. 254.
1. Branda . . . cardinalis Pläcentinus . . . cancellariam . . .
regens . . . Johanni Bicii de Medicis. Ex comniissione et nian-
(hito nobis . . . factis per . . . d. n. papam, cui penes te certa
registra et scripturas per d. Baldessarem ohm Johanneni XXlll.
. . . dudum fuisse ad servanduni deposita innotuit, tibi nianda-
mus, quatinus infra tres dies sub excomniunicacionis pena . . .
scripturas et registra ipsa nobis . . . debeas consignasse . . .
Dat. Florencie in domibus residencie nostre MCCCCXVIIU, ind.
V Demetrias in Griechenland.
19*
292 I. Abschnitt. Johann XXItl. und das Konzil.
XII. die mei'ciu'ii prima niensis Marcii, pont, prefati d. n. pape
anno secundo.
2. Martiniis etc. dilecto filio Johanni de Medicis mercatori
Florentino salutem etc. Ex relacione compliiriuni tidedig-noriun
ac eciani ex confessione ipsa venei-ahilis fratris Nicolai archiepis-
copi Salernitani duduni accepimus, quod Baidassar Cossa, . . .
dum in genei'ali concilio Constanciensi esset, mithram papalem
preciosam. quam ille secum defteire qiübusdam ex causis dubi-
tabat, per maniis eiiisdem archiepiscopi Florenciam asportari
et apud te conservacionis causa deponi voluit et mandavit, quod-
que ipse arcliie])iscopus mandatum prefati Baldasaris secutus
mithram Ipsam cum gemmis et lapillis ac omnibus ornamentis
suis nomine prefati mandantis apud te deposuit tibique illam
tradidit et consignavit. Nos igitur . . . attendentes. (piod mithi-a
prefata ad cameram apt)stolicam pleno iure pertinet et (luod illa
ad usum Romanorum pontificum ab inicio constructa et in eorum
usu hactenus successive habita fiiit, iam pridem a te mithram
prefatam tan(|uam ad Romanam ecclesiam et ad cameram apo-
stolicam i)eitinentem ex parte nostra repeti fecimus, de quo
ammiramur, quod huiusmodi peticio nostra . . . per te usque ad
haue diem non fuit adimpleta. Bcpchlt Aia^Iiefei-ifiig binnen
10 Tagen coi den Vizekämmerer Bischof Ludwig cou Magttelone
unter Strafe des Bannes. Dat. Florencie XI. Kai. Aprilis pontifi-
catus nostri anno secundo. Daran aiiscJüießend (.('um tu')
Quittnxg fdjer Empfa)nj der Mifrn vom 1. AprU 1419.
{IHb} Martin V. giljf Balflnisar ('os.s(( in Sarzana einen zn-cinionaf-
tiehen Salviiskündt(kt. Fforenz 1419 Jnni 4.
Boni. Vat. Archiv. Feg. Martins V. Nr. 352 f. 263. Dnrühcr Benedictus
de Pileo. Ber Hmnanist weilt also (laiiials iripder an der Kurie.
Martinus episcopus servus seiv(trum Dei. Ad futuram rei
memoi'iam. Daums et concedimus plenam securitatem atque
liberum salvum conductum Baldassari Crosse ohm Johanni XXIII.
in sua tunc obediencia nuncupato veniendi cum equitibus vel pediti-
bus quibuscunque ipsum associantibus usque ad numerum quin-
quaginta, cuiuscuncpie gradus seu condici(mis existant. de Serzana
Lunensis diocesis et de quibuscunque terris et locis ad civitatem
Florentinam de die et de nocte per vias directas et obhquas et
in ea standi. morandi et peinoctandi ac ab ipsa recedendi et ad
eam redeundi tociens, quociens voluerit sine offensa vel molestia
^, Briefe bis zur Ahsetzunii- Johanns XXIII. 293
aut alia qiiavis novitate eidem de predictis ipsum associantibus
iiiCeienda per nostros quoscunque indices et officiales ac alios
tani ecclesiasticos quam seculaies nobis et ecclesie Romane
subiectos. non obstantibus (luibuscimque delictis, ciilpis et ex-
cessibus per Baldassarem et associantes predictos forcitam com-
missis necnoii ])rocessibiis et sentenciis contra eum aut prefatos
associantes factis et ioi-matis aut l'orniandis, latis seu inferendis,
mandantes omnibus et sinj^ulis officialibus et subiectis predictis,
quatenus eundem Baldassarem et i])sum associantes hoc nostro
salvoconductu durante quovis quesito colore nullatenus inquietent,
impetant, impediant seu molestent aut alias quomodolibet pertur-
l)are presumant, presentibus per duos menses tantummodo vali-
turis. qui menses fluere incipiant a die, quo idem Haidassar propter
venire Florenciam recedet de Serzana vel de loco, in quo erit,
quando hunc salvumconductum recipiet. Declarato eciam, quod
post recessum suum de Serzana vel de loco pi'edicto decem dies
iuimediate sequentes debeat intrare Florenciam, alioquin presentes
littere nullius sint roboris vel momenti et insuper volumus, quod
si durante dicto salvoconductu ipse Baidassar recedendo de Flo-
rencia redierit ad Serzanam \el ad dictum locum, in quo erit,
quando huiusmodi litteras recijuet, ex tunc dictus salvusconductus
expirat, quantumvis de tempore dictorum duorum mensium tunc
ali{|uid superesset. Nulli erg'o etc. nostre concessionis. mandati
et voluntatis infringere etc. Si quis etc. Dat. Florencie 11. nonas
Junii pontiticatus nostii anno secundo.
Coli, per me P. de Trilhia. Jo. de Ratingen.
In Cod. Vaf. lat. 2901 f. 102 '■ findet sich folgender SolvuskouduM für
lifdthasar Cossa : Nos Nicolaus niaifhio Estensis etc. hanuu tenore iiostrarum
patencium litterarum licenciani, fldanciam et saivum coiiductum imo anno
proximo futuro valituruni et duraturum damus atque concedimus reveren-
dissimo in Christo i)atri et d. d. Baltassari Cosse . . . veniendi ad civitatem
nostram Ferrarie et ad alias nostras tenas, tenitoria, castra . . . ibidemque
niorandi . . . cum amicis et famulis suis cum equis . . . Dat. Ferrarie sub
impressione nostri consueti sigiili etc. Der SahuislomJiikf stannid nohl aif.s
der oben andenebeiien, Zed.
(136) Venedig au einen Vertraupusniann Balthasar Cossas, f/er in
Sarzana weilend um Vermifthtuy bei Martin V. (jetjeten hat:
es will clew Papst benachrichtigen und seine Hilfe anbieten.
1419 Juni 13.
Venedig, Staatsarchiv, Beliberazioni 7 f. 83.
294 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
('um (|iiedain fida et inteligens persona coinpai-iierit ad
piesenciain nostri doiiiinii et exposuerit. (luod habuit a qiiadam
l)ei'sona fidedigna. ex parte revei-endissiiiii patris d. Baldessaris
Cossa üliin Johaniiis XXIII. nunciipati. cui adhiberi potest tides
tamquain ipsi proprio d. Baldesai'i, (jiiod dictus d. Baldesar sibi
notificari I'ecei'at. ut notiticaret nostro doniinio. quod se reduxerat
Sarzanani et licet nimquaiu reiiuiiciasset papatiii, taiiien disposicio
et intencio sua erat iiole") aliquod scandaluin in ecclesia sancta
Dei facere, sed dispositus est venire ad obedienciam sancte niatris
ecclesie i)er illa media, qiie sint racionabilia et iusta. Et quia
seinper iiltia omnes alias naciones mondi liabuit maximam con-
fidenciam et sj)em in nostro doniinio. contentus esset, qiiod
nosti'a dominacio se interi)onejet inter d. ])apam et d. d. Ralde-
sareni, et honor sit nosti'i dominii eidem d Baldesari facere
responsionem, conslderato, cum quanto paterno amore, dum pre-
esset papatui, dilexit nosti'um dominium et rem publicam nostram :
vadit pars, quod respondeatui' dicte persone, ut respondeat dicto
reverendissimo d. Baldesari. quod sua paternitas potest esse
certissima, (piod ])ropter amorem et caritatem, quam continue
demonsti-avit et habuit erga nostrum dominium et propter reve-
renciam et dilectionem. quam seniper liabuimus erga reverendissi-
mam paternitatem suam, velemus'') semper- facere onniia, que
possent ad bonum et pacificum statuin'') sancte matris ecclesie
et ad honorem et coinodum sue leverendissime paternitatis. Sed
({uia hec fieri non possent sine voluntate sanctissimi d. pape
Martini, deliberavimus velle presentire intencionem dicti d. pape
Martini, quam procurabimus scire. et per bommi modum sentire
et habita intencione sue sanctitatis sue j'everendissime paternitati
respondebimus, sicut videbimus opportunum fore.
Sanctisslmo autem pape Martino notificari debeat per nuncium
nostrum secretuui. ([ualiter d. Baldesar Cossa requiri fecit nosti-um
dominium, ut vellimus nos interponere ad concordium") inter suam
sanctitatem et d. Baldesareni predictum. Et intelleximus eundem
d. Baldesareni Cossa se reduxisse Sarzanani. et cupientes tam-
quam filii devotissimi sancte matris ecclesie et sanctitatis sue
paciücum statum ecclesie sancte Dei. libenter videremus. quod
inter sanctitatem suam et d. d. Baldesareni interveniret aliquod
concordium et medium, per quod reinoveretur oinne dui)ium ei roris
a) So Us. b) Status lieg.
Briefe bis zur Absetziiiiii- Joliaiiiis XXIII. 295
et scandali, quod evenire posset in ecclesia sancta Dei, ciiiiis
unitatem suine'*) desideraiiius. Et propterea sie sanctitati suo
videtur, quod per nos in liac niateria per nostrani interposicionem
vel per alia media aliqnid fieri possit pro bono ecciesie sancte Dei
et sue sanctitatis, alTeriinus nos paratos taniquam devotissinios
filios ecciesie sancte Dei et bfeatitudinis] sue.
De parte 125 — de non 4 — nun sinceri 4.
fjber die Episode von Sfuzaiia oiß. axcli die Crmiica novella von Hermann
Konter (ed. Schwahnj S. 422 /'. Am ö. Juni schreibt Baltlinsar an Giovanni
Medici über dessen Warnung vor Mantua. Er bittet Hin um ScJnifs und Rat.
(Archiv io storico ItaUano IV 437.
(187) Bericht an Älfonso IV. con Aragon über die Einfillininr/
Balfhusar Cos.sas ins Kardiitalskollegiuiu ; seine Rede, tsoine
Besuche, sein Auftreten int Dom, seine Körpergröße, (ilorenz
14:19) nach Ende Juni.
Barcelona. Kronarchiv, Caja Concilio de Costanza.
La vigilia de sent Jlioan en concistori secret fou pronunciat
cardenal bisbe appellat Tuscula niosser Baltesar Coxa. A prop
Io dimartz seguent vingue a palays el papa en publica audiencia,
li dona Io capell e loy posa sobi'a Io cap he li dona un anel lie
aprop totz los cardenals Io reseberen ad osculum pacis. Iteni
encontinent sen intraren Io papa he cardenalls ab el en concistori
secret e aqui h fou asignat loc per seure en son orde es . . .'')
en orde dels bisbes. Aqui coniensa a dir : Domine, probasti
nie et cognovisti cessionem iiieani % deduint, com el per la unio
dela esglesia avia fexes moltes coses. A son propi despens avia
sostengut Io concili Pisa, com per la sua anada de Constansa
sia seguida la unio e com el ratificava la renunciacio per el feta.
He loava he aproava prest he parelat de subir mort per la
esglesia.
Item Io dit cardenal ha visitat tan solament los quoatre
cardenals nostres -), totz los altres son creatz per ei ho la major
part e per semblant los quoatre han bisitat el.
Item Io dit cardenal Io dia de sent Pere, que nostre sant
pare celebra en pontifical, fou presencialment en tot lotici, se
a) So Hs. h) Wort felift
V Fs. 138. 1. 2.
'^) D. h. die herübergekommeiken Kardinäle Benedikts XIII.
296 I. Abschnitt. Johann XXIII. und das Konzil.
seilt eiitie los cardenalls en son ordre en hi manera, quells altres
al) initra blaiiqiia al cap. Es ten gros, (jiie bes deinostra enlre
los altres. En Verität el se deinostra ben esser bom.
Vgl. Annales Forliv. in Miuatori, Rer. Ital. SS XXII 210: L. Binni.
Com menfarii a. a. 0. XIX 930: dasu 962: Vife de dnchi XXII 931.
(138) Venedigs zuditnaieude Antwort für den Gesandten Balthasar
(Jossas, der nach Ve^iedig und Padua zur Verehrung der
Hedigen kontinen und über Genua nach Mallami reisen
H'ltt, utn den Herzog gegen Slglsmund elnzunehiHen. 1419
August 4.
Venedig, Staatsarchiv, DeUberasioni 7 f. 96.
Quod venerabili viro fratri Matheo de Mterbio ambassiatori
et confessori reverendissiiiii in Christo patris d. Baldesaris Cossa,
cardinalis Florentini, respondeatur in hac forma:
Quod audiviinus et intellexinms ea, qiie nobis exposuit ex
parte reverendissimi patris d. Baldessaris Cossa, cardinalis Floren-
tini, super intencione sua, que est de veniendo Venecias et Paduam
pro visitando corpora beate Lucie et beati Antonii de Padua etc.,
respondeinus. (|uod propter singularein affectionem et amorem,
(|iiein geriniiis sue reverendissiine paternitati, libenter videbimus
reverendissiinam paternitatem. personam suain et eandem hono-
labimus et bonorari faciemus- taniquani singulareni amicuni
nostrum propter inutuain benivolenciain et dilectionein inter suain
reverendissiinam paternitatem et nostrum dominium existentem.
Sed quia tetigit ex parte dicti reverendissimi d. cardinalis,
quod disposuit ire [)ei' viam Janue Mediolaiuim |ad ducem]*) et
sperat eundem inducere et removere ab amoie et benivolencia
regis Romanorum et conabitur eundem ducem inducere ad pacem
cum doininis Lombardie etc., dicimus, quod, licet cognoscamus
magnam sapienciam d. cardinalis predicti et quod ad bonum et
securitatein suain habet consideracionein et respectus necessarios,
tamen diligentes personam suam reverendissiine paternitati sue
reducimus ad memoriam, quod vellit bonain consideracionein
habere, quod secure ire possit, ita quod de persona sua non
possit modo aliquo dubitare. Et quia cum d. duce Janue et dicta
comunitate suinus in bona amicicia et Iraternitate et pacihcum
statum suum fraterne desideramus, non expedit, ut ibi aliqua
a) Wohl so SU eryiinscit.
Briefe bis zur Absetzung- Johanns XXTII. 297
faciat iiostii parte, sed sue reverendissime paternitati devote
legi'aciantes de eins optima et bona intencione liortamur dictaiu
suaiii paternitatein, iit. cum fiierit Mediolani, sicut dixit, operari
velle[t| de removendo d. d. ducem MedioJani ab amicicia reg-is
liomanoium predicti, quia talis amicicia non facit pro statu d. d.
ducis nee aJiorum dominornm Italie. Laudamus simlliter inten-
cionem dicti reveiendissimi d. rardinalis in volendo quei'ere i)acem
inter d. d. ducem et alios dominos Lombai'die, quia istud est
naturale prelatorum, quei'ere et ponere pacem, ubi inimicicie et
j^ueire vigent. Et si sua reverendissima paternitas videbit, quod
per nos aliquid operari possit pro pace componenda inter d. d.
ducem Mediolani et alios dominos Lombardie. offerimus nos para-
tos ad omnia possibilia, ut dicta pax possit habere bonum effectum
pro quiete Lombardie et tocius Italie.
De parte 141 — de non 0 — non sinceri 0.
(139) Ungeiianitfci- iceist <lip Kla(jrii Joliainis XXIII. iihrr .sriuo
harte Gefa)igeuscliaff zurüch. Heidelberg (MW) September 8.
Rom, Vatlk. Bibliothek, Cod. Palat. 701 f. 381.
Reverendissime in Christo pater et domine. Post serviciorum
nieorum exilium oblacionem et ad vota vestra grata et placita
promptam exhibicionem pacienciam liabete in me, reverendissime
pater, et tamquam insipienti ignoscite, si laxius calamum evagai'i
sinam et si non debitam mensuram exhibeam et i'acetis diicam
limitibus. Coartat namque me spiritus uteri mei et tamquam
mustiim novum angusto claiiso vasculo ad exitum spirans se
non valet continere, sed ruptis labiis egreditur. Farn am audivi et
iitinain nugileram. utinam veritate carentem, utinam lalsidicam,
quod in morem pincerne Pharaonis succedentibus prosperis
vestri beneficiorum et beneficii obliviscimini, ymmo dicere debui
sedulo recordamini, non ut Jesu salvatoris set ut Pilati crucihxionis.
Vere non vos crucifixit ille mitissinms. clementissimus, piissimus
et christianissimus piincejis d. dux Ludowicus comes Palatinus
Kheni, sacri Romani imperii archidapifer et elector duxque Bava-
i'ie, sed onmem humanitatem vobis infixit, si oculos libeat apperire
et attencius considerare, quomodo ut vir captivus et vinculis
mancipandus per sacrum Constanciense consilium et invictissimum
Ronumoium legem eidem pernobili principi luistis ad suam
custodiam tiaditus. Noscitisne, que lex sit incarceratorum, ut
298 T. Ahscliiiitt. .loliami XXIII. und das Konzil.
quidqiiid ainpliiis. ([iiam tieri solet. benignitatis iinpenditiir. ad i;ra-
ciani et laudis cuimdimi iiiiseiicordis custodis merito cedere dehcl.')
Vere scio, si iit cai'diiiaJeiii vos del)uisset teuere, iiiiniis debite
fecisset, sed ut bojiiineiii captiviiin vos tenendo iiiultuiii et siipra
inultuiii quam debuit fecit. Quid igitui" aiunt de Ronuuia curia
venientes V Nescio si eis credere debeani. quin ymnio difticillinie
aures nieas ruiuoribus istis sinistiis . . .^). qui deiainativi sunt
illustris doMiiui inei ducis prescripli. nun »luia dominus meus, cuius
dulces mandit panes et in domo ij)sius ambulo cum consensu,
set quia oppositum luce claiius scio. Quid dixistis, ut dicunt?
,Dedit in escam nieain fei et in siti niea potavit nie aceto.-)' ,Non
erat miclii locus in diversorio, contractis membris iacui, in stretto
lecto positus eram. sordidas vestes babui. nicliil boni ab illo duce
factum est, set lubidiia passus sum et vai'ios expertus contemptus/
Credanme, patei' i'everendissime. an non credam vos bas fecisse
querimonias contra illum |)i-incip('m vite vestre defensorem ?
Pocius non credam, quoniam modo tam reverendissimus pater
hoc dixisset, qua temeritate in mentem suam illa venissent, qui
contrariuin novit? Et ergo minime conscienciam suam fictionibus
pollueret et mendosis fabulaci(mibus, que tam peifectum virum
minime decent. macularet. Scitis enim. i-everendissime |)ater,
quanto devocionis obsequio ipse dominus dux vobis seivierit et
per suos fecei'it studiose ministrai'i in omnibus corpori vestro
oportunis secundum exigenciam hominis captivi. Vere laudare
habetis Deum, quod illi principi in custodiam cessistis; sin ahter
factum fuisset, forte terra, quod suum est, diu possedisset.
Reverendissiine patei-. michi. (pieso, servitori vestro parcite, si
scribendo excessi. quia amoi' non habet modum et semper vos
sensi ad modicitatem persone mee alfectuose inchnatum. Utinani
valeam i'eservire et unum pi'o mille respondere. Scriptum Heydel-
beg") in die nativitatis gloi'iose virginis Marie.
Es ist cincli 1419 zu nclinti'u. obirohl die Ztirückweisiing der Klauen aiif-
fällig spät kommt. Einige Stellen sind unsicher, offenkundige Felder verbessert.
In der Hist. Mediol. iMuratori. Her. Itrd. S. XX 43) heißt es: ITt ipse ex eo
audivi, vix hominem aliquando nactus est, quocuiu liceret Inimano seimoiio
conferre. Vgl. auch v. d. IIa r dt TV 29H f.
a) So Hs.
V Ich vermag die Abkürzung des Wortes nicht sn deuten; der Sinn
ist klar.
2j Ps. 68, 22.
Briefe bis zur Absetzuiig Johanns XXril. 299
(140) Balflmsdi- Cossft au Benedikt XIII.: Miffeilfnu/ seiner Er-
nenmnu/ zum episcopiis Tusculanus durch JSIdrfiu V. Auf
Aiirafe)i vieler hochstellender Männer schildert er seine
Vnterwerfiinp und Aufnahme durch den J'apst, nuchdem er
auf Drän (jen l'lj<-l(jeslnnf('r sich für kurz ron der päpstlichen
Begleit unii entfernt hatte, seine Täti(/keit rorhrr fi'ir die Union,
seine Ilucht aus Konstanz priiis aliquil)iis cardinalibus ad-
visatis, seine freie Zession und n-ie (/fücklich er sich fühle.
VerwtDnleruncj. daß Benedikt, der <jcisti(j so hochstf-hoide,
sich flicht unterwerfe, ciiin ea, que contra vos Pisis facta
fuere, iuxta tenoreni peticionis vestre non soluiii revocaren-
tur, sed declararentiir fiiisse invalida atqiie nulla. Zeichnunff
des festen, truppen</f seh ätzten Peniscola. Wenn er vielleicht
zögere, prout, aliquibus mihi referentibus, jjredixistis, um zu
sehen, iras Johann tue, so bitte er\j ihn. jetzt sich zu unter-
werfen. (Iloreiiz 1419 cor Dezember 29.)
Rom, Vatik. Bihl. 4904 f. -^40 Vielfnch von derselben und einer zweiten.
l and korr. Original-Konzept mit lSie<jels[mr. Oh ein Or. nach Peniscola ye-
koiinnen ist? Mansi aus einer Hs. in Ltucn i Li und nach Druck bei Bcduzius,
Miscellanea, VII 90 iBj.
Nobilissiino ac nietuendissiiiio doinino doiiiino F. de Lima
olim in sua tunc") obediencia B. XIII. nunciipatü per Baltasarem
de Coxa.^)
Postquam plus Dominus adiiitor mens et protector mens, in
(juo speravit cor meum et adiutus sum,-) exaudivit vocem depre-
cacionis inee et refloi'uit caro mea Florencie. dum ex mea'') liberima
voluntate confessus publice sum coram suo sancto vicario ipsum,
(|ui est fortitudo plebis sue et protector*^) salvacionum Christi
sui salvuni fecisse '') popuium suum a pestifero antiquatoque
scismate unico suo ovili unicuin et indubium preficiendo pastorem,
scilicet sanctissimun in Christo patreni et beatissinmm d. n/)
dominum =) Martinum sua mirabili'') providencia papam quintmii,
ante cuius sacratissimos pedes ine. ut optabam. in libertatis
plenitudine hiimilitatisque sinceritudine*) presentavi. a cuiusque
beatissima clemencia post alias plmimas istam motu suo proprio
consecutus sum graciam, ut nie in dignitate c ardin alatus"") reponere
a) Ubergeschriflbeii ■ b) Nobilissiino — Coxa später liiHSugef'üyf. c) B niera. d) B pro-
leciio. e) B fecisset. f) Fehlt B. g) Fehlt B L. li) So B L. Hs iniserabili. i) B L sinceritate.
k) B L cardinalis.
') mihi aliquanter indisposito In persona.
-) Nach Ps. 32.
.')0n I. Ah.scliiiitt. .Tohaiiii XXIIT. und das Konzil.
et ecciesie Tiisculaiie prettcei-e dignai-etiii' in episcopuni et pastoreni;
])(tst liec. in(|uaiii. per que taiii anime inee quam corporis iociiii-
dissiniaiii siiiii adeptus quietem. quam niulti optimi viri, vasa
riiristi. anime vestre. o metuendissime domine,") ex totis precordiis
exoptantes salutem, magnam apud me lecerunt instanciam. u1
yobis'O <piantum michi'foret possibile. honum procui-arem et pacem.
quod nulJatenus i*el)antur tieri ])Osse tac-iiius, quam si') mentem
et actus meos super pace sancte matris ecciesie conservanda
vestre dominacioni'') i)erscriberem, asserentes dominacionem ean-
deui') quibusdam suis*) dictis ac responsis aliquem dedisse*-') co-
loreni pj-opter iila, que in mei acciderunt pei'sonam. Ego vero
quamvis non tam verborum ciarituch'ne (puim factorum eff'ectu
meain volueiim et veliin orbi terrarum super pace ecciesie ino-
tescere voluntatem. tarnen opere precium '') arbitratus sum presentes
vobis') destinare iiteridas. quibus mee intencionis sinceritas per-
amj)lius vestre reverencie*") perfectiusque clarescat. presertim cum
non duljitem multa pei* multos vobis') esse dicta'") et scripta
mendacia cumque") diebus preteritis ego timens iteruni leinti'are
carceres, aliquorum suasu ab honesta societate. quam michi pre-
dictus sanctissimus dominus noster assignaverat. declinaverim
et me in (piodam casti'o cuiusdam amici mei posuerim. ubi vera-
citer comperta suinmi pontiticis voUmlate statim ad ipsius sacra-
tissimam presenciam in übertäte omnimoda positus festinavi.
Et in vigilia Coi-poris Christi') suo sacro me presentavi conspectui
graciasque. quas potui. egi Domino Deo nostro, quia videbam,
(piod (piam maxime sempei- optaverani, perfectani scilicet in sancta
ecclesia unionein. Kt <|uoniam nonnulM in diversis") mundi pai'-
tibus constituti toi-te murmurabant me apud |('elhim?]'') non sponte
nee libere resignasse, in dechn-aciouem '') mee vokmtatis in presen-
cia') predicti") sanctissimi domini nostri et dominorum meorum
cai'dinalium et aliorum muüorum et in aliis pluribus locis publicis
et secretis sepe testatus sum et testificor, professus sum et
profiteor me cessisse libera et spontanea vohmtate meamque
cessionem ratam et gratain liabui nee aliquem actum recordor
a) Vestre (jefilyt; vestre - dDiuine iihfnjesrhriehi'ii. bi Atn h'itiid für tibi und übeiye-
srhriebpiies vestre domiiiaeinni. c) FnUjf ijosirirliPii til)i. d) .4«) Rand für con sireitcr Hand
übergeschriebenpg vobis. e) Fiir nesfriclu'iips te; t/est ri<Ui>n iibcryeschriebeiies vestraiii. f) Für
geatr. suis, g) Avi Rund gestr. daret. h) Us i)reciim. i) rbcrgcschr. /'. tibi, k) i'berges'-li r. fiir
tibi. 1) Korr. für tibi, m) _B L pieta. n) fry/^c. euiii itaqiie; ita gestr. ol Mansi (no'-li Hs-"
diversi. ]>) B L Vat. und M Liickc für ein Uhigprps Wort: Riidolf^znllf (]) li /, declaracioiie.
r) Fehlt L. s) FpIiU U.
') 14. Juni. Vgl. Bd. 11 lOU,
Briele l)is zur Absetzuno- Johaiiiis XXIII. 301
me imquain fecisse libenciiis, quam pi'o pace ecciesie statiii cedere.
ad cuiiis regiiiien me senciebam indigniiin cuiiisqiie tantum gra-
vabar quasi infinito pondere, ut nunquam in illo unicam diem
sciam me habuis.se quietem. quod, ut supra dixi. dai'ius factis con-
firmandum duxi, quam verbis. Et pei- hec quantum ad iliorum
hortatus, quibus petententibus meam ") vobis ^) voliintatem notifico,
satis scripsisse me credo.
Restat. ut vobis') tanquam domino") ad vestri') couimonicionem
et mei de contradictione vestia'') aliqualiter exponendam') sum-
mam^) admiracionem omnique poscenti voluntatis inee et actuum
predictoi'um reddam iustissimam et evidentissimam racionem,
quam quisquis'') anime passionibus seciestatus ') attendeiit, non
dubito, quin me rem fecisse dignam et meritoriam constantissime
fateatm'.'')
Inprimis igitur rogo firmiter, ut vesti'a pregrandis cii'cum-
spectio ') aibitretur, quod, et si ego a certo tenej-em, veritatem
papatus'") in transacto scismate fuisse apud dominum Urbanum
et successores suos, semper tamen viam cessionis in tam collo-
rato scismate ab utiaque parcium,lioc est tota christianitate,
diutissime approbatam et vehementi instancia postulatam ita
dilexi. ut per eam cicius et t'acilius quam per alias vias pacem
ecciesie dari posse sine ulla dubitacione crediderim, et ideo illam
a contendentibus de papatu aceptari et executari") debere, preser-
tim cum se ad eam voto et iuramento restrinxerant, constantei'
tenuerim. quod. si facere lecusarent, tanquam periuros votique
violatoi-es") scismaque foventes et notorie nuti-ientes sanctamque
ecclesiam nequiter dividentes ai) ipsa ecciesia tanquam precisa
membra fore censuerim rei)ellendos ; signantei' cum .esset apud
ipsam universalem ecclesiam dubium de papatu. quod, ut a sancta
pelleretur ecciesia, ego in cai'dinalatu meo. quantum potui, laboravi
eiusdem matris ecciesie auctoritatem, consensuin, clamores quere-
lasque secutus; quam ob leni Pisano concilio quantum in me fuit
dedi auxilium, consilium et favorem. defuncto vero sanctissimo
d. Alexandro et me insufficiente ad apicem apostolatus assumpto
non cesavi laborem impendere pro pace ecciesie integi'aliter conse-
quenda. Cumque essem in Constanciensi concilio supplicatus,
a) T'henji'xrhr. vobis. thinu fjesfrirhen. b) Korr. für tibi, c) Korr. für viro. il) Korr.
für tili, e) Klirr, für tiia. i) B L exponenda. g) B L .suniain. h) B L quisque. i) Hs so
<//> i-'eltenp lorni. k) Nim tlubiti) — lateatur fehlt B. 1) Ut — circumspectio überyeschr.
m) Folgt gestrirlieti et. ii) Folgt gestrichen debebe. (!) Druck: exemptari, Hs: exentai-i; doch
iriihl. irii' Kin-li Hilfen, exociitari. o) Korr. au^ violatorom.
302 I. Abschnitt. .loliann XXin. und das Konzil.
quod'') vobis'O et olim (Iregorio cedentibus vel deiectis cedere
vellpiii. libpiitci- consensi et iiixta tenoi'em eiiinsdam per nie imblice
lecte cedule i-eniiiifiare proiiiisi. Propter aliqiia tarnen ])Pisonani
iiieani tangencia. item ut liberiiis executarem promissuni. de Con-
stancia recessi et ad Scafusiani (piadani nocte nie transtuli. prius
aliquibns ex doniinis caidinalibus advisatis nie nun recedeie ad
iinpediendani vel dilatandam meam in aliquo cessionem, nee niodi
püstea contra nie tenti nieuni bonnni propositnin innmtarnnt. ynio
quam prinmni fni a concilio et sacro collejiio refpiisitns. in pre-
sencia (|nin(|ue cai'dinaliuni libentissime cessi ad majonam reputans
graciam Domino .Ihesii ( 'brist o. (|uod statum ad peticionem tM'clesie
univei'salis pro conseqnenda unitate diniitterem. (|uem dijine ^ubei'-
nare non poteram. Qnis enini sane inentis ignoi-at. cpiod ex de-
bito pastoralis officii presiil sit obligatiis de necessitate salutis
ad deponendum') mitrani, qni obligatnr pro ovibns ad ponenchim'')
aniniani?^) (^uoinodo ille positiirus est annnani, qui non ponit
substanciamV I^arcet profecto, inxta beati Gregorii sentenciani,
parcet animc (|ui parcit substancie. Sed talis inxta verba Domini
non pastor, sed mercenarius esse"") convincitui-. se. non oves pascens,
ymo et aniniam suani in tali pastn condempnans. Ego. doctis-
sime domine,*) vohii ostendere mmido in i)ace procuranda verum
nie fuisse pastorem.") Ideo iHam dignitatis celsitndinem parvi-
pendi considerans inxta Augustini claram propriamqne in re pre-
senti doctrinam.') (piod e])iscopalis dignitas fiuctuosior niichi esset,
si deposita gregein Cbristi eoligeret quam retenta disperderet.
Nani. ut ipse ait.') qua fronte in futuro secnb^ promissuni a Christo
expectamus'') bonorein, si noster') lionor im|)ediret in hoc seculo
unitatem? Longe quippe, inquit alibi '") idem doctor niagnus")
Augustinus, est gloriosius e])iscopatus sarcinam propter ecclesie
. vitanda pericula deposuisse, quam propter regenda gubernacula
suscepisse. Ad que et siiniha dirigens consideracionis intuitum
nie cesisse et post in plenissinia libertate x^essionem nieam ver-
bis et actibus confirmasse suasionesque aliquorum. qui, ut suos
nuttrirent pestifferos diabohcosqiie conatus. nie in libertate posi-
tuni ad suscitanda scandala incitabant. viriliter contenpsisse de-
lectat ita, ut maxima indicibilisque niichi adsit corporalis iocunditas
a) Linirk que. b) Korr. fiir le. c) B L deponendaiii. d) B L ponendain. o) /{ tuiic.
1') Korr. für vir. -r) t'hergeschriebeii. h) Claram — doctrinam am Rundo für: mentem et
verba. i) Ut — ait iibergeschr. k) Korr. aus expectarem. 1) Korr. für mens, m) rhorcfp^r-hr.
n) Korr. aus maximiis.
0 Vgl. Jolt. 10.
Briefe bis zur Absetzuno- Jolianiis XXJJJ. 308
spiiitiialisqiie alaoritas. (|iioc-iens prediotonun artiumi i-eniiniscor.
Kt hec de nie ijjso. (|iiantiim i)atitiir epistolaris aiifiiistia dixisse
sufficiat. iit Sit g-loria Deo. a quo oinne datuiu optiimim donunique
descendit perfectiini.') item ut pessinioruin lioiiiimim refrenetui*
audacia. qui semper nitiintiii' seminaie zizaniaiii.
De vobis'') autein. peritissiiiie^) ac nobiiissinie domine/) quid
loquar, cum omnem admiracionem transcendat viiiim tam clari
generis'^) et qui taute fuit a muitis reputatus \iiuilis. talem in
lactis ecclesie teuuisse pi'ocessum. ])i'o cuius unitate non sohim
renimciare*') sed inori^) vos") semper fuisse et esse paratissimum
predicastis, pro cuius unitate vestram'') dii-ecte vel indii-ecte
nullateniis impedire iuramento medio contij-mastis. ut alia sileain,')
que in cedula conclavis et aliis vestris'') oblacionibus continentiir.
Igiüir vehementer stupent omnes. cum sola') de contendentibus
vestra dominacio"') i'emaneret.") quare non satisfecistis ecclesie
matri vestre.") quare eam tanto tempore lluctuare fecistis. post-
quam. ut dixi. cesserat oliiu Gregorius et ea. que contra vos'')
Pisis facta fuere. iuxta tenorem peticionis Aestre'') non soliim
revocarentur. sed declaiaientur fuisse invalida atque nulla. Clamor
itaque omnium in hanc descendit sentenciam. Quis unquam opinari
potuisset. quod tantus vir illos, qui predicaverant nunquam eum
pro pace'') renumpciaturum ecclesie. ymo simulate fuisse viam
cessionis cum olim (Iregoi'io ])rosecutum, sie fecisset veraces et
ora onmium eum') amaiicium tantis adimplevisset ruboribus. ut
non soluni pedes eorum nomine suo') annunciancium |)acem.
evang'elizancium bonum. sed eciani facies confuse sint. etmerito:
expectabant enim et ad sui excusacionein clainal»aiit. (piod. ul)i
omnes concordarent. ipse concordiam adiuvaret. Sed cum Dens
diversitatem g-encium et contrarietatem nacionum in sui nominis
confessionem super modo eligendi sibi indubitatum vicarium mira-
biliter adunasset et tam brevi tempore preter spem omnimn')
omnes'') in unam sanctissimam miraculose concordasset ') perso-
nam. quam ipse. qui fecit concordiam in sul)limil)us suis, eviden-
ter elegerat. quid dicere in excusacionem'') sui. (pialeinque'') po-
a) Korr. aus te. 1>) /.' 7. doctissiiiip. c) Ac — ilomiiic iibernpsrJir. <\i 'l'aiii — «jeiieris
ani Tfarific. e) Korr. aus reiuiiipfiare. f) Korr. aus iiiore. '^) Korr. aus te. li) Korr. aus tiiani.
i) Hs scileaiii. k) Korr. aus tiiis. I) Korr. aiis solas. m) Für f/esfricfn'ties tu am Ratide roti
sireifer Haiiil : Vestra reverencia ; dominacio für reverencia ersfp Uatifl. n) Korr. aus
remaneres. o) Korr. aus tue. p) Korr. für te. q) B folgt iiaii)<|uaiii. r) Korr. für me.
s) Fehlt B L. t) Fehlt L. u) Fehlt B. v) B L concordassent. w) B L exciisaoionemque.
x) J5 L qualeincumque.
^ Jac. 1.
i]04: I. Abschnitt. Johann XXIÜ. nnd das Konzil.
terant*) suis contradictionibus prestare coloreni, nisi forte dicerent,
qiiod ipse respondit se scilicet non esse in libertate ? 0 Dens
bone, qiiare tiia j)erniittit vera iusticia tantuin homineni sie errare?
Reputabat se esse liberum, iit toti ecclesie contradiceret, et non
liberum, ut cum tota ecclesia concordaret, cum illa ab eo cuin
magna Immilitate pacem quereret, non conflictum. Quomodo,'') in-
((uam, non über erat, qui in castro fortissimo et munitissiint)
lesidebat, ad quod, ut libertate debita frueretur, se declinare
i"esponderat. Quomodo non liberum hominem tanto tectum auro,
tantis polentem iocalibus pi'eciosis, tam miiltis stipatum militibus
et circumseeptum armigeris sue voluntati parentibus. Quomodo
non liberum, ad quem nisi de voluntate sua nullus ])atet ingressus,
qui ad eum intrantes, si vult, terrere potei'it, sed ab eis terreri
non valet. Hec inquam et similia clamitant contra vos.'') Ego
autem attendo, quod forte vestra circumpecta dominacio') alia
forinidabat/) que non dicebat/) Timebat -) foi'te scandalum,'')
quod'') propter me posset'') in ecclesia suscitari. Et ideo'), doctis-
sime domine,'') expectabatis,') prout aliquibus michi refferentibus
predixistis. libeitatem meam. ut tunc me ratificante cessionem
meam eciam vos") libentissime cederetis.") Ecce igitur habetis.")
quod optastis, si pacem ecclesie dilexistis. Si scisma, quod iam
non solum tolei-are. sed audire mundus aborret.") fugei-e dignum
ducitis,"") acceleret'") vestre inagnitudo prudencie") ad liberandam
suam animam,*) ad reparandam leintegrandainque famam festinet.
Quod si adliuc sancto operi vestre dominacionis") reluctatur opinio,
deponat humilitas vestra') illam et acriter detestetur") dicens
cum Aug'ustino : Omnis catoUicus securus eam partem detestatur,
cni ecclesiam universalem apostolicis sedibus roboratam non
communicare cognoscit. Secure igitur detestemini "^) opinionem
vestram, cui ecclesiam universalem contradixisse cognoscitis, et,
quod plus est, non solum auctoritative in concilio universaliter,
sed eciam discretive et singulariter. ita ut nullus fidelis et pru-
dens in tota reperiatur ecclesia. quin vestram') ccmtradicionem
exorreat."") Faciatis igitin- sacrificium Deo de opinione predicta.
n) B L poterunt. b) D Jj quininio. c) Korr. für te. «l) Vestra — tloininacio über-
geschr. für gestr. tua. e) Korr. du» foi'iiiidabas. f) Korr. aus diceba.s. g) Korr. aus tiinebas.
h) B 1, spandala, quo . . . possciit. i) Korr. aus yino. k) doctissime doinine nbergescltr.
1) Korr. (diu pxpectabas. in) Für tu. ii) Für resignares. o) Korr. aus habes. p) B L ab-
horrere et. tj) Für putas. r) Acceleret — festinet um Ilaitde für: accelleretis, festinetis,
libera animam tuam, consule fame tue, ne despicias carnem tuani. s) Folgt gestrirkpii festinet.
t) Folgt gpstriihi'ii ad illustrandam. u) Für ixux. v) Humilitas vestra am Raiidi'. w) Für
doscerare. x) Für detesteris. y) Für tuam. z) Atii Ttaitile für c()ndem])net.
Briefe bis zur Absetzung Johanns XXIII. 305
si bono vestro") iilterius contraciicit et venite'') cum gaudio ad
sacratos pedes doniini nostri sanctissimi, a cuius mirabili clemen-
cia, quicquid vestre *") consciencie salubre, quicquid fame decoinini,
qiiicquid persone*^) utile sit, facilliiue vestra revei'encia ^) inipe-
trabit/) in quo principaliter ") bonuni vestruni*') et paucarum ani-
niarum, que vos') forte secuntur, considero.
Nani quo ad paceni ecclesie attinet, illam Christo gracias*")
iam sumus adepti perfectam. Ouines enim reges, omnia regna
oninesque comunitates et dominia christianitatis unam secuntur
ecclesiam et unicuni indubitatunique confitentur Christi vicariuni
predictuni sanctissinunn d. n. d. Martinuni divina providencia
papain quintuni. Finaliter vero vestrani dominacioneni exoro, qua-
tenus si aliquod predictorum eandem dominacioneni offendat, magis
ad sinceritudinem ') mee benivolencie erga vestram personain
nobilissimam quam ad ipsa verba respiciat. Michi equidem aliqua-
liter indisposito in persona et in multis aliis '") occupato non
occurrerunt honestiora vel humiliora verba nee eciam enodaciores
sentencie ad exprimendum") inten tum ineum dominacioni predicte,")
cui Christus dare dignetur spiritum tranquilitatis et pacis**) ad
feliciter exequendum, que superius continentur.
a) Für tuo. b) Kon: aus veni. c) Für tue. d) Folgt gesfriehpn tibi, e) \>8tra reve-
rencia überyeschr. f) Korr. aus impetrabis. B impetrabitis. s) •F'm»' presencialiter. h) Für
tiiuni. i) Für te. k) B L Christi f^racia. 1) B Ij sinceritateiii. in) B L multis in aliis.
n) Folgt gestrichen d[ominacioni] predicte. o) Folgt gestrichen quam Dens, p) Cui — pacis
am Hände für spiritum dare.
K 1 n li e , Acta coucilii Cnnstanciensis. III. 20
11. Abschnitt.
Gregor XII. und das Konzil.
Für Gregor XII. tnid daf^ Koustanser Kmizil hafte die Voi^-
ge.schichfe umfangreicheren Stoff geboten: man vergleiche nur den
Abschnitt der Acta Bd. I. Die dort sch&n empfundenen Lücken
h'önnen jetzt durch einige Briefe Sigismunds ausgefüllt werden;
sie finden wohl am besten hier ihren Platz. In erster Linie ent-
stammen sie dem schon öfter erwähnten Petersburger Codex.
Für die kurze Spanne Zeit, in der sich das Konzil mit dem
rönuschen Papste beschäftigte, ist der unbekannte Stoff verhältnis-
mäßig gering. Die hierhin gehörigen Korrespondenzen aus vene-
zianischen Ratsbüchern und Ilelmstedter Handschriften stammen
vornehmlich vmi Gregors Freund Karl Malatesta. Mit erstaun-
lichem Eifer tritt dieser Renaissancefürst für den römischen Papst
ein. Die Feindin Sigismunds, die Republik Venedig, möchte ihn
vom Besuche des Konzils fernhalten; er läßt sich dadurch nicht
beeinflussen. Er reist hin, treibt und drängt zur Unimt seines
Papstes mit dem Kmizil, sagt auch ein offenes Wort über gewisse
Schäden, schreibt an den Pfalzgrafen, an Benedikt XIII. und
König Ferdinand von Aragmt: überall ist es der gleiche, etwas
salbungsvolle Inhalt, Beseitigung des Schismas, Förderung des
Kofizils. Noch auf der Heimreise, in Brixen, wo er die Mitteilung
von der Aufnahme der Zession Gregors durch den greisen Papst
erhalten hatte, teilt er dieses freudig den Konstanzer Vätern mif.^J
'j über flen engen Zusammenhang Karl Malatestas mit einseinen Teilen
des Kirchenstaates finden sich in den Registern Gregors viele Dokumente. In
diesem Jahre finde ich nur Vergebungen in der Romagna an seinen Neffen.
(Vatik. Archiv Reg. 338 f. 166 und 171 zu Mars 23 und Juni 13). Karl Mala-
testa und seine Verwandten werden noch einmal in den Konstanser Akten am
H. Januar 1416 erwähnt: Rudolf, Herr von Camerino, Jjudwig de MeUoratis
-- Nepote Jnnosens' VIT. — Kapitän der Stadt Fermo und die Vertreter der
Stadt Ancona beschwerten sich beim Konsil wegen eigenmächtiger Angriffe der
Malatesta auf ihre Rechte. Es hängt das wohl mit der Anarchie im, Kirchen-
staate, nachdem Jolmnn XXIII. und Gregor abgedankt hatten, zusammen.
Das Konzil will zunächst gütlichen und, wenn das unmöglich ist, rechtlichen
Austrag versuchen. (Hardt IV 560). Bald darauf wurde Karl Malatesta. der
20*
308 II. Abschnitt. Gregor XII. und das Konzil.
Für den Ahclankmigsakf, der die Kmisfanzer Kreise imcli der
Verzichücishnici Johanns XXIII. besonders interessierte, tjietet die
Wiener Handschrift en griippe des pfätzischen Sekretärs Job Vener
allerlei willkoinmene Ergänzung zn den offiziellen Akten. Kart
Malatesfa, der mit alten VotlntacJden von Seiten Gregors XII. ans-
gerüstet war, bot die Abdankung seines Mandanten zwar an, je-
doch nur unter ganz gewissen Bedingungen, die er in 15 Punkten
niederlegte. Diese bildeten nun den Gegenstand eingehender Be-
ratung von Seite der Natimten. Mit ein paar Morien deutet uns
dieses das Protokoll an, das uns im Cod. Palat. 595 über eine
dieser Beratungen der Nationen erhalten ist (141ö cor Jidi 4) :
Post multa vix est deventimi ad ea, que sequiintur. Und die
Schwierigkeiten, die durch die Forderungen Matatcstas cntsta)iden,
waren wirklich nicht gering. Verlangte doch gleich der erste
Punkt, daß vor der Zessionserklärung das Konzil erst durch
Gregor offiziell berufen und autorisiert werden inüsse. Wenn die
Ko}izilsräter darauf ciiigehen, so bedeidei dies aber nichts anderes
als die Anerkennung Gregors als rechtmäßigen Papst und die
Aufgabe der Beschhlsse des Pi.^iannms. Vor der Flucht Johanns
XXIII. wäre solches unmöglich gen^esen. Erst durch diese Ifucht
des Pisaner Papstes, die gerade das Gegenteil ro)> dem erzielen
mußte, was Johann erreichen irollte, konnte eine solche Forderung
mit einiger Aussicht auf Erfolg gestellt n'erden. Trotzdem glanht
Fillastre dieses Zugeständnis des Ko)izits a}i Gregor mit dem Hin-
weis entschuldigen zu mi'tssen, daß die so erreichte Zession Gregors
schon 1412 anschehiend den Gebrauch eines Annes verloren hatte (brachium
devastatum, Staatsarchiv Venedig Bd. 6 f. 62). von Braccio de Montane bei
Perugia mit seinem Neffen Galeotto uefancfen. Seine Gemahlin Tsabeta bittet
am 17. Juli den Rat von Venedifj um Intervention : am 24. August bittet Karls
Bruder Pandnlf [jersonlich flehentlich den Bat ihn ad partes Marehie pro
iberacione sui sauüiiinis et pro deffen.sione Status sui in partibus Marc-liie,
qui est antiquus nidus domus sue, nam clare videbat oinnia loca sua esse
perdita, nisi illuc se transferat, ziehen zu lassen. Endlich wird es ihm ye-
nehmiyt. Aber noch 1417 Februar S wird ihm eine Geldunterstirtsung snr
Befreiung Karls abgeschlagen. (Venedig. Staatsarchiv Bd. 5 f. 146^', Bd. 6
f. 113. 133). Auch Florenz interveniert 1416 im Juli: Braccio wird an
die alte Freundschaff von Florenz und der Malatesta erinnert: er möge
auch des wandelbaren Glückes gedenken; wolle er Karl nicht freigeben,
sollen die Gesandten von Florenz wenigstens die Freilassung des jungen
Galeotio ern-irken . diese Freilassung habe ja keine politische Bedeidnng.
(Florenz Staatsarchiv Istruzioni 6 f. 67 >-' .) Erst im Frühjahr 1417 wurde
Karl freigelassen.
Einleitiiii}i'. 309
(jedeufungsvollei' sei. als die lituaclujichigkri/ des Konzils^ J. Wie
eingehende Verhandlungen über die Forderungen Malatestas ge-
führt wurde)i, zeigt auch die Handschrift der Wiener Natioiicd-
bibliothek 5097'-). Der Codejc enthält f. 172 Anträge an Sigismund,
die von ihm etliche Erlasse verlangen. So soll bei der Zession
Gregors für ihn und seine Kardinäle in würdiger Weise Vorsorge
getroffen werden ; die Auflösung des Konzils vor einer einheitlichen
Papstwahl soll, besonders während der Reise Sigisniunds zu Bene-
dikt, untersagt sein; fcdls Benedikt innerhalb eines Moncds ab-
dankt, soll er und seine Kardinäle die Kardinalswiirde tjehaltot.
Diese Cedulae sind von, dem Gregorianer Job Vener eigenhändig
geschrieben und weisen mehrfach Korrekturen von seiner Hand
auf. Die Niederschriften über die Besprechungen dieser und ähn-
licher Punkte, die im gleichen Codex aber von anderer Hand ge-
schrieben sind, zeigen ebenfalls von Jobs Hand Korrekturen.
Sie veranschaulichen uns den Gang der Beratungen. Die bedeut-
samste Änderting enthält der 14. Artikel. Der erste Vorschlag
lautet mich Cod. 5097 f. 170: Ad deciinuni quartum articiiluni
videtiu' forma sie esse concipienda:
Sacrosancta generalis synodus Constanciensis etc. Quamvis
alias statiitiiiii fuerit et ordinatum. quod prelati et alii, qiii debent
huic concilio Interesse, non recedant ab hoc loco ante flnitum
conciliuni nisi ex causa racionabili examinanda per deputatos et
depiitandos ab hoc sacro concilio etc. Quia tanien nonnulli sine
huiusniodi licencia recesserunt et adliuc aliqui taliter recedere
nioliuntur : idcirco statuit et ordinat sancta synodus predicta
contra onines et singulos, qui sine licencia recesserunt vel in
futurum recedere presument, per iudices ad hoc deputatos vel
depiitandos procedendum fore et procedi debere ad penas iuris
et alias usque ad privacionem, si contumacia exegerit, inclusive.
Die endgültig beschlossene I^orm, die präziser ist, tiringt Hardt
IV 378.
Auch zum 15. Punkt bringt die Wiener Handschrift zwei von
der endgültigen Fassung abweichende Einleifungrn. Die erste
Fassung lautet (Cod. 5097 f. 171) : Ad decimum quintum videtur,
quod ad requisicionem concilii Serenissimus d. rex Romanorum
debeat patentes suas literas sue maiestatis sigillo dare et Omni-
bus principibus, vasallis et subditis sacri imperii ac ])resertim civi-
') Vcjl. Bd. IT 46.
-) Vgl. dazu die allgemeine Einleitung.
310 II. Abschnitt. Gregor Xll. und das Konzil.
bus U incolis civitatis Constanciensis precipere, quod, si et in
qiiantuin sacruni coiiciliuni delibeiaverit ad electionem liüinani
poiitificis iiic fore procedenduin, oninein ad lioc operani etficaceiii
impendant, quod huiiisniodi electio sit tiita, libeia et seciira.
Hoc autem specialiter iiiient rectores et consules huius civitatis
fideliter observare. Et quicunque istaiii libertatem . . .^)
Dir zweite Fassung laufet: Item post hoc'') ad requisicioiieiii
concib'i Serenissimus d. rex Ronianorum dedit') patentes litteras
sue maiestatis sigillo') et omnibus precipere mandavit, quod
manutenebit . , .^)
Auch der Konzilstjeschluß, durch den die Väter die Resignation
Gregors XII. gutheißen^'), scheint erst im Laufe der Verhand-
lungen entstanden zu sein, denn er ist vollständig von Job Vmers
Hand geschrieben. Der königliche Erlaß, durch den dem Konzil
Freiheit, insbesondere auch für die Wahl, zugesichert wird, findet
sich in seinen wesentlichen Teilen nmhl schon im ersten Konzept
(f. 173): Sequitur conceptus literarum regiarum super libertate
future electionis.
Sigismundus etc. Cum propter vacacionem sedis apostolice
... sit penitus destituta. ^) Es wird nur dann noch eine aus-
führliche Arenga eingeschoben und ein Kschatokoll angefügt. Am,
Schluß vermerkt Job Vener dazu: Item flat deputacio et ci"eacio
seil ordinacio regie maiestatis, qua illustrem d. Ludovicum, comitem
Palatinum, sacri imperii archidapiferum et Bavarie ducem consti-
tuat huius sacri concilii pi'otectorem et defensorem in plenissima
forma cum omni auctoritate et potestate regali ad omnia circa
hoc quomodoJibet opportuna et presertim in cives et incolas
huius civitatis et aiiorum vicina etc.
Eine tjesonders eingehende Beratung scliein.t auch das Dekret
erfahren zu hafjen, durch welches Benedikt zur Zession aufgefordert
wird.^J Es ist von Job dreimal durch korrigiert. Erst hieß es
quamvis onniia quesita fuerint remedia . . . Das omnia wird
dann tx'schridener zu multa korrigiert. Die wichtigste sachliche
Änderung darin ist, daß nach der ersten F'assung es heißt:
a) So korrigiert von der Hand Job Veiiers aus Ad decinmin qiiintum videtur, quod.
b) So korr. aus debeat. c) Folgt durchstrichen dare.
'j Dann weiter wie n der endgültigen Fassung Hardt IV 379.
-) Weiter wie in der endgültigen Fassung Hardt IV 378.
^) Hardt IV 381.
*) Hardt IV 379 Z. 24 v. u. bis 380.
^) Hardt IV 381.
Kinlfitimu:. oll
Petrum de Lima . . . fore solenipniter requirendum. ut infra
unius inensis spacium a die lequisicionis huiusniodi . , . omni iiiri
papalus . . . cedat. Diosp Frist von rlufitf Mo}iaf wird dcDUi
auf Pin Drittol verringprf ; . . . ut infra spacium deceni dierum
requisicionem huiusmodi sequencium . . .
AU dies gibt ein Bild von den bewegten Verhandlungen in
den ersten Julitagen 1415.
Über die Kurie Gregors in dpu letzten Tagen seiner Herrschaft
geben die Tagebuchnotizen, die aus dem Vatikanischen Archiv
unten folgen, einige Aufklärung. Das Interessanteste darin ist
wohl die Absetzung des Kardinalnepoten Antonius als Käm-
merer. tJberhaupt hat der Pai)st damcds, vielleicht auf Be-
treiben des Vizekämmerers, energisch in die Finanzverhältnisse
eingegriffen.^)
') Am 1. .Juli reserviert er .sich die Krnnmereinkiinfte der Provinzen Mark
Ancona und Ma^satrabaria mit Atisnahme der den Malafesta zugesafjfen . auch
für den Fall seiner Abdankung. 'Ad futuram rei memoriam. Cum proi)ter
temporis malignitatem nonnulli de provinciis nostris marchie Anconitane et
Massetrabarie, qui nobis et Romane ecelesie habent solvere census . . . tarn
racione vicariatuum suorum quam regalium camei'e ap. debitorum fuerint et
siut . . . uegligentes . . . Reg. 838 f. (49i 181; f. 129 ^ an Frans Elekt von
Mothmt und Visekmnnierer : rndemnitäf Verklärung für eine Reihe der Kammer
nicht gezahlter Smninen. darunter pro residuo tasse litterarum promoeiouis
dilecti filii Guilielmi electi Coloniensis uon soluto in huiusmodi registro et
bulla 58 fl. 300 fl. ; als Cetisus dem Rudolfus de Varano domicellus Camerinen-
sis. — F. 47 (vgl. Raynald ad a. 1415 Nr. XXVIII) reserviert er sich Ein-
künfte und Würde eines Kardinals am 17. .Tuli. — Arn 18. .Juli idmrträgt er
die Sammlung der Einkünfte der Camera ap., die er sich bis zur Wahl des
näclisten Papstes reserviert, dem Franc, el. Mothonensis, qui eciam thesaurarius
noster existis, f. (47 »^ ) 179 <^. — Am 15. .Tuli: Ad futuram rei memoriam.
Cum nonnulli debitores camere ap. maxime infrascripti non inspectis suppor-
tacionibus et remissionibus eis factis nee consideratis necessitatibus nostris
per subterfugia iverint et incedant . . . nos volentes suis obviare cautelis et
nostris indigenciis providere, si contingat nos papatui per nos aut procura-
torem . . . renunciare, certas quantitates circa summam mille ducentorum
sexaginta duorum florenorum auri ascendentes . . . debitas . . . nobis de
plenitudine apostolice postestatis tenore presencium reservamus . . . Reg.
338 f. (49 '' ) 181 '' . — Dem Bischof Johannes von Forli. Sohn des Mathetis de
Strata (scriptor et familiaris, secretarius, litt. ap. abbreviator, sacre peniten-
ciarie scriptor, notarius camere apostolice) erlöst er wegen der Verdienste
seines Vaters quodque ecclesia ipsa tua . . . maxime propter detestabile iugum
pestifere tirannidis iniquitatis filii Baldassarris Cossa, quo nostra Forliviensis
civitas singulariter oppressa fuit, quasi totaliter fuit et est destructa alle
seine Schulden an die camera apostolica Reg. 338 f. (45) 177.
312 II. Abschnitt. Gregor XII. und das Konzil.
Ans dm Registom Martins V. erachpu wir, daß Gregor spi)i
ganzes Vermögen — rou eflichen Legaten atjgeseJien — der
römischen Kirche hinterlassen hat. Drei Urkunden des Kurialen
Ludwig Alamanin unterricJiten uns allerdings auch daridjer, daß
der Bischof Franziskus von Kissauws, der Erzhiscliof Paulus con
Brindisi sowie der Kanonikus von Recanati sich Veruntreuungen
am Nachlaß Gregors zu Schulden kommest ließen. Gegen sie n'erden
nun förmliche Haftbefehle erlassen. Den Ätdiang tnlden zwei
Texte zur Frage der ,Realis Obediencia'. Scho)i am 4. Juli ]41ö,
dem Tage der Zession Gregors, hatte das Konzil unter anderem
drei Dekrete beschlösse)! . die fjesagten, alles was Gregor XII. in
sua reali obediencia canonice vel racionabiliter 6/6- 4. August
dieses Jahres getan habe oder noch tun würde, solle auch als
vom Konzil ratifiziert gelten (Hardt IV 337)^): die Offizicden und
Kuricüen Gregm's, die ihre Ämter in kmionisch gültiger Weise
erlangt, sollen in ihren Würden verbleiben (Hardt IV 338) : nur
wenn zwei Persorten, aus verschiedenen Obödienzen dasselbe Bene-
fizium erhalten haben, wird das Konzil in jedem einzeUien Falle
die Entscheidu)ig treffoi. So klar abgefaßt diese Dekrete auch
waren, so hatten sie allem Anschein^ nach doch nicht den ge-
wünschten Erfolg. Um )run allem Unfrieden und Streitigkeiten
zwischen den beiden nun doch geeinten Parteien Johanns und
V Ich führe hier ans dem Vatik. Archiv Div. Cain. einige Beispiele an:
Am 18. Sept. 1415 Aufnahme fies Johannes Naghel der. coniugatus Spirensis
ad officium cursorie, prent fuerat in officio in obediencia olim Gregorii XII.
in sua obediencia nuncupati (f. 24'^). Ebenso Jat-ohus Drenow der. Culmensis;
Johannes Ulrici de Pingula.
F. 25: Am 11. Oktober Johannes de Oppenheim der. Coloniensis dioc,
magister hostiarlus, olim obediencie Johannis aggregatus.
F. 25'^: Die XXVII. d. mensis Novembris (1415) Matheus de Strata recep-
tus fuit ad officium notariatus camere etc. in personam filii sui.
F. 27: Die mercurii XV. m. Januarii (1416) mag. Johannes de Moutepoli-
ciano per Gregorium XII. in obediencia sua uuncupatum pontificatus sui anno
quarto factus acolitus pape in Constancia iuxta capitula statuta per sacrum
Constanciense concilium de recipiendis officialibus ipsius Gregorii edita ad
ipsum acoliti officium fuit admissus sine iuris preiudicio alieni. Am selben
Tage ad officium notariatus camere et secretariatus.
F. 27: Eadem die {21. Jannar 1416) d. Marinus ep. Aprutinus et Bartholo-
ineus de Urbeveteri iuxta capitula duarum obedienciarum admlssi fuerunt per
d. vicecamerarium ad officium taxacionis bullarum sine preiudicio iuris alieni.
F. 27 V: Magister Conradus de Susato s. theol. professor. olim d. Gregorii
subdiaconus angenommen zum seihen Amte.
Einleituiiii". 81 o
Gregors riii Kiidr zu niacheit. tvinrlr in der Gcitcrdlkuuyregafion
vom 19. Se^jf einher 1416 auf Betreiben des Pfalzgrafen neuerdings
ein Dekret verlesen, nach dem alle Sentenzen loid Prozesse gegen
die Anhänger Gregoi's suspendiert sein sollten. Fillastre hatte
gegen dieses Dekret smrohl im Kardinalskollegiuni wie in der
französischen Nation als zu weit gehend Stellung genommen. Und
nachdem es schon a)ige)iomnien war, beschäftigte sich auch noch
die deutsche Nation damit, da es in der Nation vorher gar nicld
zur Behandlung gekmnmen sei, und verlangte Widerruf.^) Das
Dekret scheint ivohl in Kraft gebfiet)e}i zu sein, doch war seine
Wirkung keine große. Denn noch am 12. Febr. 1418 mufi sich
wiederum der Pfalzgraf an einen Kardinal mit dem Ersuchen
tvefiden, die zu schützen, die rechtmäßig Benefizien van Gregor er-
langt haben.^J
Es war wohl gerade nach den Angriffen Fillastres gegen das
Dekret vom 19. September 1416. daß sich ein ehemaliger officialis
Gregors veranlaßt scdi i)i einem Kommentar smvohl die ersten
drei Dekrete vom 4. Juli 1415, wie das Dekret vom 19. September
1416 zu verteidigen.^) Sachlich Neues wird darin kaum geboten.
Aus derselben Zeit stammt wohl auch das Stück, das Hardt
schoii ans dem Wiener Codrjr abgodruckt hat. In diesem wird
der Begriff ,Realis obediencia" selbst erläutert. (Hardt IV 897.J
') Vgl. Bd. II 71.
V Vgl. den Anhang.
•''J Vgl. das ausführliche Stück im Anhang.
314 II. Alischiiitl. (Ireüor XII. und das Konzil.
(141) K. Sifjmuund au GiP(/or XII.: Prlnzipidlps über Papsttum
imrl Kainrrtiiw.^) Siffisnnmffs Vpriangpii ))ach Rpform und
Union. Er hat attps zu ihipr Hprtjpifülnmig (jptau. Nun
soll Gregor das Seine tun und vor allem samt den weltlichen
und geistlichen Fi'trsten zum Konzil h'omme)i. Dafür genmhrt
Sigismiind einen salvus conductus. Lodi (1413 Dez. 2).
Petersb. Cod. f. 68 (B); Königsb. Cod. p. 36 (G). Einige Stelleu daraus
im Druck Hardt VI 6 u. ö.
Sigisniundus Dei gracia Ronianoium rex seiiiper augustiis ac
Ungarie, Dalmacie etc. rex reverendissinio d. Angelo Corrario.
per nonnullas gentes christianitatis Gregoriiis XII. nuncupato»
amico iiostro carissinio salutem ac spiritum consilii ac timoris
Domini, qui celum et terrani regit. Is exeniplo de superioribus
ad inferiora derivans") siciid in finnamento celi diio luminaria
magna constitiiit. ut mimdum vicibus suis illustrent, sie et in
(eiTis finnamentum ecclesie militantis instituens eam habere vo-
luit utriusque gladii. pontificalis scilicet et imperialis, potestat'eni.
ita eormn discernens officia. ut eorum officioi'um diversitas nulla
sibi'') diversitate dissenciat, sed in commissi execucione regiminis
ex officii debito in loci unitate concordent et ipsorum procul dubio
pro futura concordia alter alterius fultus presidiis et utriusque
mutuis Vota favoi'ibus in defensionem iusticie debita execucione
ipsius concordi voto '') conveniant. opus iusticie liberius operentur
fructumque producant pacem mundo pariendo'^). tranquillitatem
inducentes foventesque concordiam nutriant equitatem. Sacer-
docium siquidem seu pontificium debet pium et tutum ad ini-
l)erialem dignitatem omni '') \ eneracione coniimctum habere re-
fugium. ut imperii Roniani fastigium et eius culmen presidem
s|)ii'itualis advocati et defensoris precipui circa ecclesiam gerat
officium et in ipsius fortitudine brachii defensari debent ecclesiastice
libertates et iura manuteneri. ipsarum hereses extirpari, ut cultus
fidei Christiane amplietur et inimicis consternatis eiusdem in pacis
pulchritudine sedeat populus christianus et in requie opulenta
conquiescat ; Imperium vei'o ecclesiasticis adiutum suffragiis. se-
datis procellosis interdum imminencium tempestatum turbinibus
a) B donans. b) B sine, c) B voce, rt) B poiu-ndo. e) C cum.
V Vgl. ähnliche, aber anders geformte Gedankengänge in dem Einladungs-
schreiben an K. Karl VI. von Frankreich. Hardt VI 7.
K. Sigismuiul an (Jrciror XH. 315
tranquillum ledieiit ad qiiietem. Verum huniaiii geiieris iuiiiiicus.
pacis impaciens, amator liciimi. discordie seminator, utrius pro-
fectibus invidens zizaniam seiuiuavit, coiitencioiiis iiiateriam siis-
citavit. Crevit") nainque ])erveisoriim audacia, ipsoriim habiin-
dante malicia sentit utique alma mater ecclesia tarn popiili sihi
commissi quam suam gravem et dampnosam iacturam et novorum
gravaminum molestias experitur, dum cottidie liberius peccatis
insistitur, hereses pulluiant. scaiidala suscitantur. multiplicantur
cedes et strages inniinere invalescunt. in persecucionum turbinibus
Petri navicula fluctuat et interdum. qui fidelium ipsius censeri
nomine gloriantur, in arcum perveisum fidei debitum non ser-
vando conversi^)eam in suisiuribus iniurioseimpetunt et molestant,
illa nunc denegando pro libito. nunc illicite occupando. Quid
enim in hiis superest, nisi ut langueant fideles, tabescat grex,
errores pullulent, mores depraventur, pravitas tyrannica dominetur.
Inde emulaciones, sediciones et secte, inde avaricia, malignitas et
violencie, inde inimicicie. homicidia et veneficia, inde homines sui
amatores, Deo odibiles commensatores. impudici, luxuriosi, superbi,
incompositi, superioribus non obedientes. insipientes, sine affec-
tione, sine federe, sine lege, sine pace.
Que omnia provide considerantes, nos, qui ad eandem matrem
et universalem ecclesiam sinceritate multe pietatis afficimur et
pia nimirum compassione inovemnr, ex eo potissime consideracio
nostra anxiatur, quam dire. quam graviter materna eius viscera
qiiaciantur, quod ipsa quam ])lures caros filios et inclitos prin-
cipes in suo senciens utero collidentes. prudenter advertit christi-
anorum potenciam in Christi plasphemos et inimicos nominis
Christiani potenter et magnifice more solito exei'cendam in'') ob-
probrium et grave domesticorum fidei detrimentmn tabescere et
exterminari. Hec igitur et alia non facile numeranda incommoda
et dispendia caritative pensantes affectu maximo -') desiderio iani
dudum tenebamur. ut diebus nostris videre possemus unicam
Christi sponsam catholicam ecclesiam debite reformatam. Postea
vero. cum ad imjjerialia gubernacula fuissemus assumpti, id. quod
erat nobis in desiderio, transivit in preceptum. cum teneamur
ecclesiam Dei per imperiale officium tueri. cuius eciam canones
sanctorum patrum nos appellant advocatum et defensorem. Supremo
itaque studio curavimus, ne quid negligencie possit in hoc nobis
a) B evenit. b) Fehlt B.
'j Xacli Ps. 77, 57. '^) Von hier an gedruckt u. a. Hardt VI 6.
olö II. Ahsciliiitl. (iregor XII. und das Konzil.
apiul Deuiii vel lioniiiies iiiipiilari. Et ob luiiic n-m |k'i-")
litteras et iiuncios institiimis apiid sedem apostolicaiii |)ro
convocacione g-eneralis concilii loco ahili et tempore coiignio
facienda . . .^)
Si^) ergo facere vultis, ut ecclesia Üei, quantuni in vobis est.
possit esse bene reformata, ecce nunc teinpus acceptabile, non
secunduni spirituni luiiiis niiindi. set secnndmn spiritiim. qiii ex
Deo est. Expedit vobis in ostensione Spiritus, nt iani manifeste
procedatis. Modum etenim habetis aptum et congrmmi in veni-
endo ad premissum locnm') tempore constituto. Ymmo discre-
cionem vestram pro nostro imperiali officio rogamus. monemus
et exhortamur ac snb obtestacione divini iudicii vos adiuramiis,
quatenus cum omnibus principibus ecclesiasticis et secularibus
... de vestra obediencia ad locum predictum et diem concilii
predicti presto vos conferatis,") ministerium vestrum taliter in
hiis adimplentes et debitum vestrum facientes, quod Deo ad lau-
dem, sacrosancte matri ac universali ecclesie perfecte reformacionis
ad profectum. nobis ad gaudium et vobis proveniat ad salutis
incrementum. in quo Deo utique. mundo, vestre consciencie atque
nobis piurimum satisfacietis et nos proinde devocionem'') vestram'')
continua benivolencie promptitudine nee immerito prosequi valc-
amus. Dens enim paciencie et solacii ac spei dabit id ii)sum
saperej'n alterutrum*) secunduni Jesum Christum, ut unanimes uno
ore lionorificemus patrem et dominum nostruin Jesum Christum.')
Repleat nos onmi gaudio et i)ace in credendo, ut habundemus
in spe et virtute spiritus sancti Amen. Et ut vester adventus
illuc plenius habiUtetur, has nostras litteras vobis transmittimus
pro securacione vestra et avisamento, ne postea dicere vel allegare
ullam ignoranciam in ])remissis valeatis. Nos etenim, ut pleniorem
et tuciorem causam veniendi habeatis, per presentes damus vobis
et vestris plenum salvum conductum et omnimodam securitatem.
Datum Laude anno etc.
Ad mandatum d. regis .Johannes prepositus de Strigonio
vicecancellarius.O
a) Per .;*. . miucios' fehlt B. b) Fehlt B. c) B confodoiatis; f aiilpialis. Hl Fehlt C
c) B^nMeriimri f)\Unterschrift fehlt B.
'j Es folgt nun der Bericht über die hekantiteu Verhaiidluiigeii. ange-
fangen von den Besprechungen zu Como (Okt. 1413) Vgl. Druck.
■9 Von'Jiier an kurser Aussug im Druck.
^) Nach Rom. 15, 5 f.
K. Siffismund an die Obödienz Gregors XII. 317
(142) K. Sigisnnuui an die Ohödienz Gregms XII. : Aufforderung
persönlich oder durch Vertreter zum Konzil zu kommen. Über
ihre Stellungnahme haben sie Sigismund zu berichten. Lodi
(1413 Dez. 2.J
Petersb. Cod. f. 69 (B) ; Königsb. Corl. p. 39 i C).
Sigisinimdus*) Dei gracia Romanoruiii rex seinper augustus,
Ungarie, Dalinacie, Croacie rex universis et singuJis princijjibus
ecclesiasticis et secularibus ac qiiibusciinque aliis cuiusciinque
Status, gradiis, ordinis, preeminencie seu condicionis existant de
übediencia reverendissiini d. Angeli Corrario, qui per nonnullas
gentes christianitatis Gregorius XII. nuncupatur, salutem et spiri-
tum consilii et tinioris Doinini. Exacti teinporis catliolicos reges
et principes, quoruni gesta magnifica fama laiidabilis clara con-
tinuacione preconii quasi traduce quodam propagare conatur ad
posteros exinde ad siuiilia exemplaris doctrine magisterio in-
forniandos, ex eo specialiter velud preheuiinentibus titulis anti-
quitas fideles intitulat, quod idem ad Deum et ecclesias rectitudine
fidei et devocionis integritate ferventes ipsas personas ecclesiasticas,
bona et libertates earuui sue potencie clipeo protexerunt et
nichilominus in suis inunificenciis erga illos iniinensitateui solam
pro mensura ponentes eas niultis libertatibus et immensis libera-
litatibus ampliarunt . . .
Hortamur, ut pro religione, quam Deo debetis . . . curetis
in eodem concilio tempore prescripto, si comode potestis, per vos,
vel si personaliter non potestis, saltem per vestros solempnes
oratores interesse ac cum effectu curare, ut ipse Angelus Corario
personaliter et sine difficultate se transferret ad prefatum lo-
cum concilii tempore deputato cum'') prelatis et aliis, qui sunt
de sua obediencia in vestro regno, vel saltem ipsi pi*elati veniant
ad prefatum locuni concilii tempore constituto, ut convenientibus
viris probatis in copiosa multitudine super reformacione, pace et
tranquillitate tocius ecclesie seu congregacionis omnium christia-
noi'um possit provideri. Supei* quibus eciam omnibus placeat de
vestris intencionibus nosti'am maiestatem pei- vesti-as et cuius-
libet vestrorum litteras cerciorare presencium') sub nostre maie-
statis sigilli testimonio litterarum. Datum Laude etc.
Ad') mandatum d. regis Johannes prepositus de Strigonio
vicecancellarius.
n) Dazu C rlip rberschrif'f: l'iiinipibus i\c Dboiliencia Aiii;rli ilc Corarii). In Cuiii .
iDiistiliiti) ffhlt jl. (•) Ft'lilt (': li prcscnciuiii lit teiarmii. ili riitfrsrlirift ft'lilt li.
318 II. Abschnitt. Gregor XII. und das Konzil.
(14H) An die Verhandhirujcn mit Erzbischof Andreas von Calocza
(Bd. I Nr. 78) ansddießender Protest Gregors XIJ. Rimini
1414 August 14.
Hier nach Petersb. Cod. f. 107 — 116 (D). Überschrift dort: Memoriale et
registrum agendorum cum reverendi.ssiaio d. A. Corario Gregorio XII. nun-
cupato et cum magnifico d. K. de Malate.stis sujjer execucione et disposicione
generalis concilii. Also übereinsfimmend mit den Bruchstücken in C (CwesJ.
Vgl. Bd. 1 S. 294 n. Zur Datierung bringt D sn S. 300 hinter Zeile fi :
Prefata responsio exhibita fuit per Antonium Andree de Civitate Austrie no-
tarium magistro Matheo de Strata secretarlo etc. die dominica de mane
quinta Augusti a. d. MCCCCXIIII Arimini in eius hospicio. Hinter der Er-
wähnung der modi, die Gregor schon im Jahre vorher angeboten (Bd. I
S. 49 ff'.) und die in B tind C (Bd. I Nr. 73) nicht stehen, wohl aber in D.
fährt Gregor XII. nach dem letzten Satze (Bd. / S. 56 Z. 14) fort:
Et ne credatur, quod hoc dixerit et dicat pi'opter iuris siii
diffidenciam atque propterea isla obtulerit, protestatur ipse papa
Gregorius, quod per oblata non intendit excludere quamcunque aliani
viani racionabilem, per quam vera reintegracio haberi possit in
ecclesia Dei et vera unio et pax et tranquillitas in populo cristiano,
quin yninio hec iugiter et toto posse a Domino deprecari intendit
et cum onmibus qulbuscunque ea tota valitudine procurabit et
procurare intendit.
Et quia Deo propicio res ita bene possent disponi, quod de-
sideramus toto corde, quod videretur nobis transferre personam
et curiam nostram ad partes illas, petimus pro nobis et tota
curia nostra, omnibus aliis tam precedentibus quam sequentibus
nos, similiter quoque et pro oratoribus et ambasiatoribus et nun-
ciis nostris quibuscunque ac cuiuscunque gradus, Status et con-
dicionis existant spiritualis vel temporalis, insimul et divisim,
ydoneos salvos conductus fiei'i et omnimodas oportunas securitates
pro accessu, mora et reditu tam per terras dilectorum filiorum
nobilium vii'orum ducum Austrie quam per omnes alias comuni-
tates et dominos necnon j)ersonas. quacunque dignitate fulg-eant.")
eciam si ad terras obediencie nostie Alemanie declinari ') vellemus
aut alios destinare.
Lecta et data fuit dicta responsio scripta manu magistri
Gucii de Ymola sci'iptoris apostolici de mandato et in pi'esencia
sanctissimi domini nostri d. Gregorii divina providencia pape Xll.
venerabili patri domino Andree de Gualdo, quem alias ipse sanc-
tissimus dominus noster papa piomox it ad ecclesiam Spalatensem,
ii) Es f'ulyi (liciiiif ur. b) .So l).
K. Siffisimind an Gregor XII. 319
oratori prefati serenissimi regis Sigismundi etc., assistentibus ipsi
domino nostro pape Septem reverendissimis dominis dominis s.
Romane ecclesie cardinalibus et presentibus magnifico et potenti
domino d. Karolo de Malatestis et magnificis d. Galeato *) domini
Malateste de Cesena et Galeoto domini Malateste de Pensauro,
nepotibus suis, et multis aliis prelatis, nobilibus atque civibus
Ariminensibiis in audiencia publica prefati sanctissimi domini
nostri . . . MCCCCXIIII, indictione VII. . . . die martis XIIII. Augusti.
M. de Strata.
Nicolaus de Medicis de Urbeveteri legxim doctor et apostolice camere
clericus supradicte responsioni, cum legeretur per infrascriptum d. Matheum
de Strata secretarium, . . . presens fui. Matheus de Strata.
Wetkindus Salczman decretorum doctor, camere apostolice clericus. Jo-
hannes de Montepoliciano sanctissimi domini nostri secretarius et acolitus ac
prefati serenissimi regis familiaris.
Baldasar quondam ser Johannis de Bernardis de Meldula notarius, iudex
Ordinarius et notarius domini potestatis Ariminensis. Ursicinus filius quondam
magistri Jacobi de Cesena, civis et habitator Arimini ... et officialis curia
temporalis Ariminensis.
Iste heedem responsiones per prius fuerunt misse P. de Luna,
prout reperi in quadam littera reverendissimo in Christo patri
et domino d. B. miseracione divina sacrosancte Romane ecclesie
presbytero cardinali dignissimo domino et patri suo'') graciosis-
simo, Placentino vulgariter nuncupato,^) ad Bononiam destinata . . .
(144) K. Sigismund an Gregor XII. : Mahnt Gregor ernst an seine
Pflicht, zur Union beizutragen, der er bisher nicht genügend
nachgekommen. y Er soll zum Konzil kommen. Lbersendung
der Geleitbriefe des Herzogs (Friedrich) von Österreich und
der Stadt Konstanz. (Nürnberg 1414 Okt. 4.)
Petersb. Cod. f. 16; Königsb. Cod. p. 39.
Sigismundus '^) etc. reverendissimo in Christo patri d. Angelo
Corario olim Gregorius XII. nuncupato amico nostro carissimo
salutem et spiritum seiende et pietatis. Reverendissiine pater,
amice carissime. Scripturarum missarum series per venerabilem
Andream^) archiepiscopum Collocensem, legum doctorem. principem
a) So hier D. b) So D. c) Dazu die Überschrift: Alia littei-a siipe?- npg:oeio unionis
(folgt C predicto eidem) A. Corario directa.
V Branda de Castillione.
'^) Dieses Schreiben war bisher nur aus der Antwort, in der .^ich Gregor
verteidigte, bekannt (Vgl. Bd. I 20.3 Anni. 1 betr. Datum).
^) Vgl. Bd. I Nr. 73.
320 II. Abschnitt. Gregor XII. und das Konzil.
et consiliaiiuin nostruni devotum, fidelem, dilectuiii. nuper de vestra
presencia ad nos revertenteiii, presentatariiiii de variis adniiraci-
onibiis et stiiporibus, quos causamini in graveni nimis vestram
üffensam redundare, eciani in summa quasi videamur argui a
vei'itate et vestig-iis paternis exorbitasse cum modis et formis
modificandi convocacionem concilii generalis quodammodo impos-
sibilibus et necessitatibus ecclesie diffuse perniciosis, commentata
satis dispendiose describens,") quam tamen multorum catliolicorum
regum et principum ac prelatorum et doctorum ceterorumque
virorum probatorum matura explorata decisio, ut fii-miter credi-
mus, gracia pneumatis almi dogmatizativa in copiosa multitudine
in unum conveniente, quorum fuit cor unum et anima una et in
quibus regnavit unanima pietas actionum. patulo per nuilta ar-
gumenta approbavit, pie sectamur et constanter credinms et
tenemus. Sub verborum licet satis revelato velamine in scriplu-
rarum caice artifex eorundem supponens hoc ex transmissis suc-
cincte collecta scripturis brevi satis epilogio comprehensa trans-
cui'i'imus.'') Sane iuste in se culpam quis aggravat, quam iniuste
in alium retorquere festinat . . . Verum quia nescit ab amore
Caritas eciam lesa discedere, nos post exj)i'obrata nobis fidei et
veritatis obprobria et post audita set benigne concepta verbä
tumencia servantes ad vos solide caritatis aflectum pro vobis
decrevimus respondendum. Ille namque doctor et predicatoi'
egregius. gloriosum lumen omnium et ecclesiarum, cuius predicacio
mundum docuit Universum, presumptuosam eorum audaciani
refrenare sollicitus, qui maiestatis divine indigni et temerarii scru-
tatores digne nimirum a gloria opprimuntur, non plus sapere
quam oportet sapei'e ad sobrietatem ^) salubri doctrina suggessit,
ut iuxta sapientis eloquium quisque sue prudencie modum ponat
sicque comedat ex melle invento, quod sufficit, ne illud evomat
saturatus.-) Querens pocius quisque, quibus se ad utilitatem erudiat,
pacienciam sei'vet ac mores suos in tranquillitate disponat, ne'')
illa scrutetur, quibus loquacior appareat vel doctior omnibus vide-
atur. Alioquin non subire sapit, set nimie vanitatis ebrietate
dissipiens cognicionis superne scienciam, quo plus immodei'atis
ausibus appetit, plus amittit. Ad hoc quippe precipue hostis
innititur et ad hoc frequentissime suas intendit insidias, ad hoc
periculose se interdum in lucis angelum transfigurat, ut sparsis
errorum seminibus fidelium fidem inficiat, quo nichil queat super-
a) So beide 7/.s,s. b) S<i der unbeholfene Satz, c) So beule Hss. Ob nicht statt nee?
') Rom. 12. 3. ') Nncli Prov. 25, 16. 27.
K. Sigismund an Greg'or XII. 321
edificari utile subverso fldei fundaniento. Propter quod est ipsis
fidelibus sumnio opere vigilanduiu, assidue standum in specula
et ascendentibus ex adverso totis viribus oninique cautele studio
i'esistendum, cum vos tarn experiencia cogat advertere quam
familiai'ia eciam exempla ignorare non sinant, quam gravibus sit
res plena periculis. Nonne consideratis, quod per hoc detrac-
torum unguis totalitei" exj)onemini, qui quasi yerisimiliter asserunt,
quod Omnibus vestris laboribiis, quos a teneris annis usque ad
senectam et senium pertulistis, non exaltacionem fidei aut sacro-
sancte militantis ecclesie statum feJicem, sed vestra venabamini
commoda, vestris solummodo ambicionibus intendebatis ? Porro
eciam amicorum et adherencium de vobis alternabitur iudicium,
tepescet devocio et Caritas refrigescet. Hec si discussa debite
meditacionis examine in racionis consistorium intraducatis, . . .
adversa vobis inculcantes, prout decet, prorsus abicietis. Hec
profecto et alia, que predicti negocii circumstancie suggerunt et
militantis ecclesie Status miserabilis cristicolarumque necessitates
liiis temporibus nimirum exposcunt, pii censura iudicii recenseatis
et voluntatis proprie, si quid aliquando sufficit, reiecto proposito,
in predicti promocione negocii nostris et eiusdem ecclesie mili-
tantis desideriis voluntarie concurretis . . . Ut vestre saluti
provideatis ac vestre fame consulatis et periculis, quantum in
vobis fuerit, eciam animarum, que imminent, occurratis et regio
affectu et omni, quo possumus, studio, ut ad concilium proxime
Constancie Maguntinensis provincie celebrandum personaliter
cum vestris de vestra obediencia accedatis, rursum ex super-
habundanti invitamus, presertim ut reddatis Altissimo vota ve-
stra sicque opitulentur ora contra vos Joquencium. Pensate studiose,
quam cito preterit huius mundi figura, quam subito, quam facile
hominis compago dissolvitur, lllud itaque negocium salutiferum
omni, quo poteritis, celeritate prosequamini nee spiritum tam
salutaris inspiracionis in tempore accepto extinguatis, sed ad
salutem, quodcunque potest manus vestra, instancius operetur.
nie quippe summus et mirabilis opifex, cuius mira et procul
dubio admiranda sunt opera, qui suam edificavit ecclesiam supra
petram ^) et, ne umquam fides eins deficeret, exoravit,^) illam
solida firmitate stabiliens, ipsam non solum adornatus decencia
set ad exigenciam inexpugnabilis firmitatis ordinum, statuum et
V Matth. 16, 18.
V Luc. 22, 32.
F in ke, Acta concilii Constanciensis UI. -^-l
322 II. Abschnitt. Gregor XII. und das Konzil.
religionuni diversitate nuinivit, iit sit . . . siciid tiirris David cum
])i'(>piingna('ulis edificata firmissiiuis, ex qua mille clipei pendebant
ouinis foi'cium armatura.^) Horuiii eadeui ecclesia suffulta suffragiis
quasi bellatorum stipata ciineis et velud castrorum acies oidinata
teji'ibilis seciira cum hoste antiquo congreditur et . . . ad confu-
tandas spirituum malignorum insidias et insidiosos repellendos
insultus . . , imperterrita et immota consistit. Summo opere
convenit spirituales eius belligeros nun in latibulis aut quolibet
loco privato ex quadam singularitate sibimetipsis sapientes videri
cupientes, sed in congregacione fidelium et copiosa multitudine
virorum probatorum, ubi oppertum revelabitur et occultum scietur,
facies humanas non verendo ]il)era voce pro domo Domini, quam
decet sanctitudo.-) in die placito, videlicet celebracione sessionis
adventantis concilii, agnicionem veritatis propalare et errores
leprobare. Nemo enim accendens lucern am stib modio ponit eain,
sed super candelabrum,^) ut, qui domum ingrediuntur, lumen vide-
ant. Nee enim afflictio qiielibet peccatum in eo, qui affligitur,
supponit, nam et iustus interdum affligitur non pro diluenda culpa
preterita, sed pro vitanda futui'a, sicut et vas electionis ^) de se
ipso fatetur, dum se colaphizari carnis stimulis asserit, ne per
revelacionum magnitudinem extollatur.') Quandoque vero in
afflictione iusti nee precedens, cum non subsit, culpa diluitur
nee subseeuta timetur, sed sicut prohibet Veritas in ceco nato "),
id agitur, ut fiant Dei opera manifesta et nichilominus in beato
Job virtus eluceat ae meritorum ipsius cimiulus, sicud ex multi-
pliei eiusdem sancti remuneracione perpenditur, augeatur.') Vos
quoque, prout esse debetis et fidei et ecclesie militantis zelatores
pi'ecipui et ad ipsius exaltacionem laboi'es vesti'os manifeste diri-
gei'e censemini, o])orteat vos attendere, quod ecclesie Status et
lidei eorundemque negocia eo sunt indissolubili unione con-
iuncta, ut altei'a reliqua in honore non habita honorari non pos-
sint. Nee enim potest lidei derogari, quin nimis ecclesie deti'a-
hatur, nee ipsi ecclesie statui et honoii detralii, quin et tidei,
quantum in detrahente luerit, derogetur . . . Ne igitur vos, qui
eiusdem fidei a diebus antiquis studiose vacastis professioni, si
in instanti necessitatis aiticulo ecclesie, ut loquamur ad litteram
salva paee, iniuriosus fueritis et negligens eidem fidei effieiamini
iniuriis. Super hiis igitur amiciciam vestram rogamus, monemus
V Cantic. 4, 4. — -) Ps. 92, 5. — •''; Lvc. 11. 33. — *) Ad. 9. 15. — ") 2 Cor.
12. 7. — ") .lo. 9. 1—3. — ') Job 42. 12.
K. Sigismund an Karl Malatesta. 323
et pro impei'iali officio attente hortamiir et per viscera miseri-
cordie Dei nostri obsecramus. qiiatenus in preniissis vota vestra
sie previoracionis iudicio et devocionis affectii, dignitatis sie
iiiinisterium vestriun opere eoinpleatis et ea, que nos regiis af-
feetionibiis et sineeris affeetibus vobis persiiademus, effleaeiter
exequamini personaliter cum vestris veniendo ad dictum eonci-
lium, quod id nobis, qui per hoc salutem omnium, qui cristiana
professione censentur, appetimus, honorem et utihtatem vestram
querimus, et vobis ac vestris contra pericula providere studemus,
cedat ad gaudium, cristicolis proinde sakitis necnon vobis honoris
et utilitatis, prout desideramus, incrementa pi'oveniant et fiat
efficax contra pericula munimentum. Et ut vobis, quoad hoc de
nostra benivolencia et nostrarum exhortacionum beneficio cercius
innotescat, ecce per latorem presencium litteras salviconductus
illustris ducis Austrie, nostri et sacri imperii principis fldelis
dilecti necnon civitatis Constancie, quibus tarnen opus non erat,
ultra priores securitates providimus destinandas, presencium etc.
Ad mandatum d. regis.
Johannes prepositus de Strigonio, vicecancellarius.
(145) K. Sifjismund an Karl Malatesfa : Empfang seiner Mif-
feilungen. EmdrhifjUche MaJinuiig mif Gregor XII. nach
Konstanz zu kouiiuen. Erwartung haldiger Zusage, damit
Geleitshriefe usn\ bereit seien. (Nürnberg 1413 Oktotjer 4 '?) V
Petersb. Cod. f. 17 ^- ; Königsb. Cod. p. 42.
Magnifice*) fidelis dilecte. Zelum Domus domini vivis rela-
tibus per religiosos fratres Petrum Paulum et alterum Petrum
Heremitas, nuncios tuos, latores presencium in vim credencie nobis
explicatum te habere demonstras et quarundam scripturarum
congeriem per eosdem oblatarum, de mente tua, ut asseruerunt,
procedencium, pjurima quoque motiva circa ^) causam subiectam
satis fecunde et prudenter sugesserunt benignitate, qua decet,
audivimus, intelleximus et notavimus diligentei-. Profecto si ali-
quando in hoc mari magno et spacioso, ubi reptilia, quorum non
a) Dasu die Überschrift : Littera super eodein ad Malatesta. b) Hs circa motiva.
V Malatesta hatte Gesandte an Sigismtind geschickt mit Vorschlägen von
Bedingungen, durch die Gregor zum Besuch des Konsils gewonnen werden
könnte. (Vgl. Bd. I 308 ff. l Sigismund geht auf diese Bedingungen nicht
weiter ein, sondern sendet, wohl gleichseitig mit dem vorausstehenden Schreiben
an Gregor, diesen Brief an Malatesta.
21*
324 II. Abschnitt. Gregor XII. und das Konzil.
est numerus, animalia quoque pusilla et magna errant sepius
navigantes, mens tue discrecionis concutitur, incursus fluctuum
et ventorum formidans impulsus, non miramur aliquatenus nee
movemur, cum in mari timeat omnis homo ita, ut ipse apostolorum
princeps, cui concessum a Domino fuerat, ut super undas maris
ad eum veniens ambularet, videns ventum validum venientem non
solum timuerit, sed pene submersus fuerit, nisi eum divina dextra
ei-exisset.^) Fluctuat enim hie mundiis ut mare nee est facile,
ut quis in fluetuanti non fluetuet aut in eo, qui in eodem statu
non pei'inanet, iminobilis perseveret, presertim cum invisibiles
hostes non desint, qui et per se invisibiliter et visibiliter per
hostes visibiles, quos immittunt. eos maxime non terrere solum-
modo, sed deicere moliuntur, qui manum mittunt ad foreia et
posteriorum obliti ad anteriora iugiter se extendunt. Non est
igitur nobis vel tibi mirandum. si divino obsequio pro individua
unitate militantis eeclesie affectionatis inter occupaciones diversas
opiniones diserepantes tibi oeeurrant. Ipse siquidem Moyses, qui
eduxit populum de terra Egypti et serpentem in lieremo exaltavit,
murmuraeiones suorum sustinuit et insidias hostium est perpes-
sus, quia vere secundum laborem proprium mercedem reeipiat
unusquisque. Nee sunt eondigne passiones huius temporis ad
futuram gloriam, que revelabitur in nobis,-) Non debes inter la-
bores defieere, sed leve onus Domini portare et in eo, qui eon-
solatur nos in onmi tribulaeione nostra ^) pocius eonsolari, utpote
quem dixisse legisti : Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati
estis et ego reficiam vos,*) cum nee ignores, quod nemo eorona-
bitur, nisi qui legitime eertaverit.^) Si doleas igitur domum fac-
tam esse speluncam latronum "^) et hereditatem dominieam ad
extraneos, videlieet ad eatholiee fidei impugnatores versam esse
tuo iudicio arbitreris, quanto denique de manu Domini maiora
benefieia videris reeepisse, tanto ad phu'a ei teneris obsequia et
illi eum exhibicionis debito eft'ectu esse non debes avarus, qui
tibi hactenus in pluribus extitit überaus . . .')
Cum igitur in tanto neeessitatis militantis eeclesie articulo
non Sit nobis aliquatenus dormitandum nee dormiendum, profeeto
nee solieitudinem cordis nee laborem corporis recusemus, dum-
modo individue unitati et reformacioni perfeete saerosanete ma-
') Matfh. 14. 25—32. — ~) Rom. 8. 18. — V Cor. 1. 4. — *; Matfh. 11, 28.
— ^) 2 Tim. 2, 5. — '^J Mnfth. 21. 13. — [) Die Ermahnungen werden in diesetn
Tone noch fortyesetst.
Beglaiil)iyuii^\ssclu-eil){'ii Malatestas. 325
tris et universalis ecclesie iiiiperiali ministerio subvenire possii-
niiis, ut sponse regis regiini in hac summa necessitate succurra-
mus. Monemus itaque nobilitatem tuam et hortamur attencius
per d. Jesum Christum, quatenus reverendissimum intim a affec-
tione in Christo patrem d. Angekim Corrario, ohm Gregorium XII.
nuncupatum, studiosis exhortacionibus inducere vehs, ut ad con-
cilium Constancie in proximo celebrandum cum universis de sua
obediencia, cuiuscumque preeminencie, dignitatis, gradus, Status
et condicionis existant, quantocius accedat . . .^)
Conforta igitur et eundem d. Angelum inducas et cum eodeni
vel, si in aliquo legitimo impedimento superveniente ipse per-
sonaliter venire nequiret, saltem tu ipse'') ad tui nominis et tituli
commodi et honoris incrementa procede et veni ad predictum
concihum, quia prope est, ut veniant dies Domini, quo exsurgens
misereatur Syon et ecclesiam militantem misericorditer consoletur.-)
Speramus enim, ut casti consilii seminator adaperiat corda et
intelligencias confluencium ad ilhid et adliibeat vias et remedia,
. . . quod individuam unitatem et pacem perfectam in ecclesia
sancta Dei indubitanter credimus proventuram. Ecce, namque
nos offerimus eidem d.') Angelo, tibi nee non onmibus et singulis
in eins comitiva ") procedentibus ipsuiuque precedentibus et sequen-
tibus, quociens oportunum fiierit, nostrum salvum conductum et
omnimodam securitateni nobis possibilem dare et attribuere et ex-
hibere de benevolencia vera et sincera animi nostri disposicione.
. . . Prefati religiosi nuncii tui, latores presencium etc. tuam nobi-
litatem circa materiam subiacentem poterunt expressione vocali,
prout a nosti'is labiis didicerunt, lacius cerciorare, desiderantes
eciam avisari de itinere faciendo. ut nos queamus tempestive dis-
ponere, ut omni timore deposito, prout confidimus in Doinino,
cuius res agitur, iter arreptum valeat tute continuare etc. Ad
mandatum d. regis.
Johannes prepositus de Strigonio vicecancellarius.
(146) Beglaubigungssducibeu Malütedan fiir spIiic Gesandten.
Rimini 1415 Januar 20.
Petersb. Cod. f. 70.
a) So wahrscheinlich B; C tiirpemi!) b) Folgt durchstrichen Corrariu. c) Fehlt />.
') Es folgen wieder reh'fiiöse Erm-ahnungen.
'^) Isai. 51,
326 II. Abschuitt. Gree:or XII. und das Konzil.
Circa') litteras credenciales infrascriptas expoiiebatur pro parte Karoli
de Malatestis, qualiter ipse pro doniino .suo papa Errorio, quem reputat Gre-
gorium XII., certificat per dictos suos oratores, (juod ipse Gregorius paratus
i'uit et nunc est dare pacem ecclesie per viam simplicis cessionis et ad hoc
dicebatur habere sufflcienter suos legatos, sc. JohannemDominici patriarcham '■»)
Raausinum cardinalem et alios pro parte eiusdem Gregorii hie in concilio con-
stitutos. Et eciam, si in aliquo concilio videretur defectus in niandato. parati
essent statini de plenissimo jjrovidere. ISupplicabant ergo, ut d. archiepis-
copus-) cum suis ad hoc intenderent et inducerent d. Johannem papam, ut
similiter cedere sit paratus.
Reverendis venerabilibiis excellentibiis egregiis oratoribus
Serenissimi et incliti principis d. Polonie regis michi pluriinum
lionorandis.
Reverendi . . . oratores . . . Destino illuc ad lionorabilitateni
vestrani spectabileni militeiu Ariminenseiii Philippiim de Ronconi-
bus et egregiuiii viruiii doctoreni Antoniuiii de Caiiario oratores
nieos pro nonnullis sancte niatris ecclesie negociis et precipue
quiete sancte matris ecclesie . . . Quaie placeat, precor obnixe,
illos benigne audire . . . Arimini die XX. Januarii MCCCCXV
indictione VIII. Carolus de Malatestis.
(147) T)ry Bat von Venedig : Oppizo rh Polrnta Itaffr iniffjpfeilf,^) daß
Karl Malatesta über Venedig nach Ko)istanz reiaoi wolle: der
Rat widerriet wegen der Gefahren und wegen der Stellung
Sigisnninds zu seinem Bruder Pandidf. Er wiederrät noch
einmal wegen der Flucht Johanns und der Stellung Sigis-
munds zu den Italienern. 1415 April 4.
Venedig, Staatsaicliiv Deliberosioni 6 f. 44.
Capta: Quod niagnifico d. Carolo de Malatestis Arimini etc.
lespondeatur in hac forma, videlicet:
Qnod nostra dominacio andivit et intellexit onniia, que sa-
pientissime sna magnificencia exposuit snper facto intencionis sue,
propter quam in lecessu suo de Arimino disposuerat ire versus
a) So irrig Hs. In der Hs aber die ganze Phrase im Ablativ.
V Einleitetnle Beinerknug über eine Eihlänimi Malatestas. ivelche (Jen
Unionswillen Gregors betont.
-) Von Gnesen.
^) 1415 Mars W {Bd. 6 f. 42): Carolus de Malatestis deliberavit ire Con-
stanciam et quod ipse d. Carolus intendebat venire ad nostram presenciam
. . . Nach den Vite dei duchi di Vetiesia. Muratori, Rer. Italic. Scriptores
XXII 993. lam Karl am 26. März nach Venedig: Non ha voluto, che il papa
vada in persona.
Karl Malatesta an K. Sifrisnuind. 327
Constanciam. dicinuis. . . . quia statuin siuiiii et niagnificonmi
frati'uni siioriiin uti prüprium reputaiiuis, scientes suaiii niagni-
ficenciani disposuisse velle ire Constanciam ad conciliuni. logavi-
mus . . . Oppizoneni Ravene etc.. ut se conferret ad presenciani
sue magnificencie et eideni diceret nostri parte, qiiod habentes
inforniacionem de disposicione sua predicta niaximam admiraci-
onem sumpseramus, quod sua magnificencia, que sapientissima
est. et que vidit et praticavit tot negocia per dies suos, talem
opinionein liaberet nee poteranius ymaginari. quo respectu se
nioveret ad hoc, et diligentes suani niagnificenciam et bonum
statuni suum etc. luagnificos gennanos suos tanquam filios caris-
simos, . . . considerantes, sicut et ipse scire debet distanciani
via ac pericula, que sibi possent occurrere et considerantes modi-
cam benivolenciani, que est inter d. regem Romanorum et d-
Pandulfum. fratrem suum. . . . suadebamus . . . magniticencie,
quod nullomodo iret ad illas partes . . .
Et sicut per dictum magnificum d. Oppizonem sue magniti-
cencie exponi fecimus. sie similiter eidem sue magniticencie dicere
volumus, addendo, quod consideratis terminis, quibus se reperit
conciliuni propter recessum pape, intencio sua, propter quam ibat,
non posset habere locum et considerantes simihter mal am inten-
cionem et disposicionem d. regis Romanorum contra omnes Italicos
propter turpia et inlionesta verba sua contra Italicos prolata
et elacionem suam,**) quia neminem appreciat et nullam extima-
cionem facit de aliquo. cuiuscunque gradus et extimacionis sit;
considerata eciam instabilitate sua et parva fide sua satis nota
et considerantes dubia et discrimina viarum tenemus suam mag-
niticenciam ire non posse sine manifesto periculo persone . . .
Et quia dixit. quod volebat ire Veronam et deinde Brixiam
et ibi expectaret responsionem de partibus concilii et salvos con-
ductus ... et postea deliberaret. quid esset facturus et . . .
notum faciet nostro dominio, dicatur, quod in hoc potest delibe-
rare sua magnificencia, ut sibi placet, set consilium nostrum est,
quod nuUü modo vadat ad conciliuni predictum . . .
De parte 102 — de non 34 — non sinceri 14.
(148) Karl Malafesfa an K. Skjismimd : Über Johann XXJII. hat
er ihn durch Heimich Gulpen informiert. Scharfe Charakte-
ristik dieses Papstes. Entschuldigung seiner Angriffe: er
a) Hs elacione sua.
328 II. Abschnitt. Gregor XII. und das Konzil.
müsse (Uc Walirlieit sagen. Er habe den Könif/ jetzt drei-
mal unterrichtet. Warum, er noch nicht kommen könne, be-
richten seine beiden Gesandten.^) (1415 April.)
Gues, Hospitalarchiv Cod. 163 f. 72.
NichiP) minus mali ille, qui dicitur dominus Johannes, cum posset,
quam quid egerit, acturum fore putabam. Serenissime princei)S et
excellentissime domine, domine mi lionorandissime. Propterea
egregium doctorem d. Henricum Gulpen venerabilem oratorem
illustris d. comitis Palatini dominum utique michi pluiimum hono-
rabilem advisare presumpsi, quasi autumatus, quod contigit paulo
ante discessum suum a nie . . . Vigebat enim repetita pluries ex-
periencia iudicari, illiusmodi hominem non animi sinceritate, qua us-
que adhuc carebat, . . . verum familiari sibi a iuventute dolo cedulam
in favorem unionis acceptasse et vovisse ; liaud namque mirandum.
Licet enim, quandoque teste propheta misericors et omnipotens Deus
vertat impios, quatenus non sint in impietatis culpa, dum tamen
instruat sacri canonis regula : Qui semel malus, semper presumitur
esse malus in eodem genere mali. Quid de eo presumendum est, qui
castimoniam servandam in promocione^) clericorum super omnes
coetaneos suos habundancius emulator omnis avaricie generis
existens, proflcit symoniacum convertere stuprum ;') qui rem i)i'o-
vinciarum urbiuinque sibi commissarum non paterno affectu,
quemadmodum clericos decet, set tyrampnica gessit i'abie
cruentoque ore . . . Quid quoque de eo, cui nulla fides, nulla
pietas, nulla Caritas, nulla religio, nulluni iusiurandum, cuius cali-
ditate inveteratum est scisina et novissimum peius priore intro-
ductum Preter ista autem non parum suspectus et
titubacionis nienti oriebatur mee agnito leferentibus multis, . . .
quanta arte fallandi Constanciam adiit, putans tum '') magistratus
convenienciumque secum peritorum maiestate vereri, tum **) quos
omnes barbatos*") inter sibi domesticos et ^) familiäres aiebat ceteros
nacionum preter Italicam, quam ipsi hac eadem vendicaverat arte
a) Dasii die I Überschrift : Copia literamim K. de Malatestis directarum rogie inaiestati.
Einleitungs- und Schlußformel fehlen tvohl. b) Hs promocionein. c) So der Text, rl) Eher
als tarnen, e) Ob hier für barbaros? f) Folgt tides.
\) Gleichseitig sendet er das nachstehende Schreiben an die capita nacionum.
Die Überbringer sind dieselben. Die Briefe ergänzen einander. In diesem
Schreiben sind die Überbringer angewiesen dem König die Gründe inimdlich
darsulegen. die Malatesta von der Reise uach KonMans abhalten. Im 2. Briefe
werden sie schriftlich dargelegt.
Karl Malatesta an K. Siffismund. 329
subicere . . . Credebat namqiie j)ecunia tVetiis nichil sibi deesse
posse, quod optaret. Credebat, qiiod eo iiiagis pecuniam cumii-
laret, quo hiis, quos hiare pecuniam extimabat, pecuniam erogaret,
fenus suo die**) exacturus ab illis. Ex hiis quidem partim
nee parum, si vera audivi, exequi istis ausus est adeo
usque, quod ignem in Germania subcendere cepit ex carbonibus,
quos ex pera sua flammisona, opere flamiger, secum tulit.^) Sed
de preteritis hominis iflius quid phira dixerim/) cum magis opera
sua, qualis fuerit sitque usque nunc vestre serenitati convenienti-
busque vobiscum in cordis sinceritate probare sufficiant, quam
cuiuscumque alterius ipsa eins gesta pandentis oracio . . .^)Preterea,
quod prudentis officium est racione preteriti futura metiri, quonam
modo credendum est illum hominem, si hominem dicere dignum
Sit, vefle, quod vovit et ad quod se obhgavit in cedula, servare,
qui . . . turpi federe non verito adversus ea, que sancte Romane
ecclesie sacrique Romani imperii iuris et potestatis fuerunt*')
denuo temptat et pacta ista 9 Si simulata tacuero hone-
state, an non incidam illud, quod decernitur Ca. XXIII q. III :
Qui potest obviare et perturbare perversos et non facit, nichil
est aliud quam fovens impietati eorum.') Memini ter, ne hoc
inciderem, clemencie nunciasse vestre, primum in hec verba
littere mee de eo loquens: qui hoc fecit, aiebam, esse, qualis non
erat dominus Baltassar, fingentem pietatem, impietatem coalentem
in cordis abdito usque ad tempus maturati fetus ... Et o finis
utinam, nunciavi*") secundo per oratores, qui maiestati vestre
vei'ba ista a me ita exponere nissi*") sunt. Et quoniam vidit et
vovit, sicut et tangit in hiis, que communiter a nobis dicenda
sunt, quod ille, qui dicitur dominus Johannes, fuit principalis
auctor huius novi et inauditi scismatis cum induracione inveterati.
Et cum eo sunt adhuc multi. qui fuerint sui complices ad hoc et
nonnulli alii auctores eciam huius et isti omnes sie pretenso
unionis zelo fecisse simulaverunt, quod ambicione fecei'unt, nee
scitur, quod in melius mutati sint moribus et religione. Dubi-
tandum est. quod multis coloratis fallaciis conabuntur pacem et
certam atque canonicam reintegracionem impedire, dummodo
putent, que, qualitercunque ') fuerunt, posse manutenere. Iterum,
a) Hs suo fenus die. b) So Hs. c) Hs dixerani. H) Hs fuit. e) So Hs. f) Folgt noch
einmal que.
'j Nicht SchniälisucM hat ihm den Mund geöffnet, sondern mir zelus veritatis.
') c. 8 C. XXIII. qu. 3.
330 II. Abschnitt. Gregor XII. und das Konzil.
quod evenit, titubans, caucionein rogavi adhibendain per os supra-
dicti doniiiii Henrici Giilpen. Nichil tarnen niichi indig-nuiii existinio,
si veiitati testintüiiiiiin exhibens serpentisque '') flatus virus re-
serans fideiii non nierui. Dixit quidem peccatori Deus: Quare tu enar-
ras iusticias nieas et assuniis testanientum meum per ostuuin?M
. . . luvat nie tanien suani nialignani deaperuisse versuciani et
quaniquam hinc niulta ex aspectu honiinuni scelera prodire su-
specta sint''), scinuis optimuni Deum hec inconveniencia ") malis
penam permittere vel eciam, ut convertendi convertantur a malo
vel ut boni purgentur et ab orendis eximantur futuri suppliciis
seculi vel quod purgati pociorem afferant fructnm. Fiunt nani-
que ista omnia in corpore mistico d. Jesu Christi, ipsius doctrinani
dicentis : Ego sum vitis vera et pater nieus agricola est. Onmeni
palmitem in nie non ferentem fructum tollet eum.^) Et infra : Si
quis in me non manserit, mittetur foras sicut pahnes et arescet
et coUigent euni et in ignem mittent et ardet;^) de bonis quoque
omnem palmitem, qui fert fructum, pm'gabit.^) Et alibi : Necesse
est, ut veniant scandala, ve autem homini Uli, per quem venerint.^)
Sed eciam nonnumquam fortis incursu hostis coronatur strenui
militis fortitudo, si quid abesset adversarii obstaculum, robusti for-
titudo languesceret, quia languet sine adversario virtus . . . Ha-
ben tes igitur adversarium durum, ymmo corde cuncto*^) duriorem
adamante, ad ea, que sunt bone honesteve exequenda, qui venit
ad vos iteruin forte redire conaturus in vestimentis ovium, intrinse-
cus autem omni lupo rapacior,'') confortamini in Domino et in
potencia virtutis eins, Indulte vos armaturam Dei, ut possitis
Stare adversus insidias dyaboli, (luoniam non est nobis colluctacio
adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates,
adversus mundi rectores tenebrai'um harum, contra spiritualia
nequicie in celestibus. Propterea accipite armaturam Dei, ut
possitis resistere in diemalo et in omnibus perfecti stare.^) Quam-
vis enim multi sint celsitudini vestre adversarii, in bono plures
sunt vobiscum quam cum Ulis, quia Deus, qui solus omnia potest
et sine quo factum est nichil. si vos secum eritis, vobiscum erit.
Habet insuper sublimitas vestra cor sununi pontificis, qui paratus
est onmibus modis cum Domino vestram serenitatem ad sanc-
a) Hs serpentemqiic. b) Hs siispecti sil. c) Hs inconvenieute. d)Hs ciiiito.
'j Ps. 49. 16. — ■') Joh. 15. If. — ^) .Toll. 15. 6. — V Joh. 15, 2. — ') Nach
Matth. 18, 7. — «) Mcdth. 7, 15. — ') Eph. 6. 10—13.
K. Malatesta an die Vorsitzenden der Nationen. * 331
tum unionis fovere propositum execucionemque, qiii nie piopteiea
transmisit cum plenissimis mandatis ad succurrendum omnibus
sacre unioni cimi vestra persona condigna gloria. Ego enim in-
dignus quamquam propter hec, sicut mei debiti est, libenti per-
optassem animo ad vestri pedes me presentare nee minus peropto"),
nequivi hucusque illis obstantibus, que d. Johannes Ladboem
secretarius et nuncius illustris domini michi plurinmm honorandi
domini comitis Palatini et venerabilis pater Petrus ordinis beati
Pauli primi heremite prior sancti Laurencii in monte ^) nuncius
et orator mens vestre referent celsitudini. Hiis ergo hu-
millime supplico circa hec et alia mei parte dicenda tamquam
michi credere placeat regie sei-enitati vestre, quam optinie glori-
ficare dignetur Altissimus et exhibere posse sapere et velle sponse
sue sancte tranquillitatem diu perditam invenire.
(149) Karl Malatesta a)i die Vorsitzenden der Nation rii : Auf der
Reise hört er die Flucht Johanns XXIII. Boten von ihm
sind im Trientinischen und in Friaul gefangen genommen.
So kann er nicht weiter reisen. Das Konzil soll fi'ir Sicher-
heit sorgen. Sendet seine Gesandten. (1415 vor April 26.) -)
Cues. Hospitalarchio Cod. 163 f. 71.
Cum'') me mandasset sanctissimus in Christo pater et dominus
d. Gregorius papa XII. Constanciam accedere, reverendissimi,
reverendi, venerabiles, ilhistres patres et domini, satis iocundabar
in üomino existimans me, quamvis indignum, cooperare sacre
atque cathoHce unioni, quam diu optaveram optoque per Dei
gi'aciam attingere. Ergo me satagens quantocius vaiui, fultus
mandatis et sinceritate voluntatis d. pape, domum relinquere.
M) Folgt e\,do'-li iiberflässiij':' h) Dasii die Überschrift: f'opiii literanim Caroli de Malatesta
(lirectaruin capitibiis nacionuni.
'j Nach Angabe in folgender Niimiuer prope Arirainum.
'') Vgl. hierzu Brief Karls vom 26. April, Hardt IV 177. Schon am
2ö. März stellt Gregor für Karl Malatesta e'ne UrTfunde aus. in der er ihm
und seinen Begleitern nach Konstanz gestattet , sich einen Beichtvater zu wählen,
der iJinen semel tantum in articulo mortis den vollkonimeneu Ablaß verleihen,
könne: Gregorius etc. dilectissimo filio nobis viro Carolo de Malatestis domi-
cello Ariminensi in provincia nostra Romandiole pro nobis et s. R. ecclesia
rectori etc. Cum pro pace et unione ecclesie sancte Dei et extirpacione scis-
matum vigencium, proch dolor, te presencialiter conferas ad maiestatem
regiam in Constanciam zelo fidei et devocionis . . ,
332 * II. Al).scliiiitt. firpü,or XII. iiiul da.s Konzil.
tVatres, uxoi'eni et doinesticos necnoii dilectos et aniicos in tiir-
biiie periculisque s'ueiTarum, letabai' Dominum sequi, audiens ipsum
diceie: Qui non odit patrem et matiem et uxorem et fiiios et
fratres, adhuc autem et animam suam, non potest meus esse
discipulus.^) Dum itafpie iter maturarem et (^lugie-) civitatem appu-
lissem, ecce, quod non parum titubaveram evenisse, comperui,
videlicet euni, qui dicitur d. Johannes, suis vos simulacionibus
defraudasse arripuisseque fugam. Dolui doleoque nee minus itineris
dirupcionem, qua iter prohibitum esse didici et postmodum exper-
tus sum. Nam quendam ex nunciis meis turris Tridentini fundo
mancipatum novi relatu mercatoris cuiusdam de Augspurg, qui
ibidem tentus fuerat. deinde sue redempcione pecunie liberatus
Vei'onam adiens hec nunciavit. Alius quoque per viam Foroiulii
iens semel captus minisque compulsus vix ad nie redire potuit.
Hec scio non modicum forte obesse valere sancto proposito mit-
tentis et expectancium. Nee intueor, quo vaieam modo remedium
exquirere, nisi serenissima maiestas regia vosque illud adhibeatis.
Si enim compedem mortemve meam sancte ecclesie tranqui]litati
bono(|ue christianorum putarem proficere, divino fortis factus
auxilio, spero. liaut iter concupitum prosequi pavore relinquere.
Verum quia puto, sicut vestra potest librare sapiencia, persone
mee — quam exilis sim — illiusmodi impedimentum desiderate
execucioni officere nee i)rodesse, ideo illinc oportune provi-
deri hie vel in flnitimis prestolabor oris. Tante igitur [in]conve-
niencie precor occurri per vos. quantum vestre videbitur prudencie
ecclesie sancte expediens fore et si dixerim universitati. Et super
liiis aliisque nonnullis credere") venerabilibus viris Johanni Ladboem
secretario et nuncio ilhistris ^) etc. et Petro ordinis beati Pauli
primi heremite. pi'iori sancti Laurencii in monte prope Ariminum.
nuncio et oratori meo, qui eciam paternitates vestras de sincera
puraque intencione domini Gregorii pape informabunt. Et si non-
dum purgatus fallaci caiumpnia fidein apud vos [non| reperit.inveni-
at saltem tempus, facta de ipsius rectitudine experiencia. Illaque
duo de regulis iuris non aboleantur de mentibus vestris : Impu-
tari non debet ei, per quem non stat, si non faciat, quod per
eum fuerat faciendum ; et non longe post : Cum stat per eum,
a) Fehlt Verbutn, etwa velitis.
i; Luc. 14, 26.
') Hs Clagie ; floc]i Chiogcfia?
'^) Zu ergänzen d. comitis Palatiiii; vgl. den vorausgehenden Brief.
Diarium di r Kurif Gregors XII. 333
ad quem pertinet. quominiis condicio impleatur, haberi debet ac
si impleta fuisset. Cüida autein vestra spiritusque dirigere dignetur
Omnipotens in christianorum publicam privatamque vestri cuius-
libet gloi'iam et saliiteni.
(150) Der Rai von VeuecUg beschließt: Da Karl Malafesta vmi
Brixeii ans gegen den Mille)i seines Bruders Pandulf und
seiner Gemalüin nach Konstanz nill, soll ihm ein Bote ge-
schickt werde}), der ihn wegen der Tyrannei Sigismnnds dem
Konzil gegennfjrr dm) Besuch widerrät. (1410 Mai 21.)
Venedig, Staatsnrchiv Delibeirizioni 6 f. 50.
Capta : — Cum mag-nificus d. Karolus de Malatestis ad piesens
Brixie existens miseiit nostro dominio certas literas, quas habuit
et recepit ab ambassiatoiibus suis de partibus Constancie, per
quas apparet dictos suos ambassiatores d. Karolum multum
hortari, ut vadat ad concilium et hoc videtur rex'') Hungarie
multum optare, et secundum informacionem habitam magnificus
d. Pandulfus frater suus et uxor dicti d. Karoli de hoc sunt male
contenti et multum desuadent eidem d. Karolo, ne vadat ad con-
cilium predictum et multum faciat pro nostro dominio. . . . quatenus
Karolus non vadat ad concilium. . . . vadit pars, quod mitti de-
beat ad presenciam . . . Karoli de Malatestis cum commissione
infrascripta unus noster. notai-ius sive alius . . . Committimus tibi,
. . . quod . . . d. Karolo expones : Consideramus, . . . qualiter
salviconductus facti per dictum regem fuerunt per euin male ob-
servati et comprehendimus, yino aperte videmus disposicionem
dicti regis fore, quod concilium faciat totum, quod eidem regi
placet, et hoc apparet per ea, que hucusque secuta sunt, quia
facta et praticata hucusque deinde non secundum iura canonica,
set secundum voluntatem dicti regis processerunt. Et quia
sumus certi, quod intencio sue magnificencie sit. quod ea. que
fieri debeant propter accessum ad partes Constancie flaut catholice,
dicimus, quod . . . tenemus firmiter, quod . . . oportebit suam
magnificenciam vi condescendere voluntati et intencioni regis
Hungarie . . . Nobis videtui". quod nullo modo ire debeat . . .
(151) Diarium der Kurie Gregors XII. 1415 Mai 8 — August 26.
Rom. VaUk. Archiv, Armarium 34 Nr. 4 f. 95.
a) Hs regem.
334 II. Abschnitt. Greafor XII. und das Konzil.
Ai'iinini MCX'CCXV Mail pontificatus d. Greg'ürii anno nono.
Octava'') die niensis Mail presentibiis d. Johanne de Rononia
prefato et Nicolino de Carbonibus litteraruni apostolicariim scrip-
toi'e apud sanctunt Cataldmii in caniera residencie reverendissinii d.
A. canierarii Petrus Josalini porterius prime porte apostolici palacii
translatus per d. n. papam ad poitam ferreani dicti palacii iuravit
officium in forma caniere.
Quintodecimo'') mensis Maii dicti anni per cedulam rev. patris
d. thesaurarii suo parvo signeto mimitam et per cursorem pre-
sentatam fuit mandatum d. potestati Aiiminensi, quatenus relaxare
deberet et libei'are magistrum Antonimn de Ferraria pictorem
tanqiiam cortesaniun Romane curie. et si quis ab eo petere vel-
let aliquid, compareret coram eodem d. thesaurario recepturus
iusticie complementuni.
Millesimo ") quadringentesimo quintodecimo indictione octava,
die quarta mensis Junii, sanetissimus in Christo pater et dominus
noster d. Gregorius divina providencia papa Xll. propter pestem
vigentem Arimini transtulit se cum sua curia ad castrum Montis-
llorum Ariminensis diocesis.
In Monteflorum MCCCCXV Junii, pontificatus d. Gregorii anno
Villi.
Die'') Xllll. Junii in arce Montisflovum Ariminensis diocesis
in camera sanctissimi in Cristo patris et doinini nostri d. Gregorii
divina providencia pape XII. idem dominus noster mandavit michi
notario nullo altero presente. quatenus notarem, quod sua sanctitas
reservavit sibi hac presenti die collacionem et provisionem omni-
uin beneficiorum preceptoriarum et membrorum, que et quos
quondam d. Petrus de Perusio, preceptor domus sancti Midiaelis
de Arimino ordinis sancti Johannis Jerosolimitani. dum vixit,
obtinebat.
Die'') XII. Junii ante portam habitacionis reverendissimi d. canie-
rarii, pi'est'Ulibus re\ ei'endissimo in Christo pati'e et d. Gabriele tituli
s. Clementis presbytero cardinali, d. Rartholomeo de l'rbeveteri
camere prefate clerlco et pluribus aliis egregius legum doctor
d. Sanctus de Vivianis tanquam procurator et procuratorio nomine
presbyteri Gecchi Jacobucii de Monte s. Marie in Lapide Firmano,
ut de mandato apparet. manu ser Johannis Jannis notarii de
a) Dastt atti Rand: luramentuiii porterii porte ferreo. b) Dasii a»i Rcniil: .Mandatur
potestati .Xriinineiisi, ut relaxet macristrum A. pictorem. c) Dusii atu Rand: Translacio curie
il) Dasti inii Ratid : Reservacio. e) Am Rand: .\biuracio.
Diarium der Kurie Greg^ors XII. 33o
Montemonaco, quia conversatus fuit cum scismaticis eciam in
participio divinorum et in impetracione beneficiorum, ad cor re-
versus, abiuravit scisma in forma camere consueta.
Quintadecima'') Junii presentibus domino Wictikindo Salzman
clerico dicte camere et Paulo Tommasini barbitonsore de Arimino
in camera prefati d. camerarii frater Baptista de Macerata ordinis
fratrum Minorum ut supra similiter abiuravit.^)
Vigesimo"") octavo Junii presentibus egregiis doctoribus d.
Bartholomeo de Urbeveteri et d. Johanne de Lupparis de Bononia
clericis dicte camere et pluribus aliis testibus ser Simon, ser Gracie
sindicus et procurator castri sancti Justi Firmane diocesis pro
se et dicta sua universitate reversis ad gremium ecclesie abiura-
vit ut supra. Item tunc sinuil ser Johannes Bartholomei et ser
Antonius Vannucii de Monte sancte Marie in Georgio pro se ipsis
duntaxat simihter abiuraverunt.
In Monteflorum MCCCCXV Julii pontificat. etc. anno nono.
Die^) lune VIII. Julii presentibus d. Johanne de Bononia pre-
fato et Daniele Pauli de civitate Austria, Honofrius Sanctiiannis
de Penna billorum castellanus arcis Montisflorum assumptus per
dominum nostrum in servientem armorum suum et apostolice
sedis iuravit ipsum officium in manibus prefati reverendissimi d.
camerarii in camera sue residencie.
Eisdem ") anno et loco die iovis XI. Julii presentibus d. Johanne
de Bononia prefato et Paulo barbitonsore de Arimino supradicto
Antonius magistri Perrini Recherio de Turino assumptus similiter
in servientem armorum iuravit ut supra.
Die dominica quartadecima mensis Julii dicti anni congregatis
in camera mea, que pro thesauraria et loco eins deputata erat,
reverendissimo in Christo patre et domino d. Antonio uiiseracione
divina episcopo Portuensi sancte Romane ecclesie cardinali Bono-
niensi et camerario domini nostri, leverendo in Christo i)atre d.
Francisco electo Mothonensi eiusdem domini nostri thesaurario,
domino Bartholomeo de Urbeveteri decretorum, domino Johanne
de Lupparis de Bononia legum, domino Wictikindo Salzman de-
cretorum doctoribus et dicte camere clericis, magistro Johanne
a) Am Rand : Abiuracio. b) Am /i«wrf: Juramentiim servientis armorum. c) Am Rand
Simile iuramentum.
'j Am 25. Juni bekundet Gregor XII. die Absolution des schismcdisch
gewordenen und nun su ihm zurückgekehrten Baptista Antonii de Macerata
ord. f. Min. — , Sedis apostolice.' Reg. 338 f. 127.
336 II. Abschnitt. Gregor XII. und das Konzil.
de Ghelnien pi'ocuratore fiscali et d. Matheo de Strata notario
dicte camere comparuit in dicta caniera Jacobus de Pruszia Cur-
sor iiiratiis d. n. pape et presentavit ad manus ipsius d. came-
rarii quandani bullam. bulla plunibea et filis croceis et rubeis de
serico, diceiis et iiiandans sibi pro parte et de expresso man-
däto doiiiini nostri pape. quatenus ipsam litteram legi et publicari
faceret in dicta camera. niandans insnper nobis notariis eciani ex
parte prefati doniini nostri. ut de huiiisniodi actu, lectura
et publicacione faceremus publicum documentum ; dictamque
litteram pi'efatus d. cardinalis accepit et lecta ea a se ipso dixit
cursori pi-efato, quatenus rediret ad dominum nostrum et sup-
plicaret sanctitati sue, quatenus ante huiusmodi publicacionem
sibi dare aliqualem aiidienciam dignaretur. lensque et rediens
dictus Cursor'') iterum mandavit ut supra, et tunc ego Johannes
notarius supradictus alta et intelligibili voce dictam bullam legi,
que erat scripta ,Ad futuram rei memoriam' et qualiter idem
dominus noster ex certis causis eum moventibus recipiebat ad
se officium camerariatus et, ne se amplius idem d. cardinalis de
camera impediret, inhibebat in substancia continentem. Registrat a
est ipsa littera in libro bullarum moderno. folio CXYlll.^)
Anni ') predicti die mercurii XVll. Julii in dicto castro, in
camera habitacionis reverendi patris d. Francisci thesaurarii
a) Hs fursoreni. b) .4»; Rande .Jiirariientiiiii caiiellani honoris.
V Die Bulle steht in Ben. 338 f. (Jo'j J77'\ nvd auch f. IIH. Sie lautet:
Gregorius etc. Ad futuram rei memoriam. Cum secundum temporis exi-
genciam deceat et expediat incumbentibus providere et officium camerariatus
nostri, cui . . . prefuit usque nunc venerabilis frater noster Antonius ep.
Portuensis, card. Bononiensis nuncupatus, ex certis racionabilibus causis tarn
de preterito quam de presenti legitime nos moventibus videatur ad nos
presencialiter revocandum, idcireo eundeni Antonium a dicto camerariatus officio
et omni eins exercicio ae omnibus ad id officium spectantibus . . . amovemus,
. . . inhibentes . . . eidem. ne decetero ullo modo de dicto camerariatus officio
. . . se aliqualiter . . . intromittat . . . dictumque officium ... ad nos
presencialiter et integraliter revocamus . . . Dat. in Monteflorum . . . VII. idus
Julii pontificatus nostri anno nono. Dann folcft die Notiz des M. de Strata,
daß Jacobus Drennu de Prussia. Ouatrocli (jeuannt. Cursor iuratus des Papstes^
die Bulle dem Kardinal übergeben, und Johannes de Montepoliciano, Sekretär
des Papstes, sie vorgelesen habe. Aus der Bitte um Audienz und ihrer Ab-
lehnunn durch G-regor XII. und die unten zuletzt folgende Notiz muß man
auf etwas anderes als eine bloße Formsache schließen. Gregor reserviert sich
nm folgenden Tage die Einkünfte der Camera. .Cum ex certis' Vgl. Raynald
ad a. 1415 Nr. XXVIII.
Cedulae an Sig-ismund. 337
suprasci'ipti et vicecaiiierarii, presentibiis d. Bartholomeo de Urbe-
veteri et d. Johanne de Bononia prefatis, honorabilis vir domp-
nus Reubalducius Sanctiiannis de Pennabillorum, canonicus Seno-
galiensis assumptus in capellanuni honoris per d. n. papam iura-
vit in forma caniere in nianibiis dicti d. vicecanierarii et habiiit
bullam gratis.
Die'') XVIII. Julii in camera siipradicta, presente d. M. de
Strata d. Angelus de Beccutis prior domus hospitahs sancti .Jo-
hannis Jerosoliniitani de ürbe, frater Paulus Francisci preceptor
sancte Abunde de Bürge et ser Nicolaus preceptor sancti Johannis
de Pontemontiscastelli dicti ordinis abiuraverunt scisma in forma
dicte camere etc.
Hora secunda noctis die XVIIII. Julii intravit arcem dicti
castri ser Thomeus cancellarius magnifici d. Caroli de Malatestis
et retulit verbo, qualiter suus magnificus d. Carolus Constancie,
unde tunc idem ser Thomeus venit, resignaverat nomine domini
nostri pape papatum in publica sessione sacri concihi quarta in-
stantis mensis.
Die') penultimo Julii in domo d. vicecanierarii, presentibus
Petro Rymanni scriptore litterarum apostolicarum et Jodoco
Plerdemest porterio porte ferree apostohci palacii egregius legum
doctor d. Johannes de Lupparis de Bononia clericus dicte camere
iuravit officium viceauditoris dicte camere.
Die XXVII. Augusti dicti [anni] in camera, presentibus d.
Bartholomeo de Urbeveteri et d. Johanne de Bononia prefatus
Jacobus de Missina cursor retulit se presentasse reverendissimo d.
cardinali Bononiensi quandam responsionem factam per dictum
thesaurarium contra certam ammocionem de eo factam et adiec-
tionem pene per eundem reverendissimum d. cardinalem, presen-
tibus d. B. de Urbeveteri prefato et d. Bartholomeo de Mainardis
de Perusio milite et legum doctore.
(152) Cedulae an Sigismrind : Sigismund möge sorgen, daß für
Gregor XII. und auch Benedikt samt ihrem Anhang im
Falle der Zession würdig vorgesehen würde und das Konzil
nicht vor Beseitigung des Schismas auseinander gehe. (1415
vor Juli 4.J
Wien, Cod. 5097 f. 172.
a) Am Rand: Abiuracio. b) Am Band: luramentum viceauditoris caiuere.
Finke, Acta concilii Constanciensis m. — —
338 II. Abschnitt. Gregor XII. und das Konzil.
Infrascripta videntur in special! cediila regie inaiestati por-
rigenda.
Primo, qiiod detiir modus et ordo ") providendi doinino nostro
de statu honorificü, utili et cominodoso ac eciam d. cardinalibus
et aliis suis, cuilibet secundum statuin suum.
Item pro securitate itinerum regie inaiestatis et ut eo minus
contra eum valeat machinari in via versus Niciam, videtur expe-
diens, quod rex cum d. comite Palatino et aliis disponat et ordi-
net concilium non dissolvi per quemcumque eventum, nisi electio
futuri pontificis fuerit celebrata. Quam electionem tutain, liberam
et securam protegat et protegi faciat secundum formam iuris,
ne detur occasio alia scismata inducendi.
Item, quod ordinetur in concilio et disponatur, quod omnes
prelati, ambassiatores et alii promittant se non recessuros ab
isto loco, antequam electio liuiusmodi celebretur, nisi talem habe-
ant causam, quam deputandi ad hoc per concilium sufficientem
reputent et sibi licenciain imperciantur.
Item videtur statuendum per dominum nostrum ^) sacro ap-
probante concilio, quod, si Petrus de Luna, qui dicitur Benedictus,
infra mensem, postquam fuerit requisitus per procuratores concilii
ad hoc specialiter constituendos et transmittendos, cesserit et
renunciat onmi iui'i, quod habet vel se pretendit habere necnon
titulo, possessioni et detentacioni papatus totaliter et absolute,
quod tunc per concilium ipse, sui cardinales ^') pro veris cardinali-
bus cum omni dignitate, iure, voce et emolumento et' alii sui ad-
herentes in statibus et honoribus suis admittantur et recipiantur
et pro talibus habeantur. Si autem cedere noluerit, quod ex
nunc prout ex tunc declaretur, fuisse et esse scismaticus etc.
(153) Protokoll einer Beratung rler Nationen über die Punkte, die
Malatefsta für die Ätjdanknng Gregors cds Vorartssetzuug
gestellt hat. (Mio vor Juli 4); Zusatz: Vorgang bei der
Zession Gregors XII.
Rom., Vcffih: Bihl.. Cod. Palai. 595 f. 22.
a) So korrigiert aus quod i|)se det niodum et ordiiiein. b) Folgt durchstriche» et alii
adhereiites.
^) Es ist bemerkensicert, daß die Gregorianische Partei hier noch versucht
ihrem Papst, der doch selbst schon in statu demissionis ist, diesen Jurisdiktions-
ali zuzuweisen und dem Konzil dabei nur eine approbacio zukonunen soll.
Gregor XII. über seine Indulgenzen. 339
In nomine patris et filii et Spiritus sancti. Sequuntur respon-
siones d. deputatorum de nacionibiis, prout eis videtur procedenduni
circa ea, que magniflcus d. Karolus de Malatestis obtulit ordinanda,
si ad presencialem renimciacionem illius doniini, qiii in sua obe-
diencia dicitur Gregorius XII., debeat perveniri, salva tanien de-
liberacione onmiuni nacioniiin, pi'oiit in deterniinacionibiis concilii
fieri consuevit. Et post niulta vix est deventiim ad ea, que sequuntui'.
Et prinio super auctorizacione concilii nomine dicti d. Gre-
gorii XII. facienda videtur sie procedenduni, quod in sessione
publica lecta bulla dicti d. Gregorii XII., in qua dictam auctoriza-
cionem fleri commisit et alia super commissione generali, unus
de commissariis ad lioc deputatis publice dicat in effectum : Quia
sanctus dominus noster Gregorius papa duodecimus audivit et
intellexit . . . continetur ^). Quo facto pro parte sacri concilii ad
hoc deputandus in liec verba respondebit : ,Cum principium . . .
sancti.^)' Et tunc pro qualibet nacione respondeatur more solito
,Placuit'. Et super hiis petantur publica instrumenta, que et
fieri poterunt per naciones sub anno Roniani regni^) non facta
mencione de Romano pontifice vel sede apostolica aliquo modo,
super quo eciam synodus provideat, quod sie flat pro liac vice
usque ad cessionem.
Item quoad secundum caput videtur, quod per d. Johannem *)
supradictum factis premissis legantur littere mandati plenissimi
ad cessionem sibi commissi.
Post'') istud Caput expediatur septimum caput, quod sequitur : de sublacione
processuum et penarum. Et hec duo capitula expediantur ante missani.
Et sie factum fuit Dominus Carolus et patriarcha quilibet recei^tus cum
reverencia in iocum suum et cardinalis de omnibus cardinalibus osculum pacis
consequutus et ita fecit patriarcha. Post hoc fuit cantata missa.
(154) Gregor XII. gegen die deutschen Zweifler an den von ihm
nur durch Signatur gegebenen indulgentiae in articulo mortis:
er tjeseugt eine Anzahl von ihnen als wirklich von ilnu ge-
geben. Montefiori 1415 Jidi IS.^J
Rom, Vatik. Archiv, Eey. 33H f. 131.
V Hardt IV 371. — ^) Hardt IV 372. — ^) D. h. des Römischen Königs.
*) Erst richtig Karolum. Dies durchstrichen, darüber Johannem.
^) Das Folgende ist eine private Bemerhitng des Schreibers am Rande.
Vgl. dasu den Bericht Fillastres Bd. II 46.
*j Einer der letzten Briefe Gregors, der am 20. Jtdi die Abdankung erfuhr
und sich darnach richtete.
22*
340 II. Abschnitt. Gregor XII. und das Konzil.
Gregoriiis universis et singulis Christi fidelibus in Alamanie
partibus existentibiis, quos concernit negociuiii infrascriptum,
salutem et apostolicam benedictionem. Decet Romaniiin pontificem
. , . Sane intelleximus quosdam nimis leviter insurgentes in proxi-
nios, qiii ex devocione pro se et pro aliis impetrarunt a nobis in-
dulgenciam in articiilo mortis sine litteraruni apostolicaruni con-
fectlone per solam nostre manus signaturani . . . Si igitur offen-
sores tales concessiones huiiismodi non credebant, ad nos cari-
tative recursum debuerunt habere . . . Idcirco mandanms dilectis
fihis magistris Matheo de Strata et Johanni de MontepoMciano,
secretariis et famiharibus nostris, quatinus per scripturam eorum
manimm subscriptione signorumqne apposicione vallatam testi-
monium prestent et fidem faciant nos approbasse onines descilptos
in quodani quaternulo bombycinio ''), quem manibus propriis eisdem
nostris secretariis designamus, ut notare debeant singulai'iter omnes
in scriptura huiusmodi notatos in dicto quaternulo sub tribus
dumtaxat signaturis factis propriis nostris manibus ad fidei et
noticie claritatem, quod onmibus huiusmodi personis, que sub
signaturis ipsis coinprehenduntur, ad preces et supplicacionem di-
lecti fihi fratris Johannis Malkaw ^) de Pruszia ordinis s. Benedicti
professoris et capellani nostri indulgenciam concessimus supra-
dictam. Dat. in castro Monteflorum Ariminensis diocesis XV.
Kalendas Augusti pontificatus nostri anno nono.
(155) Karl Malatesfa an Benedikf XIII. : Betont, daß Gregor XU.
und er alles für Beseitigung des Schisnias getan hätten und
tun würden. Darstellung der Vorgänge in Konstanz bei der
Abdankung Gregors. Erörterung der Papstwahl. Die Wahl
durchs Konzil sei möglich und nötig. Stellung des Konzils.
Mehr Konzilien seien ohne Pcvpst cüs durch ihn berufen. Der
Papst habe auch von anderen berufene Konzilien autorisiert.
Gefcthren, wenn BenediM hartnäcl-ig bleibe. Dringende Mah-
nung das Konzil zu beschicken und cibziidanken. Konstanz
1415 Juli 25.
Wolfenbütfel Cod. Heimst. 279 f. 302—305.
. . . Si^) d. Gregorius, quem papam credidi et certe fuisse
credo . . . conscius sibi foret indebite sedi incubuisse Romane
a) Heg. bombycinis.
V Über ihn v(jl. Bd. I 78. Anni. 1 ; Martene et Durand, Thesaurus II 1665.
^) Voraus geht eine lange biblische Einleitung. Der Text des ganzen Briefes
ist .^tarh verderbt. Offenkundige Fehler sind ohne BenierTiung verbessert.
Karl Malatesta an Benedikt XIII. 341
siqiie posset se et vsuos faiitores per viam cessionis iustificasse
videri, pociiis longe vellem ipsuni [et] mentes Christianoruni a
tantis evellere tenebris et peccatiim lateri siiiini propter siiam
suoi'uniqiie salutein, quam ipsuni, alios suos et nie catholicuni
apud homines teneri et cum congregacione Dathan et Abyron^)
Dei tremendo examine computari. Nee quoque inqui hec, bea-
tissime'') domine, ut vos arguere presumam. Non enim decet
indoctum et parvum hominem eum reprehendere, quem gran-
deva senectus venerabilein leddidit, preclarum sciencia et mul-
torum subiectio metuendum . . . Ceterum noscat pietas ve-
stra, non ista [me] certe dixisse, volens denique intuicione arti-
ficiosa confundere quemquam. Testis enim michi sit consciencia
mea, ev^elli opto radicitus scisma. Verum, si fieri posset, cum
Domino servari cuiuslibet reverenciam vellem. Et si vos vel
dictum olim d. Johannem crederem papam, servivissem et servi-
rein quam^) domino serviverim Gregorio. Verum cum opus divi-
dat ab honore salutem, audio dicentem Dominum: ,Diliges pro-
ximum tuum sicut te ipsum'^) et rursus: ,Quid prodest homini,
si Universum mundum lucretur, anime vero sue detrimentum pa-
ciatur?'^) Proposita ergo opcione, sicut michi salutem homini pre-
optare cogor, ita et cuilibet proximo; maxime autem, quando
unius honor apparens sibi dampnacio fit multorumque iactura et
pudor, licet reserari necesse fit, erubescentis multorumque salus
est.'') Neque ista dixi, quia d. Gregorius ex hoc papa renianeret.
Haud enim sibi michique, servulo suo, quesitum est hoc, quia, si
Omnibus certus esset sicut sibi certus, papatui pro paucorum
eciam sahite renunctiasset. Non insuper via cessionis veritatis
debet confessionem auffere. Potest enim quisquis ex nobis, si non
fecerit ante salutem.'^) post aut ecclesie aut subsequenti pontifici
pandere, quis Christus fuerit et non tollere multorum animas
Christianoruni cum perdicione suorum. Verum satis forsan ex-
cessisse arguar, sed divinum honorem totque salutem eciam adiu-
ratus nequissem silere, quicquid tamen fuerit, quoniam misericors
Dens videtur servare velle iudiciuin suum et exspectare, quos
convertat vel acrius j)uniat, nisi convertantur. Quoniamque d.
Gregorius Constanciam me transmisit, ut omnibus modis possi-
bilibus, non tamen ex parte sui cum offensa divina, pacem ecclesie
sancte inquirerem, persequerer et concluderem, habens ad hoc
a) Darüber cleinentissime. b) So Hs. c) So der schwer verständliehp Satz. A) So Hs.
') Vgl. Nmn. 16. — -) Matth. 22, 39. — ^) Matth. 16, 26.
342 II. Abschnitt. Gregor XII. und das Konzil.
plenum, speciale et irrevocabile niandatiim, qiieniadmodiim con-
stat per biillain ipsiiis tiinc sanctissiiiii in Cliristo et doniini d.
Gregorii pape XII, , nuUa apressiis'') seu coactns violencia atque
mdlo ductiis errore, iit fieret oiiinibus notiiiii instruente effectii,
quam sincere, qiialiqiie cordis affectione sacram unionem et reinte-
gracionem Cliristianorum in unitate sancte matris ecclesie prose-
cutus fuerit per viani eciam renimctiacionis inclusive, pure, libere
et sincere, procuratoris nomine ipsius sanctissimi domini mei d.
Gregorii pape XII. in nomine patris et filii et spiritus sancti re-
nunciavi expresse in sci'iptis realiter et cum effectu IV. nonas
Julii iuri, titulo et possessioni, quod, quem et quam ipse habebat
in papatu et resignavi nomine predicti domini papatum et omne
ins papatus, titulum et possessionem, quos, quod et quam liabe-
bat coram Domino nostro Jesu Christo, qui ecclesie sue sancte est
Caput et sponsus, in hac sacrosancta synodo et universali con-
cilio sanctam Romanam et universalem ecclesiam representante.
Ab hiis quidem incepi, quia, hcet finis ultimus in execucione sit,
est in intencione primus et gaudium in desiderati conclusione per-
ficitur. Post tamen sancti spiritus invocacionem ante omnia auc-
torizacione concilü amplissime facta, quantum ad dominum tunc
Gregorium spectabat, decretum est per sanctam synodum obe-
diencias, que sub duoruni professione pastorum diffidebant, unitas
esse atque coniunctas in uno corpori Domini nostri Jesu Christi
et huius sacri concihi. Deinde sublati sunt Processus et pene in-
deque [ad] habundantem cautelam occasione scismatis late habi-
Ktacione facta et dispensacione remanentibusque singulis utrius-
que obediencie personis^) in suis statibus, dignitatibus et offi-
ciis, que alias canonice seu racionabiliter tenent, possident et exer-
cent. Dicta quoque sancti spiritus niissa et aliis oracionibus ad
ipsius graciam impetrandam sollempniter ut sacro concilio mos
est, provisum extitit optime ad futuri scismatis colores succiden-
dos. Deinde, ne in proxima futuri pontificis electione dubium vel
scandalum posset in modo, forma vel materia, loco aut tempore
active seu passive oriri, hec omnia et") circa ipsa incumbencia
sancta synodus suo solempni statuto et decreto ordinanda
reservavit. Ista quoque fieri sie expediens fuit propter collegio-
rum, ut ita referatur, imparitatem et voluntatis forte discrepan-
ciam, que propter futura evitanda in tanta re pericula inadver-
tenter preteriri non debebant. Verum illud non parum vigebat,
a) So Hs. b) Hs persone. c) Hs folgt que.
Karl Malatesta an Beiiodikt XIII. 343
quod vestra non aderat subliiiiitas nee ex vestra parte nianda-
tuin habens, iinde nichil videbatur posse concludi, (piod rati sta-
l)ih'tate potiretiir. Nam si partes inter se convenissent et con-
veiicio illiusinodi band vestro placiiisset culniini, nee honestnm
videbatur conventa nintare nee, ut firina starent, quaniquam ab
illis diversa essent, que invicem partes pacte erant, si vestra do-
niinaeio postularet honesta, nequaqnam vobis posse eongruum
censebatur. Alia quoqne in sessione eadeni cum bis ante ces-
sionem faetis conelusa fuere ad equitatis earitatisque inter tot
discepciones eultum. Denique auteni, quantuni sapiencie ab Al-
tissinio profusum fuit in astaneiuni corda, provisuni est, quibus
remediis spiritualibus et secularibus optimum videbatur profieere
nee sacrosancta hee synodus dissolvatur usque ad futuri ponti-
Iicis largiente Domino electionem et eeterorum, propter que con-
g-reg-ata est, finis experieneiam.'') Post ista tranquille et paeifice
ydus predicti mensis lulii provisuin in sessione publica super se-
euritate persone prefati reverendissinii in Christo patris et do-
mini d. Angeh, olim autem Gregorii XIL, et ipsius animi quiete
statusque futuri decencia. Hee omnia exquisitis inde caucionibus
instructa sunt.
Ecce ergo, sapientissime domine, quam longe a cogitacionibus
hominum ecelesie sancte sue causam direxit Omnipotens. Nam
qui prepotens et magnus venerabatur, Constanciam Universum
fere orbem concivit et, dum gloriaretur tamquam potens, in po-
teneia sua munerum peritorumque stipatus copia, tandem vero
ypocrisi simulate cessionis, quos gregaverat putans fallere, se
ipsum fefellit et, quahs foret, multis, qui ignorabant, ostentat.
Hinc divine ulcionis in impietatem grandescit honor . . . Advenien-
tem quoque nie licet indignum cum illis, qui paci et unioni vide-
bantur oportuna ex parte tune sanetissimi domini mei gaudentes
in Domino reeeperunt super omnem condeeencie mee modum ne-
que oblatam respuere paeem ... Ex istis igitur eomperire valet
prudeneia vestra omnem, que apud nos, difficultatem et maxime
eam, pi'opter quam tot patres, tot reges et prineipes non posse
admitti.'') Dixeratis libellum invenisse repudii, cessit d. Gregorius").
Cum igitur ex parte ipsius condictio illa impleta sit, nulla vobis ad
eedendum superest racionabilis more causa, quia vovistis et iurastis
una cum reverendissimis dominis tune collegiis vestris, sicut per
a) So Hs. h) So irörflich.
344 II. Abschnitt. Gregor XII. und das Konzil.
publicum documentum patet. Adiecistis'*) clausulas quasdam in
responsione, quam domino tunc Gregorio XII., scilicet de con-
vencione utriusque personaliter una cum collegiis vestris etc.'') Has
quidem clausulas vos pro celeriori pociorique pacis et unionis exe-
cucione addidisse arbitrandum est. Nam si adinvente fuissent in
impedimentum, difficultatem et protellacionem, cum verba bidle
vestre predicte simt: ,Tibi presencium tenore significamus et offe-
rimus, quod, ut tam peroptatum unionis negocium celerius et
securius valeat execucioni mandari, parati sumus una cum collegio
etc.', quid aliud dici posset, nisi vos sub verbis bonis non formi-
dasse Omnipotentem offendere et non erubuisse universos Christi-
colas fallere, et posse nichilominus de periurio convinci, quoniam
iurastis, quod ad unionem ecciesie et finem imponendum scismati
in ecclesia tunc vigenti, quantum in vobis foret, absque fraude
et dolo et machinacione quibuscumque laboraretis fldeliter et
diligenter, quantum ad vos pertinebat seu eciam pertineret in fu-
turum . . . Si ergo addite sunt condiciones vel clausule in re-
sponsione predicta et in aliis quibusdam vestris disposicionibus
illas confirmantibus et videatur aperte, quod circa illas insistere
unionis dilacio foret et excusacionis pocius quam utilitatis, opor-
tunitatis celerisque execucionis, ab illis non solum ex honestate,
verum ex debito resilire tenemini. Poterat enim tunc convencio
personalis utrique vestrorum collegio prodesse propter penarum
remissionem, restauracionem, dispensacionem, habilitacionem et
auctorizacionem, acceptacionem et collegiorum ceterorumque mem-
brorum unicionem. Facta sunt hec omnia per Dei graciam ex
parte d. Gregorii et obediencie, que fuit domini olim nuncupati
Johannis in hoc sacro concilio, debita auctoritate communique
consensu in vinculo caritatis unitive et dispensacione canonica
atque prudenti. Poterat preterea in convencione illa provideri;'')
istis eciam provisum est sponte liberalique amore nullo compel-
lente federis genere, que tanto maioris roboris stabilitate fundan-
tur, quanto onniis violencie Ignorant speciem. A contrario enim
argumento probatur, quia nulluni violentum est perpetuum, quod
ultroneum, precipue in honestate fundatum, durabile censendum est,
presertim quoque si ab omnibus, quos tangit, approbatur. Au-
diat, supplico, equanimiter benignitas vestra, [quod] vix fieri valuisset
inter d. Gregorium et vos disposicio de statu vestro futuro, que
a) Hs folfjf \e\. b) Fehlt dedistis oder inisistis. c) Hier ist su ergänze yi : Quibus poterat
oder ähnlich.
Karl >ralatesta an Benedikt XIII. 345
aiit inhonesti turpisque federis contagio caruisset aut turpitudinis
upinatu . . . Quid heu de illo, qui longo invasuui occupatumque
tempore sacerdocium nisi infausta preeunte mercede dimisisset?
Cessant omniniodo hec et utrique inunus offertur liberali ex gra-
titudinis premio et penitenti ex liberalitatis licito munere. Nunc
contingam utilitateni conveniendi collegia in ununi et disponendi
super electione futuri pontificis. Transeo, si dicatur collegia posse
disponere propria collegiali auctoritate cardinaliuni et scisniat[ic]um
vero adnectere atque ad electioneni adniittere . . . Frohibent
Clementine, decretum in capitulo ,Xe RomaniV) cuius, quamvis
verba vestre menti inserta putem, ad maiorem tamen expressio-
nem referam: ,Nos, inter cetera precipue attendentes, quod lex")
superioris per inferiorem tolli non potest, opinionem construere,'')
sicut accepimus satagentem, quod constitucio felicis recordacionis
Gregorii pape X. predecessoris nostri circa electioneni prefatam
edita in concilio Lugdunensi -) per cetum cardinaliuni Romane
ecclesie ipsa vacante modiflcari possit, corrigi vel immutari aut
quidquam ei detrahi sive addi vel dispensari quomodolibet circa
ipsam seu aliquam eins parteni, aut eidem eciam renunctiari per
eum tamquam veritati non consonam de fratrum nostrorum con-
silio reprobamus, irritum nichilloininus decernentes quicquid po-
testatis aut iurisdictionis ad Romanum, dum vivit, pontiflcem
pertinentis, nisi quatenus in constitucione predicta permittitur,
cetus ipse duxerit eadem vacante ecciesia exercendum'. Ac si
dicatur collegia hec facere potuisse cum vestra dominique Gre-
gorii auctoritate, compareat, quod non ex orginaria ipsius uniti
quamquam collegii iurisdictione seu officio, nee reprobari potest
ipsum concilium minoris esse auctoritatis capax auctorizatum a
vobis tribus in tanto scismatis dubio quam collegii cardinaliuni,
quod sacri concihi membrum est, si a domino") aut Gregorio et
vobis auctoritatem habuisset. Non minus set amplius quam car-
dinales sacrum valet concilium super electione futuri pontificis
providere et circa occurrencia disponere. Ceterum si innovatum
fuisset aut interpretatum super electione futuri pontificis, incer-
tum erat, [an] ecciesia universalis inconsueto electum modo in
universalem suscepisset pastorem. Certum vero esse debet, quod
ille ab omnibus recipitur, qui canonica et communi disposicione
a) Hs folgt ad. bj Hs adstruere. c) Hier fehlt tvohl Johanne.
V Cletn. I 3 De electione 2.
■') I 6 c. 3 in VI.
346 II. Abschnitt. Gregor XH. und das Konzil.
eligitur, eciain si cardinalibtis sacriini universale conciliuin eligeiidi
facultatem disponat. Satis itaqiie disertuin esse conspicitiir noii
amplius per nos insistendiiin fore super difficiiltatibus Ulis. Naiii
illa sublata est quantum ad nos, quod prevencio cedendi valuisset
vestro iuri preiudiciiiin parere. Cum iiiius propter sua deiiierita
eiectus sit iaiiique d. Gregorius cesserit sponte, nee iitilis seu ex-
pediens sit personalis illa convencio. Ceteruin scio dominacionem
vestram alias tractasse, quod electio fieret preter utriusque colle-
gium. Qui ergo voluistis hoc facere, quod non sine periculo
maioris erroris forte contigisset, potestis debetisve declinare ea
agere, que canonice fieri valent et largiente Domino omnibus ac-
ceptam indubiamque pacem adducent? Verum si animadvertatur,
id magis nos urgere debet, quod opere, quorum '') fuerint condiciones
nie per vos iureiurando adiecte, non solum viam cessionis, que
prima atque potissima apud vestros et vos fuit, difficilem osten-
dit, sed impossibilem facit propter illa, que emersere, scilicet auc-
tum scisma et postmodum ad illud succidendum facta renunctia-
cio parte domini Gregorii, profecto, per nos ille non debent am-
plecti**), que unionem per viam cessionis differe queant, ille quippe
detestari, que impediunt, at has penitus abhorreri necesse est,
que") totali reintegracioni obiciuntur, econtra illas inquirere et
persequi, que unioni sacre accomoda fuerint, illas vero amplius,
que valeant perfectam reintegracionem afferre ; sie enim iuramenti
vestri in flne quasi verba sunt: ,Et ista omnia et singula et alias
eciam ultra promissa vias utiles et commodas ad utilitatem ee-
clesie et unionem predictam eiusdem sane et veraciter et sine
machinacione vel dilacione quacumque servabo et procurabo posse-
tenus'. Itaque cum omnia in favorem unionis eciam per viam
cessionis facta a primordio fuerint, quicquid additum sit sive
postmodum contigerit aut contingat, consequenter ad intentam
execucionem et non impediinentum interpretandum est, presertiin
quia iui'isiurandi conclusio in divina et proximi caritate radicata
in fundamento suo non alienato permanet, Abest non minus pre-
dictis impedimentum aliud. Sublatum est namque horridum'') illud
Caput, quod nequaquam videbatur vobis in speciosa formose co-
lumbe facie aut debere aut posse admitti nee, si michi reete vi-
deor, ita succisum est, ut quidam imbecillis ydre capud ferire,*")
cui pro quolibet ictu superstite Septem immaniora crescebant.
Cum ergo remotus sit lapis ille offensionis et petra scandali non
a) So Hs- b) Folgt überfliissig ve. c) Ha qua. d) Hs horrididmn. e) Verbum fcJiIt.
Karl Malatesta an Benedikt XIII. 347
iiiiniis suis (luaiii alienis, . . . quid amplius ad divini populi reinte-
gracioneni omniniodaui desit iiisi cessio vestra, non intueniur. Et
si forte, quod absit, iterum diceretur illos obstiiiatos esse, quia
iniuiiam in Christum Dominum et beati Petri successorem patra-
tam confiteri erubescentes non verentur impii'^) clavigeri quinymo
clavium largitoris pei'petuare contemptum, haud infeste ferantur
verba mea, precor, si tantum hoc obscenum- est, quod conveniri
nequeat cum scismatico absque divina offensa, nisi reatus peni-
teat sui. Quo, supplico, relig'ionis cultu admittere iurastis, quem
pretensum dicebatis pontificem, non addita clausula: si tamen
prius peccatum confiteretur suum aut quomodo debetis admitti,
si neplias fuerit nos nolentem confitere admittere . . . Rursusne
ascendens verbum aliud in corde vestro ecclesie sancte pacem
impediat, dicens hoc non esse concihum, quia vestra non est
convocatum auctoritate. Meminisse debetis, quam oportune et
forte apud [vos] importune insteti, quod concihum commune
auctoritate trium [pontificum] convocaretur et constitueretur
in loco ydoneo omnibusque tuto. Nostis frustra apud vos
nie laborasse et aiebatis negandi causam esse, que abest.
Attendite, supplico, concihorum cirographos et conspicietis plura
fuisse concilia eciam universalia sine papa quam ipso presente
personaliter. Convocaveruntque nonumquam alii nee puduit Ro-
manum pontificem ab alio vocatis sacris concihis auctoritatem
dare. Et ne producam sermonem in multis: Symacus papa voca-
tis a Theoderico patribus concihi iudicium exibuit nee erubuit
Theodericus Symachi auctoritatem *") . . . accipere, dummodo pax
Romane ecclesie redderetur. Huic simile diebus istis actum est
absque iuris parcium disceptacione et vos non vultis. Longe hat
a tanti mente domini duricies huiuscemodi, nisi vestra vestro-
rumque assercio pontificem vos faciat, nisique consciencia vestra
a peccato munda sit, illa quidem eius, qui dicebatur d. Gregorius,
antequam cedei-et, erronea et sordida . . . Mementote, quam mag-
nus*) sitis dominus, quod non est servus maior domino suo nee
successor Petri ipso Johanneque celebrior. Deus enim ceh et
terre reatu primi hominis offensus nedum humanas respuit preces,
verum homines excitans vocavit et docuit, quibus divine"^) culnien
inclinare valerent ad nanciscendum misericordiam pacemque. Et
ut piaculum tanti criminis expiarent, alios obediencia fidel com-
a) Hs veretur impius. b) Hs folgt a se vocatos. c) Hs inagne. d) Fehlt maiestatis
oder ähnl.
348 II. Abschnitt. Gregor XII. und das Konzil.
pi'obavit, alüs saciificia et holocaustomata instriixit, aliis legem
et ceriiiionias dedit, quaruni iiigi observancia et fainulatu divinam
flectere iram possent et oportiinuin vocare piopiciatoreiii. Veriiin
cum nee omnia sufficerent peiieque siie restauracionis homo dif-
fisus iam omnem quasi iniuncte religionis cultum iieglexisset, non
illum misericors et miserator Dominus sprevit. Nam verbum,
quod in piincii)io erat Deus et apud Deum, caro factum est^) . . .
Qualesque iacture publice et private imineant obturantibus vobis
aures ad preces et fletus divini populi, obiciuntur oculis saltem
vestris adeo patenter duo, quod eciam invitus fere nequeatis illa
non librare. Primo namque, quid consulcius sit: vel cum domino
olim nuncupato Johanne dampnari vel, quemadmodum dominus
tunc Gregorius ad divinam laudem cessit, cedere et obturare ora
linguosa contrariis verbis ipsorum effectu et omnibus ostendere
non collusisse nee vobis servasse papatum, sed eeelesie sanete,
quousque per ipsius resignacionem potuistis, reintegracionem ex-
hibere canonieam. Ponderate secundo eulmini vestro non com-
petere illud curionis ad Julium Cesarum, sed oppositum : . . . Dieebat
enim ipsi: . . . ,Non potes orbem solus habere.' Non eredo ego
nee plurimi ci'edunt, ignoscite autem vos posse solum habere.
Eya igitur, piissime pater et clementissime domine, conspieite,
ficulnea et omnis arbor ex se producere videntur, Iam enim
hyemps transit, ymber abiit et recessit, vox turturis audita est,
flores apparuerunt in terra nostra, tempus putaeionis advenit^),
solus expectamini, erumnis et cladibus sanete eeelesie pre-
seribite terminum. Non obstetis, quin exstirpetur scisma coarce-
anturque seelera ex radice pululaneia scismatum. Ad vos eelum,
quia oratores et procuratores sacri concilii universalem eeelesiam
representantis, que celorum regnum nuncupatur; advenit terra,
quia Romanus cesar augustus; paeem petunt, pacem afferunt.
Exhibite petitam aut denique oblatam aceipite, ut sit gloria in
altissimis Deo et in terra pax hominibus bone voluntatis. Audite
Dominum'') vinee vobis dicentem j)roeuratori suo: Voea operarios
et redde illis mercedem ineipiens a novissimis,^) quod prestare
dignetur omnipotens Deus, Amen.
a) Hs folgt de.
V Joli. 1, 1. 14. Es folgen weiter theologische Ausführungen.
V Cantic. 2, 11 f.
^) Matth. 20, 8.
Karl Malatesta aii K. Ferdinand. B49
Datum Constancie die sanctoriini Jacobi et Cristofori inille-
simo CCCC XV.
Sancte Romane et universalis ecclesie seivulus Karolus de
Malatestis.
(156) Karl Malatesta an K. Ferdinand von Aragon : Übersendung
des Briefes an Benedikt XIII. Seine mit K. Sigismund ge-
meinsame Stellung zur Herbeiführung der Union. Bringende
Malmung, Benedikt zum Nachgehen zu veranlassen. iKo}i stanz
1415 um Juli 25.)
Wolfenbüttel. Cod. Heimst. 279 f. 305.
Grandia*) sunt inter cetera divine dilectionis insignia, sere-
nissime princeps et excelentissime domine, domine mi honorandis-
sime . . .^)
Licet moderne etatis hucusque scelera prohibuerint nostra
tales visere duces, Dei tamen pietas immensa pro patribus nobis
videtur filios suscitasse, quos non solum regnorum, set virtutum
constituat principes et eis tamquam luminibus duobus sponse sue
sancte redimat faciem ad dirigendos pedes nostros in viam
pacis.-) Resipiscit quidem spes nostra vos ambos ^) esse, quos Deus
credendum est a tarn distantibus orbis oris coniunxit in unum,
Quemadmodum enim Abrahe dictum est, ita utrique vestrum dic-
tum fuisse videtur, videlicet : Egredere de domo tua et de agna-
cione tua.*) Tulistis ergo secundi primogenita. Nam ille benedic-
tionem Romanorum regni primogenitum prevenit, vos autem fra-
terni regni gubernacula posidetis. Transivistis ambo de gente in
gentem et de dominio paterno ad regnum alterum. Verum non
permisit hominem nocere vobis, pro illius autem offensa corripuit
reges. •'^) Emulatores uterque fuistis fidei ab adolescencia vestra
et aliorum principum detractione non refero hostilem Teucrorum
Agarenorumque rabiem cohercuistis non parvo labore. Hoc quidem
a) Dazu die Vbersclirift : ('oi)ia littcre Caroli de Malatestis ail sereiiissiimim ])rineipein
regem Aragonum.
V Es folgen meist biblische Beispiele; dann Iheodosius, Heraclius, Pippin,
Karl d. Gr., Gottfried von Bouillon. Text stellenweise stark verderbt.
^) Luc. 1, 79.
^) Sigismund und Ferdinand.
*) Gen. 12, 1.
") Vgl. Ps. 104, 13 f.
350 II. Abschnitt. Gregor XII. und das Konzil.
illustre hactenus satis. Sed Dens noster ineffabiliter optimus,
qiii consuevit virtutes donare et inerita cumiilare virtiitibus meri-
tisqiie lai'g'iri preniia, sicut vos etate teueres zelo religionis et
fidei sue Inibuit, inerita cum preniiis extendens, ita novissime
elegisse nisus est ad opus darum, vel melius preclarissimum
dixerim. Quod enim . . . adeo serenissimum, quam inter tot
reges et principes ambos Dominum elegisse solos, quibus unicam
sponsam suam predilectam trig-inta et octo annis laceratam et
percussam atque humilitatam commendaverit sublevandam paci-
ficandamque et tot tilios diu gemibunde querenti congregare,
quemadmodum gallina congregat pullos suos . . /) Verum quia
Serenissimus cesar opus tam Celeste confirmavit non parva ex
parte iniciando et usque ad illam perficiendo porcionem, quam
serenitati vestre cum sua reservatam omnis ecclesia imaginatur
et sperat, debet clemencia vestra conclusionem, a qua noluit
Omnipotens vos expertem fore, perficere. Debent tenenturque
infima queque membra assistere vobis, quam coadiuvat omnis
spiritualis et terrestris principatus. Propterea quidem inter ceteros
minimus, si modicum propiciare queam, saltem quod ceteri pro-
ficiant, opto et tarnen, quod minimum valeam, nulla michi videor
racione intentatum relinquere. Hinc quoque ausi quedam scribere
clementissimo domino apud vos nuncupato Benedicto XIII., que,
si placebit, intuere poterit sapiencia regis, quia cum ista annec-
tuntur. Et dum forte prolixa nimis apparuerint, librandum sup-
plico, quonam modo possit per rudern pax paucis repeti verbis,
que a sapientibus seculi triginta octo annis multis argumentis,
ne facta hactenus sit, vetita est. . . . Sed tandem, ne imbecillibus . . .
immorer, ad prima, que validiora sunt, redeo. Nostis, inclite rex,
pacem offerri et pacem peti per ceteros Christianorum a supra-
dicto d. Benedicto. Ei offertur ex caritate, ab eo ex caritate et
debito petitur, quod si noluerit ex debito dare, gratis det et
accipietur gratis hoc pro pace utrorumque ab eo, quod petitur")
speraturque, quoniam, si negando noluerit se iustificare, nullus
adest consors '') papatus, in quem defectum dilate seu prohibite
pacis retorqueri queat. Sed prafecto a vobis denique petita pax,
quocumque ille se vertat, non ambigitur obtineri. Verum si ali-
orum forte seductione dubium'') cor subeat vestrum, intuemini
mentis acie totam sanctam ecclesiam matrem vestram coram
a) Petitur . . . consors a»i Earide. b) Folgt sors. c) Folgt quod.
V Matth. 23, 37
Karl Malatesta an K. Ferdinand. 351
vobis Stare sparso crine, in veste liigiibri, madentem lacrimis
genas, super colliim vestrum reclinanteni caput, g-eminos artus ad
dulcis nati stringenteni aniplexus et os ori figenteni in oscula
atqne niaterno eiulatu pia hec verba ferentem : Conspice parentem,
genite, tuam aspersamque eins pulvere verticem; vide scissam
vestimentis, nudatam pectore ; cerne exspoliatani, cerne ubera,
que suxisti, Rubrum est sanguine vestimentuui nieum et palliuui
nieuui coinquinatum est, quia cruor filiorüm meorum polluit
illud. Intuere me, fili, undique vulneratani, undique nierore con-
fectam. Erige ergo, niatris tue noli geniitus aspernare. resarcire
vestes, pectus cooperi, mamillas tege, quia ruber genitricis pudor
est filii. Lava indumentum, cruorem prohibe, pollutum uiunda,
appone languori niedicinam, circuuiliga tumentem plagam et oleo
tue pietatis fove ! Redde michi filios, pro quibus anxia in cinere
et merore consedi. Et si filius, quem enutrivi et exaltavi, pro-
hibere presumpserit cladibus finem dari et tristiciam meam in
solacium verti, conspiciat sibi operis sui culpam supplicium ex-
spectare"") nee si pacem distulerit michi, putet longe prohibere.
Sed cum neque favendum sit cuiquam tentanti propriam multo-
rumque perniciem, noli illi adulando nocere, sed excusantem et
renitentem compelle propter suam suorumque salutem nupcias
intrare, quia cena facta est et parata sunt omnia.^) Et propter
hoc dulcem primogenitum meum excelsum pre regibus terre regna
feci egredi propria. exteras peregrinare naciones, utque alter
alterius iocundaremini aspectu, qiii invicem vos diligebatis absentes,
ipsum ad te perduxi. Exaudi ergo, Ali, geminantis mecum fratris
tui preces, comple vota et desideria perflce. Et post michi red-
ditam reintegracionis quietem rogate ambo sacerdotes Deo offerre
sacrificium non superbie set humilitatis, non avaricie set elemo-
sine. non invidie set caritatis, non ire set paciencie, non odii set
dilectionis ... Et vos ambo, filii, audite me, quoniam si audie-
ritis me, ecce testes dedi vos popuhs zeli divine religionis, duces
ac preceptores gentibus . . . Preparate cibos ad refocillandum
exercitum meum, construite machinas et instrumenta ad debellan-
das municiones. Accersite sacculos et ligones . . . et . . . car-
pentarios adducite, apphcate curribus equos, ligate sacculos, one-
rate sarcinas . . .■)
a) Hs exspeftere.
V Vgl. Luc. 14, 17.
'^) Es folgen noch etliche ähnliche BiUler ohn" jede historisclie Eedeufnug.
352 II. Abschnitt. Gregor XII. und das Konzil.
(157) Karl Mcdatesta ans Konzil : Aufnahme der Zession smitf eilung
durch Gregor XII. Seine zwei Bedenken: ob einmüHge Papst-
wahl und oh Versorgung für ihn beschlossen. Tendenznach-
richten aus Konstanz, bes. über Johann XXIIl. Notwendigkeit
der baldige)! Absendung der Konzilsgesandtschaft nach Itcdien.
Brixen 1415 August 17.
Wolfenbüftel. Cod. Heimst. 279 f. SOO.
Non") soluni hoiiesti, sed debiti preseitiiii est, sacrosancta
synodus iiiater et doinina niea, veritati testiinoniuni exhibeie . . .
Meminisse quidem valet sacra synodus vestra, nie ante ces-
sionem papatus per nie faciendam nomine domini tunc Gregorii
pape nequaquain tacuisse nonnullis tanien adversa obI()(|iientibus
sinceritateni cordis eins ad paceiii et illaiii (pioque aflirniare non
erubui in cessione. Verum qui longa niultii)]icique experiencia
videbar michi humilitati'') huiuscemodi patris et caritati fidere
posse, post cessioneni non tepui licet iinpari operi verbo''), quod
dixeram de ipso prius, posterius niultiplici tirmare argumento.
Et si quibusdam difficile credendum videbatur uni datum esse
magno premodo'') renunctiare dicioni, dum vix pauci se cohibeant
ab exigue eciam dominacionis *") libidine magna, unde corde, si
non voce, verbis dissenciebant meis, at quidem, si ceteris nonnullis
apparebat posse, quod asserebam, confundere, utpote dissue-
tudinis plurime fallacia coloi'antibus mentiri me aiebant in conven-
ticulis plurimis invise virtutis patris illius gracia iuxta prophete
sentenciam ^) : ,Factus est nobis in contradictione cogitacionum
nostrarum, gravis est nobis eciam ad videndum, quoniam dissi-
milis est aliis vita illius et mutate sunt vie eins' . . . Nunc autem
ad Domini omnipotentis gloriam nostreque sacre synodi sanete
universalis ecclesie paceni querentis gaudium nosse velitis, deciina
nona Jiilii Thomeum secretarium ineuni, quem vestri consensu
transiniseram, advesperascente iain die Monteflorum adiisse, quo
causa declinande pestis, que satis ledebat Ariminum, dominus
tunc Gregorius papa ierat. Cumque narrasset simplici assercione
tantummodo, que gesta fuerant Constancie, et quomodo vice ip-
sius cesseram, quia propter illa nunctiandi celeritatem secum
a) Dazu die Überschrift: Copia littere m. d. {ob statt magnifici domini?) ad sacram
synodum Constanciensem. b) Hs humilitat. c) Hs licet impare licet operi verbo. d) So Hs.
e) Hs exigui eciam dominat.
Bericht über die Auinahme der Zessionsmitteilung. 353
non potuerat acta ferre publica, credidit vir Dei parvi liominis
vüci, contentus soliini, qiiod parte mei ea relata putaret ; et dig^
num "") verum meinoratuni admirandumque idem retulit Thoiiieus
iniclii, quem huc appulisse sospitem divino munere reperi^), duobus
tantum eundem titubasse patrem : Primum quidem, ne oportune
provisum fuisset canonice et certe electioni'^) futuri pontificis;
secundo, ne aliquid federe petitum fuisset pro statu suo. Cumque
audisset omnia bene disposita esse circa futuram electionem et
quod disercius de hoc per publica documenta certus fieret, quod-
que de sui Status disposicione nichil penitus pactum fuerat, sed
facta fuerat cessio pure et liberalissime, voluit istud sub iui-amenti
sibi vinculo firmari. Quo facto Deo gracias referens eundem
Thomeum dimisit, ut cibum '') quietemque sumeret. Instanti quidem
mane humilitatem et caritatem, quas alto diu corde gesserat, nolens
amplius abscondere, iterum altissimo gracias agens summi ponti-
ficatus exuit habitum et cardinalibus ad se venientibus sub hoc
effectu locutus est : Olim vester fui pater et presul vosque ha-
buistis me in patrem et dominum. Nunc autem, quia papatui Carolus
nomine mei renunctiavit, vos modo ut fratres habere volo et
velut frater a vobis haberi : Ista quoque tänta hilaritate humili-
ta[te]que protulit, quod, sicut michi relatum est, pro teneritate
cordium et gaudio nemo forte astancium "^) continuit lacrimas.
Eo quidem die, ne aliqua mora in eo foret, litteram magniflco
fratri meo Malateste hiis nempe scripsit verbis :
Magniflce domine, honorabilis Ali carissime. Post salutem
et animum ad grata paratum. Quia hac nocte habuimus a
magnifico d. filio nostro, honorabili carissimo Carolo germa-
no tuo per circumspectum virum, scihcet Thomeum cancellarium
suum, qualiter procurator et procuratorio nomine nostro in civi-
tate Constanciensi ad Altissimi laudem et gloriam renunctiavit
papatui nostro pro scismatum exstirpacione et introducenda
pace et unione ecclesie, que omnia sperat duce Domino
provenire et nos avide aspectanms, duximus tuam magni-
ficenciam avisandam, ut populos et alios tibi commissos de
hiis valeas avisare pro animarum et agendorum salute, ut
ammodo dicatur ,sede vacante', quousque Deus dederit in ea
canonicum successorem, quem ille concedat ecclesie sue sancte
darum et bonum iuxta temporis exigenciam, ita quod sub
a) So das Folgende felilerliaft. b) Hs i-e]ieriit. cl Hu actioni. d) //s cibi. f) Hs
astancius.
Finke Acta coneilii Coustanciensis III. — "
354 IL Abschnitt. Gregor XII. und das Konzil.
eo exultet religio christiana in vinculo caritatis et pacis
Et ipsum germanum tuiini in brevi et desideranter presto-
lamiir,") qui nos et te lacius inforniabit. Datum in Monte-
floriun sub nostri impi'essione signeti die XX. Jiilii MCC(X'XV,
indictione VIII.
A tergo : Magnifico d. honorabili filio carissinio Malateste de
Malatestis Cesene pro sancta Roniana ecclesia in tempora-
libus vicario miseracione divina Angelus sancte Romane
ecclesie cardinalis.
Letamini ergo in Domino et exultate iusti et gloriamini omnes
recti corde/) quoniam vidimus sacerdotem, qui in diebus iracundie
[et] dissensionis magna factus est reconciliacio.-) Nam paceni per
Dei graciam,que in eo erat, ecclesie sancte dedit et adversarium
nedum invitat verbo, set traliit exemplari effectu, qui pariter con-
fundit, que nimis hodie viget et efficit, ambicionem. Ceterum . . .
portiunculam littere, que ad manus pervenit meas, transmitto, . . .
ut valeat sacrum librare concilium, quäle evomitur virus, quo
non solum occidi queritur fides, que data est a nobis, . . .
verum ne quivis alter de promissione tante synodi [confi-
dat?] et Petrus ipse de Luna offlcioso queritur veneno et ne
quisquam taleas solvat in non parvam sancte matris ecclesie
Status debilitatem. Huius scriptorem non ignoro, licet nesciam,
si a semetipso ista dixerit an ab alio. Partis vero littere tenor
hie est :
Factus est legatus in Marchia. Que res omnibus Italicis
• hie ^) stantibus est valde displicibilis et molesta. Et nemo
est, quem videam contentum, quoniam et ad regimen tarn
spiritualium quam temporalium sui et alieni testantur in-
habiiem. Et ob hoc concilium voluit, quod vigore legacionis
nullas imponat taleas, nullas eciam gentes teneat armigeras.
De quo sit vestra dominacio avisata, quod in brevi, credo,
clarius sencietis. Sed creato novo pontiflce super hiis forte
varie disponetur.
Propterea novi dominum Cremone scripsisse Veneciis se
habuisse per litteras fidedigni a Constancia sanctam synodum
serenissimo Romanorum regi lanceas mille promisisse se exhibi-
turam sancte ecclesie impensis, quas ego conducturus eram. Et
a) Ha prestolam habemus.
'J Ps. 31, 11. — ■') Ecdi. 4i. 17. — '') D. h. in Konstnns.
Karl Malatesta an Pfalzgraf Ludwig-. 355
alias insuper alii invenere fictiones. Dicunt eniiii d. Baldassarem,
preterquam [caret?] totali libertate, que tarnen sibi in brevi futura
est, in bono et honore vivere. Nee verentur quidam dicere se propriis
conspexisse oculis, quidam alii dignoruni fide relatii. Eumque
fingunt aucupatum, venatuni euntem revisisse"), qui forte, si pos-
set, non delectaretur aucupata venatuque. Hec quippe ciincta
mali licet suo tandem operentur dampno, satis tarnen utile ^) fuerit
providere, nedum') sibi ipsis non formident nocere, saltem ce-
teris christianorum, si obesse elegerunt, nequeant. Remedium
quoque satis aptum puto, quamvis audax forte reprehendi queani,
oratores sacrosancte synodi [mittere?] non differe, qui vera ge-
storum relacione fidelium sancte ecclesie aninios firment et falla-
cias vei'itatis confundant luce ; istud in valde'') fieri supplico,
quoniam bonum in Domino fore futurum spero. Seit insuper sa-
erum eoneilium regi Aragonum iussu vestro nie litteras exhorta-
tivas propter eeclesie sancte quietem seripturum. Harum eeee
destino exemplar neenon informacionis euiusdam, quam Bononie
destinavimus frater noster egoque^), propter que pacem animi
nostri et saere synodi obedieneiam, quanta nobis insita sit, eon-
spici potest . . . Hinc quoque discessurus sum hodie et cetera
cuncta tentaturus pro modulo meo, largiente Domino, qui . . .
sanctam synodum suam dirigat, qui bonorum est auctor omnium
in privatam nostri laborancium publieamque omnium salutem chri-
stianorum. Brixie XVI, Kalendas Septembris anno MCCCCXV.
Sacrosancte synodi filius et servulus minimus Carolus de
Malatestis.
(158) Karl Malafesfa an Pfalzgraf Ludwig: Der Pfalzgraf möge
dafür eintreten, daß das Konzil den am Kommen verhinderten
Bischof Johannes von Forli entschtddige und sein Stellver-
tretungs-Mandat annehme. Osimo 1415 Sept. 13.
Wolfenhüttel, Cod. Heimst. 279 f. 301.
Scribo sacrosancte^ synodo Constanciensi pro reverendo pa-
tre d. Johanne episcopo Forliviensi, supplicando, quod, cum ipse
per informacionem michi datam sit non bene sanus nee potens
propter exiguitatem dicte sue ecclesie nimium desolate et ex mala
condicione et oppressione, quam civitas illa habuit et provincia,
a) Hs ve visisse. b) Hs utilis. c) So Hs. d) Lücke in der Hs; vielleicht niaturo
tempore su erg. e) Hs sacrosancto.
y Fehlt.
23*
356 II. Abschnitt. Gregor XII. und das Konzil.
personaliter se conferre ad ipsius presenciaiii, ad quam se libeii-
tissinie contulisset omni respectu, set potissime pro parendo man-
datis suis, ut tenetur et optat, et obstantibus sibi predictis man-
datuni et vocem suam posuit apud reverendissimos dominus meos
d. cardinales Ragusinum et Veronensem, ita quod per alium suo
nomine impleatur id, quod per se ipsum ob predicta fleri non potest,
quatenus eadem sacrosancta synodus dignetur ipsum dominum
episcopum, si non venit, excusatum habere et mandatum admit-
tere, quod transmisit. Quare excellencie vestre supplices preces
fundo efficaciter et reverenter, ut pro predictorum effectu digne-
tur . . , interponere partes vestras . . . Datum Auximi die XIII.
Septembris VIII. indictionis.
(159) Karl Malateski an Pfalzgraf Lmhvig : Empfehhiny des Bischofs
(Doniiiiicus) von Milefo mid des Erzbischofs (KicoUms) von
Neapel heim Konzil. Der Gesandte des letzteren ist ermordet.
Osimo 1415 Okt. 20.
WolfenMttel, Cod. Heimst. 279.f. 301.
Quia cognovi longa informacione . . . episcopum Militensem/)
qui excusacione legittima mittit ad sacrum concilium nepotem
suum, latorem presencium, fldelem, constantem et zelatorem vere
unionis, ideo confidenter ipsum et . . . nuncium precor . . . ha-
bere . . . recommissum. Et sie simihter d. archiepiscopum Nea-
politanum,-) qui fidelis et constans fuit. Et propter suam con-
stanciam d. Balthasar persecutus est eum tempore, quo habuit
concordiam cum d. rege Ladissiao, et eciam multa mala passus
fuit tempore istius regine in principio, avisans vestram illustrem
dominacionem, quod nunctius, quem illuc mittebat, suffocatus est.
Auximi die XX. Octobris MCCCCXV.
(160) Ludwig Alamani an Bischof Matthäus von Urtnno: Bitte,
den Bischof Fransiscns von Kissamos, der an der Ktirie
der Unterschlagung von Gegenständen aus dem Nach-
V Der von Greffor XII. 1408 ernannte Dominicns. Erst 1432 kam er in
den ruhigen Besits des Bistums. Vgl. Rom. Quartalschr. X 108.
-) Niclit der von Johann XXIII. ernannte Jacobns Rossi. sondern der
von Gregor XII. 1410 von Teano nach Neapel versetzte Nicolaus, der aber erst
nach dem Tode des .lacolms 1418 das Bistum ivirklich in Besits bekam. Rom.
Quartalschr. X 120.
Anhaiiji': Zur ,realis obedioncia'. 357
UifVj Gfccjors XIJ. vprkiagf, flüchtig und angeblich in der
DiözPise Urbino ist, festzunehmen und der Kurie zur Ver-
fügung zu stellen^). Mantua 1418 Dez. 15.
Vatik. Archiv, Arm. 29. tont. 4 f. 189. Druck Rom. Quartalschrift VIII 443.
Anhanj»;: Zur ,Realis obedienciaS
(161) Ein Anhänger Gregors XII. konmientiert die Konzilsdekrete
bezüglich der realis obediencia. (Konstanz September 1416?)
Wien 5097 f. 2ö8.
Ave graeia plena, Dominus tecum.
Quia super certis statutis et ordinacionibus per sacrum Con-
stanciense concilium editis ante renunctiacionem per olim d. Gre-
gorium factam certa per certos continuo exitantes**) dubia for-
niantur in eorum, qui ante renunctiacionem predictam eundem
olim d. Gregorium papam profitebantur, lesionem cedencia non
modicam et iacturam, egoque inter alios existam, qui spero ex
statutis et ordinacionibus luiiusmodi saltim non incomodum repor-
tare, tamquam cuius interest, hec quatuor, que magis revocantur
in dubium, amplectens discuciam secundum mei sensus exiguita-
tem, . . . parvitati mei ingenii ac librorum carencie deputando, si
a) So Hs.
V Gregor hatte sein, ganzes Vermögen, nach Abzug etlicher Legate an Glieder
seiner Familie, an die römische Kirche vermacht. Im Reg. 352 (Martin V.)
f. 53 heißt es: ,Seacientes cludum, quod pie memorie Aiigolus episcopus s. R.
c. cardinalis in dicta provincia olim legatus, . . . dum in humanis agebat, . . .
testamentum dicitur condidisse, in quo ultra disposicionem quorundam lega-
torum certis de sua familia dimissorum super omnibus ac in omnibus bonis
mobilibus suis, que tenebat, . . . Romanam ecclesiam heredem universalem
instituit.' Der Papst befiehlt dem Bischof Marinus von Teramo nachzuforschen,
ob von den Exekutoren einiges versclileudert worden sei und eventuell gegen
die Betreffenden vorzugehen.
^) Ans dem gleichen Anlaß wird ein ähnliches Schreiben unter demselben
Datum gegen den Ersbischof Paulus von Brindisi, den früheren cubicularius
Gregors XII.. erlassen und vor allem an die geistlichen und weltliclien Amts-
träger der Diözesen Brindisi und Castello gerichtet. (Vat. Archiv, Ann. 29,
tom. 4 f. 190); ferner am 23. Dez. 1418 ein Dekret gegen den Ganonicus
Antonius Bertucü von Recanati, der ebenfalls aus dem Nachlaß Gregors non-
nulla utensilia iocalia, res et bona mobilia eciam in grano et vino ac argento
non parvi quantitatis veruntreut haben soll. Das Dekret ist an alle Amtsträger
von Stadt und Diözese Recanati gerichtet (Vat. Archiv, Ann. 29, tom. 4 f. 198.)
358 II. Abschnitt. Gregor XII. und das Konzil.
non. iit deceret, incedam sperans, quod viri providi et valentes
circa liec Studium assument, ut, que dixero, studeant racionabiliter
impugnare. Quorum correctionibus, moderacionibus, reductionibus
ad inconveniens ac ad contrarietatem nee non adicionibus, distinc-
tionibus et emendacionibus ac interpetracionibus me subicio . . .
Kursus protestacione hac me muniani, quod, si quid contra huius
sacrosancte et generalis synodi constituciones, decreta ac statuta,
eciam quo ad corticeni'^) nedum medullam dixero lingue lapsu, id
ex nunc non differe irritare volens, quod pro non dictis firmiter
habeatur, ne privata affectione me contingeret a racionis tramite
deviare. Ceterum, si quicquam utilitatis emerserit, hoc non taute
depressionis industria, sed divine immiscuit influencia largitatis.
Primum enim capitulum sie dicens, ut non indigeam statuta
et ordinaciones tociens replicare, duo facit: primo namque tollit,
abolet, irritat atque cassat Processus, censuras, penas et senten-
cias ac omnem maculam scismatis occasione contractam, obedien-
ciam olim nominati Johannis in nominando, non disponendo pre-
mittens, quia disposicio ambas sequitur obediencias . . . Secundo
una dictione ambas obediencias collectas habilitat in statibus, di-
gnitatibus et offlciis, que alias canonice vel racionabiliter exercent,
et cum eis dispensat, in quantum fuerit oportunum . . .^)
Concludo ergo in hoc primo capitulo, quod illi, qui fuerunt in
obediencia olim d. Gregorii et exercebant officia eorum in curia
eiusdem, habeant tempore renunctiacionis et capitulorum factionis
canonicum exercicium, quia verum titulum secundum eos, qui pro-
priam bonam fidem, nedum coloratam''). Credebant enim eum esse,
prout et nunc credunt fuisse, verum summum pontificem usque
ad renunctiacionem, qui eos ad officia huiusmodi receperat et in
loca surrogaverat aliorum, et si verus papa erat, planum est; si
non, iustum titulum habebamus cum bona fide, que presumitur,
et cum hoc exercicium ab eodem olim d. Gregorio non inhibitum,
immo sciente, permittente et volente nee eis exercicium extitit
contradictum ab aliquo, qui ins se habere pretenderet prohibendi . . .
Admissio suorum officialium et recepcio ac aggregacio secundum
regulas cancellarie et observanciam antiquissimam [ad papam] per-
a) Hs cortem. b) Verbuni fehlt.
V Es handelt sich um das Dekret ,Ut utreque* (Hardt IV 897). Es folgen
nun vor alleui Belegsfellen; z. B. vom iuris monarclia Azo in seinen questiones;
vom sollomnis doctor antiquus dominus Job in questione sua; üow Jacobus de
Beiniso, Johannes Audree usw. . . .
Aiihaiii»': Zur ,realis obodieiicia'. 359
tinebat, ex quo officia huiusmodi sunt sedi apostolice reservata.
Quüd vacancia loca collata fuerint. ostenditur. Facti fuerunt Pro-
cessus per eundem tunc d. Gregorium contra omnes adherentes
et faventes**) sub pena privacionis, quam ineurrerent ipso facto;
qui de dicti olim d. Gregorii obediencia fuerant ante sentenciani
Pisis latani'') adheserunt, privat! fuerant offlcioruni, loca vacabant,
que obtinuerant/) Ergo loca ipsa tamquam vacancia aliis pote-
rant assignari, Xec citacio necessaria. quia Processus monitorii
processerant, affixi de niandato ipsius olim d, Gregorii in valvis
ecclesiarum et eciam processus d, Urbani VI., qui privabant eciam
adherentes et faventes olim dicto Clementi et suis sequacibus.
Inciderant ergo in iam damnatam adhesionem secundum nos et
eos, nee erat necesse, ut novum aliud ageretur . . . Immo et si
dicti Processus non processissent vel precessissent et non in de-
bita forma, idem esset dicendum. Nam idem olim d. Gregorius
inter alias suas regulas, quas legi in audiencia publica et in sua
cancellaria mandaverat observari, hanc in effectu legi et publi-
cari fecerat et observari. quod beneficia et officia eorum. qui ad-
lieserimt etc., censerentur vacavisse per adhesionem, eciam ubi
Processus apostolici non reperiantur in forma solita precessisse
et emanasse, quodque in cancellaria apostolica est forma et
stilus super expediendis litteris super istis officiis per adhesionem
vacantibus, quod fiat recepcio testium super adhesione in can-
cellaria. Alias non expediuntur littere super adhesione prefata.
Hoc eciam sentit et vult quedam regula per eundem Urbanum
papam facta per olim d. Gregorium in inicio sue assumpcionis ad
papatum approbata, et ideo motus fuit idem Urbanus et eciam'
olim Gregorius, quia videntes, quod alia citacio non fiebat de
adherentibus huiusmodi, ne viderentur defensionem, que dicitur
esse de iure natural!, . . . tollere, noluerunt, quod taliter privati
venientes et de non adhesione probare volentes iudicialiter ad-
mitterentur . . .
Veniens ad secundum capitulum^) illud in duas partes divido
principales; in prima approbat et firmat gesta et gerenda et ce-
tera. Secundo statuit, quod ipsa infringi non valeant ex causa
scismatis. Item prima in duas. nam primo de gestis, secundo de
a) Etiva SU ergäuseii : olim dicto < leineiiti et suis sequacibus, vgl. unteu. h) Es müßte
ein a folgen: „und nachher dem in Pisa genählten". c) So der unverständliche Sats. Satsschluli
viell. ncuih ipso facto; auch hier fehlen Worte.
') Dekret .Omnia et singula- {Hardt IV 377).
360 II. Abschnitt. Gregor XII. uiul das Konzil.
tiendis. Iteni secunda in diias, qiiia prinio statuit, seciindo con-
traria voluit non obstare: Sacrosancta Synodus oninia facta et
fienda etc. iisque ad diem noticie renunctiacionis per olim d.
Gregorium approbat, statuens, quod ex causa scismatis nequeant
inipiignari. 0 m n i a et s i n g ii 1 a ^) : comprehendunt princi-
paliter et immediate universos et singulos ... In reali obe-
d i e n c i a : licet racione rei oninia comprehendantur propter eins
generalitatem . . .
Apostolica auctoritate: non ratificantur nee appro-
bantur ea, qne nt Angelus Corario fecisset, ante assunipcioneni
eciani ad papatum ... Canonice vel racionabiliter: suf-
ficit ergo, si tantum canonice vel racionabiliter propter alterna-
tivani . . . Gesta, facta et cetera: apparet, quod ex quo ista
sunt participia preteriti temporis, quod sufficit, quod habuerit rea-
lem obedienciam tempore factionis et gestionis, licet postmodum
desierit . . . Dici potest, quod capitulum sequens precedentera
exponat . . . Nam quoniam sunt plura capitula, unum capitulum
per alium declaratur, . . . cum expediat iura iuribus concordare, . . .
ita quod capitulum supradictum quantum ad illos, qui fuerunt
de obediencia olim Johannis, titulum non tribuat, si alteri per d.
olim Gregorium in sua obediencia beneficium vel officium reper-
tum extiterit . . . E x c i p i : Nedum infringens, sed eciam exci-
piens et in dubium revocans facta olim d. Gregorii ex causa vel
occasione scismatis puniuntur. Cum ergo recepcio et surrogacio
in aliorum per eundem olim d. Gregorium privatorum locis sit de
factis et gestis in reali ipsius obediencia apostolica auctoritate
alias canonice vel racionabiliter per sacrum concilium ex certa
sciencia [ratificata], in contrarium facientibus non obstantibus ap-
probatis/) sequitur, quod rata et firma manere debeant nee a
quoquam sine pena valeant impugnari.
Hoc tercium capitulum,"^; ut in prima parte primi capituli dixe-
ram, non vendicaret sibi locum, si per ipsam primam partem in-
telligeremus privates ad beneficia ac offlcia pristina restitutos;
quare, ut locum habeat intencione captata, positum boc extitit
capitulum, ut obiectioni tacite responderet. Habilitaverat enini
dictum primum capitulum ad Status, dignitates et offlcia, que alias
a) So Hs.
*) Es folfjf iifftt eine ausführliche Koiinnentierung mit einer Reihe tun
Belegstelleu.
■^) Dekret ,Item s. synodus reservat' . . . (Hardt IV 377.)
Anhang: Zur ,realis qbecliencia'. 361
canonice vel racionabiliter tenerent, possiderent et exercerent, oin-
nes iitriusqiie obediencie. Et si de doniinii vel quasi collacione
intelligatur, contingebat quantuni ad officia diios in diversis obe-
dienciis locuin eiindem habentes alias canonice vel racionabiliter
officium exercere et unius loci dominos in solidum existere . . ,
Si vero finis primi capituli solam habilitacionem conferat, capituluni
secundum omnia et singula approbans et dominium tribuens dubita-
cionem induceret, quia multa beneficia collata erant in reali obedien-
cia, que alii alias canonice obtinebant et possidebant et sie econ-
verso multi habuerant, qui in reali obediencia privati postmodum
extiterunt. Ad hoc ergo ut esitaciones'') huiusmodi tollerentur,
declaravit concilium, quod cum debita mansuetudine, cuius con-
trarium rumor est et strepitus, provideret. Advertendum tamen
est, quod hoc capituluni nullius dominium aufert nee declarat, quis
in ipso dominio pocior habeatur, sed non impossibile dicere foret
eum plus iuris habere censeri, qui pluribus validis approbacionibus
est munitus. Habundans namque cautela non nocet . . . Nee ob-
mitto, quod sacrosancta synodus hoc se facturam reservat nee
subdit ad cuiusque peticionem, quare forte ex se ipsa absque
alicuius instancia debet hoc negocium expedire . . . Intendit ergo
hoc capituluni, ubi duo concurrunt in eodem titulo. providere de
modo, qui has habeat qualitates: quod debita mansuetudo et ra-
cionabilis equitas insint; quod una pars altera deterius non trac-
tetur ac honor, quantum fieri potest, utriusque obediencie con-
servetur. Videamus ergo, si per annullacionem omnium priva-
cionum hincinde factarum predicta quatuor observentur. C u m
debita mansuetudine . . .
Racionabili e qui täte: ex hiis luculenter apparet sub-
latum esse iuris rigorem, cum equitas sit flexio rigoris ad humaiii-
orem partem . . . Deterius non t r a c t e t u r : Per hec verba
constat, quod in istis duabus obedienciis debet esse equalitas et
ydempnitas disposicionis et sicut ydempnitas racionis ex duobus
casibus facit unuin, quia casus non sunt differentes, quos copulat
vera ydempnitas racionis et licet sit diversitas in cortice, non
tamen in medulla . . . Kursus si de titulorum discussione trac-
temus, quid est, quod, ex quo una pars altera deterius trac-
tanda non est, ipsos alios scriptores excuset, ut eorum titulos
non ostendant, et efficaciter videbitur, quod contra nos allegant
de eiusdem loci, quem alius obtinet, obtentu in lesionem propriam
a) So Hs.
362 II. Ahsclinitt. Greg:or XII. und das Konzil.
redimdare iiec huiiismodi legi iuvari deberet auxilio, qiii eam
duxerint contendendam . . . Invenietur enim inter eos, qui eiusdeiii
fuerunt obediencie, tres existere, qui eiindem locuiii occupant
scriptorie . . . Nempe eos, qui officia per mortem vacancia, ut
dolose scriptorum privilegiis obviarent, per ipsorum decedencium
renunctiacionem se mendaciter asserunt habuisse, continget ab
officiis huiusmodi abstinere. Insuper hü, qui symoniace officia
sunt adepti, nonne ipsorum exercicio frustrabuntur? Et si singu-
lorum nostrorum allegare forte talia non intersit, eorum tamen
interest, qui stirpem ipsam elTectualiter representant. Novissime
darum est eum, cuius nomeii non exprimo causa honestatis, forte
ad tricesimum numerum posuisse scriptores, qui nee se gerebat
pro papa nee ab aliis habebatur. Quomodo ergo olim Gregorius
a creacione scriptorum debuit abstinere, qui pro papa extiterat
reputatus ? Hiis tamen gestis taliter non attentis eorum non
querimus expulsionem, sed ut ab exercicio et emolumentis nulla-
tenus excludamur. U t r i u s q u e obediencie h o n o r e : Si
huiusmodi privacionum amocionem sequamur, magis dedecus quam
lionor utrique obediencie preberetur . . .
Ad quartum capitulum ^) precedens puto hoc capitulum secun-
diim aliquos supportare posse duplicem intellectum. Secundum
primum dividitur in tres partes : ponit primo dictum, secundo
ponit excepcionem, tercio excepcionis modificacionem. Et secun-
dum primam hoc intendit'*), quod omnes officiales administrent
eorum officia hiis exceptis, quorum officia unicum vel certum
numerum debent habere, quibus cum paritate providebit, 2'^ ibi
,Salvo', 3^ ibi , Circa'.-) Secundum alium intellectum dividitur in
duas partes: primo statuit, secundo reservat et dicit, quod omnes
officiales indifferenter exerceant officia eorum, reservando sibi
sacrum concilium provisionem, ubi unicus vel certus numerus etc.
Quorum intellectuum secundum verum puto propter dictionem
,lSalvo' inferius in hoc capitulo collocatam. Alias: ad huius dic-
tionis intellectum et commodam interpretacionem premittendum
disposui, quod hec dictio Alias ponitur exclusive . . . Cum ergo
exclusive ponatur, videndum puto, quid presencialiter excludatur.
Interpretemur ergo dupliciter: primo alias canonice quasi per pri-
a) Hs intendat.
') Dekret ,Item s. synodus statuit et ordinat, quod omnes officiales
{Harclt IV 378).
■) Vgl. das Dekret.
Anhans:: Zur .realis obediencia'. 363
vacionem, secundo alias canonice quasi ex facto scismatis et licet
iste exposiciones in verbis diverse existant, tanien in effectu non
videntur ad invlcem discrepare, et quelibet habet duplicem intellec-
tum, prima enim, iit canonicam privacionem excludat, quasi sit
intellectus, quod, si canonice sit privacio per olim d. Gregorium
facta, collacio postnioduni substituta non confirmetur. Secundario
alias canonice quasi per privacionem, id est quod, si non esset
canonica privacio per d. Gregorium facta, tamen super ea facta
collacio firmata sit. Secimda interpetracio eciam dupliciter varia-
tur: primo, quod facta per olim d. Gregorium racione adhesionis
canonice non confirmetur sed alias canonice sit. Secundario, quod
in factis per eum non consideretur scisma in reali sua obediencia,
set an alio modo, si per indubitatum pontificem Romanum facta
fuisset, collacio canonica reputaretur. Et sie primus prime et pri-
mus secunde Interpret acionum modi ad idem tendunt et e con-
verso secundus prime et secundus secunde ad invicem se confor-
mant.^) Amodo repetam, quod dixi in secunda parte primi capituli
super Canonice, quod ad hoc, ut collacio canonica reputetur, qua-
tuor requiruntur: potestas in conferente; tale conferatur, quod vacet;
quod is, cui confertur, habilis sit; quod gracia nequeat alias sur-
repticia reputari. Subsequenter primi modi prime et secunde inter-
petracionis non confirmant canonicam privacionem nee id, quod
canonice actum est racione scismatis. Racio, quia non est neces-
sarium, quod confirmetur. quod validum est . . . Seeundi modi
nichil tollunt . . .
Canonice: non repetit .racionabiliter'^), quasi'') deneget exer-
cicium, ubi tantum raeionabiliter adepcio facta fuerit ... Et fuit
forte intencio capitulancium hec, quia racionabile erat eum pri-
vandum loco apud se, qui suo adheserat inimico. Nam vasallus
faciens amiciciam cum inimico domini , . . privandus est feudo . . .
Secundo, quia nemo poterat duobus dominis servire, oportet enim,
si unum diligat, alium odio habeat, ut in evangelio.-) Tercio, quia
in duobus locis non valebat idem officium uno tempore exercere . . .
Quarte, quia huius loci privacio nullam tribuit lesionem. quia non
substulit, quod apud alium lucrabatur, sed eo privavit, quod eum
non poterat obtinere. Et iste raciones concludunt potissime con-
tra eos, qui in curia olim Alexandri et Johannis moram trahebant
a) Hs confornienl. b) Hs folgt non.
') Wie im früheren Dehret.
-I Maffh. 7. 24.
364 II. Aljächiiitt. Gregor XII. und das Konzil.
oinoluiiienta peicipientes. Contra eos veio. qui non presencialiter
in eoruni ciiilis morabantur, et eoruni ganderent officiis, sed
teniporis suggeiente malicia suis manebant in laribus, non tanien
continuis favoribiis insistebant, qiiod in multis accidit, ut non ob
aliani causam in propriis doniibus niorarentur, nisi ut durani
anu'ssionem bonorum finaliter evitarent. Quare contra tamquam
minus delinquentes voluerunt mansuecius et equius pertransire
eos, prout minus vel plus peccasse poterint, penis disparibus
puniendo. Si ergo dicatur nos non canonice adeptos, non nobis
obstat, quia racionabilis adepcio precessisset et excepcio hec, si
dictio salva excepcione ponatur, nos non comprendens nos non
inhiberet officia racionabiliter adepta, prout iustum fuerat, exercere.
Adminis tr en t : per lioc verbum apparet, quia supradicta capi-
tula locuta fuerant de ap})robacione domini officiorum et nichil
disposuerat de eorum administracione et exercicio, voluerunt
capitulantes eciam de administracione facere mencionem . . . Si
verbum, ,salvo', quod infra sequitur, exceptive ponatur, solum
suspenderetur administracio usque ad concilii provisionem, set
tarnen verbum ,salvo' protestative, non exceptive i)onitur, ut
inferius apparebit. S a 1 v o : super hoc verbo dubitacio vertit,
quatenus secunda hec pars huius capituli intelligatur. Set
ipsum verbum dubium solvit et secundum approbat intellec-
tum, cum protestative ponatur . . . E\iit hec protestacio ne-
cessaria ... Si capitula hec transiverint in contractum, non
potuisset forte sancta synodus revocasse sine hac protesta-
cione, sicut semper necessaria est protestacio ad ins conser-
vandum . . . Conclusio ergo ex hoc capitulo, quod nos
debemus habere administracionem sicut et ipsi, ubi dictio ,salvo'
protestative ponatur, quod credo. Ceterum ubi exceptive, si
canonice et racionabiliter, vel tantum racionabiliter adepti fueri-
mus. et idem. Si vero canonice tantum. in administracione
deficimus ante provisionem concilii subsecutam. Sed nullos aut
paucos in nostrorum consorcio poteris reperire, qui non raciona-
biliter et canonice secundum nos huiusmodi officia sint adepti.
Deo gracias. Gaude Maria virgo etc.
(162) Pfalzgraf Ludwig au, einen Kardinal zur l'ragr der realis
obediencia: Der Kardinal möge alle, die rechtmäßig von
Gregor XII. Beiiepzien erlangt haben, gegen Angriffe von
Leuten aus der früheren Obödienz Johanns XXIII schidzen.
Anhano': Zur ,rpalis obediencia'. 365
Demi fliese Angriffe kränken auch die Hechte der Fiirsfeu,
wie besonders des Pfcdzgrafen, die viel für die Union geleistet
haben. Heidelberg 1418 Februar 12.
Cod. Palaf. 701. p. 2 f. 350.
Reverendissiiiie pater et domine singiilärissime. Post recom-
mendacioneni. Pridein fide digna relacione nobis facta suscepimus,
quod sanctissiniiis in Christo pater et doniinus Martinus, digna
Dei providencia sacrosancte Romane ac universalis ecciesie sum-
mus pontifex, dominus noster metuendissinms, materiam super
reali obediencia dudum in sacro Constanciensi concilio ventiia-
tam ^) pro relacione sue sanctitati ac pro declaracione eiusdem
materie facienda vestre reverendissinie paternitati et cuidam alteri
de reverendissimis d. cardinalibus commiserit audiendam . . .
Nonnulli de obediencia olim Johannis, in qua nos dictique-) princij)es
et prelati nunquam fueramus, vigore quarundam pretensarum
graciarum sibi per eundem olim Johannem factarum, ut asserunt,
[beneficia] occupare conati sunt et conantur forte de presenti.
Propter quod eciam eos, qui per ipsum d. olim Gregorium mediate
vei immediate seu per ordinarios ad huiusmodi beneficia promoti
sunt, licet de facto et minus iuste ac contra decreta sacri con-
cilii molestare et turbare non cessarunt usque modo. Reveren-
dissimam paternitatem vestram supradictam rogamus attente,
quatenus circa premissam materiam sie prudenter, ut novit et
moris sui est, agere velit et dignetur, ut suprascriptis mature
pensatis hü, qui in dominus nostris et aliis supradictis beneficia
sua ab ipso olim d. Gregorio mediate vel immediate susceperunt,
absque cuiuslibet de dicta olim Johannis obediencia molestacione
et impedimento, quemadmodum recta racio et equitas exposcunt,
valeant remanere. Si namque secus, quod absit, fieret, non solum
huiusmodi beneficiati contra Deum et iusticiam ac ipsius decreta
concilii sacri gravarentur, sed nos ipsos dictosque principes et
prelatos ipsamque obedienciam, in qua, sicut prefertur, perstitimus,
cuius tamen iusticiam seu iniusticiam sicut et alterius obediencie
sacrum concifium derefiquit indiscussam, minus iustos") notari
contingeret et gravari, quod utique prefatos prelatos et principes
et presertim nos ipsos, qui pro bono unionis feliciter obtinendo
a) Hs iusto.
') Im Sepfemher 1416; vfß. Hrudf IV H97.
'^) Es weiden aber keine vainenflich aufjeführf. Es sind n-nhl die int
Dekret .Ut utreque . . .' (Hardi IV 897, Mansi XXVII 943) ijenannten.
fiG6 II. Abschnitt. Gregor XII. und das Konzil.
ac tiiicione et custodia dicti concilii partes nostras, quantum in
Hübis erat, fideliter interponere curavimus, non speramus meruisse,
prout et alia venerabilis magister Conradus de Susato, sacre
theologie professor et ipsius sanctissimi domini nostri subdiaconus,
presenciimi exhibitor paternitati vestre reverendissime declarabit
Viva voce, cui eciam in referendis hac vice parte nostra fideni
creduiani velitis adhibere, paternam insuper affectionem vestram
erga nos et preniissa, que iiiste petimus et speramus, sie pater-
naliter exhibentes, ut ad eiusdem beneplacita fervencius astringa-
niur, que Altissimus votivis et felicibus prosperitatis et honoris in-
crementis per tempora longiora dignetur confovere. Datum in
Castro Heidelberg Wormaciensis diocesis anno Domini MCCCCXVllI,
die XII. mensis Februarii nostro sub secreto.
Ludovicus Dei gracia comes Palatinus Rheni sacri Romani
imperii archidapifer et princeps elector ac" Bavarie dux.
III. Abschnitt.
Benedikt XIII. und das Konzil.
A. Benedikt XIII. und seine Beziehungen zu Schottland,
Frankreich und Italien. 1415—1417.
Während Benedikt XIII. mit Ferdinand I. von Aragon um, die
Wende 1414 auf 1415 Gesandte nach Konstanz schickte, begann er
zugleich eine umfangreiche Gegenarheit bei den ihm treugeblie-
benen Kreisen Schottlands, Frankreichs und Italiens. Darübergeben
die unten chronologisch in einander geordneten Stücke Auskunft.
In Schottland ist es mehr eine Information über das Geschehene und
Andeutung, daß auch andere Wege möglich seien (Nr. 171, 172, 173).
In Frankreich ist es bei dem mächtigsten Anhänger, dem Grafen
von Armagnac, der ernsthafte Versuch, die verlorene Obödienz
wieder zu erlangen oder doch wenigstens die Zirkel in Konstanz
durch Verlegung des Konzils zu stören. Armagnac ging nicht auf
alles ein. Er wollte nicht Restitution der Obödienz vor Berufung
des Konzils, sondern er billigte nur die Verlegung der Versamm-
lung aus Konstanz nach Frankreich oder an die französisch-arago-
nische Grenze. Der Papst sollte zu dem Konzil in der Weise zu-
gezogen werden, daß er am gleichen oder, wie der Graf, vielleicht
auf Rat des französischen Hofes, vorschlug, an einem benachbarten
Orte ein Konzil seiner Obödienz berief.
Die Instruktion des Grafen mit der beigefügten Cedula (Nr.
167 a und b), für den Minoritengenercd Jean Bardolin, eine Ant-
wort auf Bd. I Nr. 96, steht im Registerband 332 des Vatikanischen
Archivs zwischen Dokumenten vom 26. Januar und vielleicht Fe-
bruar 1415 einerseits und der Instruktion von c. 12. März 1415 für
denselben General andererseits (Nr. 168); sie gehört also wohl in
die ersten Monate 1415; damals ist sie jedenfalls eingetragen
worden. Die Antwort des Papstes, die sich wie gesagt in der fol-
genden Instruktion anschließt, geht am 12. März ab. Daß es die
Antwort ist, ergibt sich aus einer Reihe Übereinstimmungen.
Eigentümlich ist allerdings Benedikts Behauptung in Nr. 168,
daß Armagnac ihm als Konzilsorte Lyon oder Vienne vorgeschlagen
3G8 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
habe, da davon in Ärmagnacs Instruktion nichts steht. Man kommt
also zu der Vermutung, da kaum eine Zwischengesandtschaft anzu-
nehmen ist, daß hier mündliche Vorschläge nebenbei gemacht
icurden.
Fast vom Beginn seines Pontifikats bis zum Jahre 1417 hat
Benedikt XIII. Anstrengungen gemacht, in Italien, vor allem in
Rom, Boden zu gewinnen. Solange das Königreich Aragon zu seiner
Obüdienz gehörte, also bis zur Wende der Jahre 1415 und 1416,
konnte er sich dabei zunächst auf die aragonischen Besitzungen
im Mittelmeer, die Inseln Corsica, Sardinien^) und besonders Sizi-
lien stützen.
In diesem für italienische Aktionen wichtigsten Lande mußten
immerhin Widerstände überwunden werden. Auf eine Anfrage der
sizilischen Großen hin hatte K. Ferdinand am 22. Januar 1414 den
Anschluß an die Obödienz Benedikts befohlen^); wenn nun das ah
Nr. 170 folgende Notariatsinstrument vom 29, März 1415 die feierliehe
Obödienzerklärung der Großen des Landes bezeugt, so scheint
jener Befehl nicht dauernd und allgernein befolgt worden zu sein.
Nach dem unten (Nr. 163) folgenden Berichte des Martinus de Tur-
7ibus weigerte sich die Stadt Messina erfolgreich, diesem Beschlüsse
beizutreten. Auch hielt es der Papst für seinen im Anfang des
Jahres 1415 geplanten Aufenthalt in Palermo oder Catania für
notwendig, sich nach der Stimmung der Bevölkerung zu erkundigen.
(Nr. 169.)
Auf der Halbinsel selbst hatte der Papst, abgesehen von der
Burg Soriano bei Rom,^) in dem römischen Stadtpräfekten, Johann
von Vico, und in dem stadtrömischen Parteikampf unsichere Ver-
bündete. Die mißglückten Aktionen Benedikts in den Jahren
1396197 und 1408 sind aus früheren Publikationen bekannt.*) Aus
'j Für die geplante Fahrt fies Papstes nach Sizilien kam CarjUari auf
Sardiiiieu als Stützpunkt in Betracht: Am. 14. Mars 1415 schreibt der Gouver-
neur der Insel, Acar de Mur, an K. Ferdinand : Senyor, segons se diu, lo pap
den anar en Secilia e dien aicuns, que passara per Caller e que, si sos affes
no van, com el volrie, que per Ventura saturarie a castell de Caller . . .
Bitte um, Verhaltunfismaßregel, da nach Verordniinaen früherer Könifie niemand
in den Hafen (jelassen n-erden dürfe, der stärker sei als der Gouverneur ; Or. Pap-
-') Döllinfjer II 367 ff.
^) Ihr Präfekt wird öfters ohne Namen erwähnt.
*) Ehrte, Neue Materialien zur Geschichte Peters von. Luna. Archiv
für Literatur- und Kirchen (ßschichte des Mittelcdters YII (1900) 8 ff Gre-
yorovius, Geschichte der Stadt Rom im Mittelalter VI 579. Vgl. auch
A. Benedikt XIII. und seine Beziehungen zu Schottland etc. 369
Nr. 77 in Bd. I ergab sich, daß K. Ladislaus gleichzeitig mit den
Verhandlungen zwischen Sigismund und Johann XXIII., die zur
Berufung des Konzils nach Konstanz führten, seine bisherige Po-
litik verließ und mit Benedikt Fühlung suchte. Die Nr. 79 hatte
schon gezeigt, wie Benedikt die von Ladislaus angebahnte Politik
nach dessen Tode im August 1414 aufnahm. Die Absichten des
Papstes und König Ferdinands von Aragon stützten sich dabei ge-
genseitig. Der König strebte seinem Sohn Johann die Hand der
Erbin des Pieiches, Johanna, der Schwester Ladislaus', zu ver-
schaffen und so die beiden Sizilien wieder zu vereinigen.^) Diese
Heirat hätte aber auch die Bemühungen Benedikts, Johanna und
ihr Reich seiner Ohödienz zu gewinnen, gefördert. Die Instruktion
(unten Nr. 2) für den Bischof Dominicus von Huesca, der im Januar
1415 als Gesandter des Infanten Johann und zugleich des Papstes
nach Neapel abging, sollte den Eiiitritt Johannas in die Obödienz
erreichen, daneben aber besonders den Kardinallegaten von Rom,
Isolani, zu gewinnen suchen, auch in Bologna gegen Johann XXIII.
agitieren.^)
In der Hoffnung auf das Zustandekommen der neapolitanischen
Heirat entschloß sich Benedikt, im März 1415 nach Sizilien zu
fahren und von hier aus nach Rom vorzudringen. Unten Nr. 3 folgt
die Instruktion für die Vorbereitung der Flotte; er rechnet dabei,
dem gemeinsamen Interesse entsprechend, freilich nicht ohne
Schwierigkeiten vorauszusehen, auf die Geldhilfe des Staates.
Aber das Heiratsprojekt scheiterte, und die Flotte blieb im
Hafen. König Ferdinand scheint nichts mehr für die Überfahrt
getan zu haben.^) Mit den Verhandlungen von Perpignan hörte
die Hilfe Aragons für Benedikt auf. Auf weitere Pläne Benedikts
den Berichi des Simon Salvatoris (über ihn Bd I 339), aus Soriaiio. Ehrle,
Martin de Alpartils Cronica 539 ff., und des Hugo Claperii (über ihn öfter Bd. I),
Finke, Rom. Quartalschrift VII 483 ff., beide um die Wende 1405-1406.
\) tJber den Heiratsplan Zur da lib. XII c. 50 und üölliufjer II 3H0.
'^) Johann XXIII. war aber schon seit 28. Oktober 1414 in Konstanz.
^) Nach einer bei Valois IV 337 Anm. 3 sitierten ungedruckten Notis der
Chronik des Venezianers Antonio Morosini kam. im Mai ein Gerücht nach
Venedig, die zur Heise des Papstes nach Nisza bestimmte Flotte solle nach
Beendigung der Heise seine Proklamation in Rom durchsetsen, dann den
Kampf gegen Neapel aufnehmen. Vgl. auch die sonderbare Notiz derselben
Chranik (Ausg. v. Lefevre-Pontalis u. Dorez II (1899) 40 zu August 1415 über
eine portugiesisclie Flotte, die ,per lo papa Benedeto' bestimmt, Ludwig von
Anjou nach Neapel bringen sollte.
Finke, Aeta concilii Congtanciensis III. "4
370 III. Absclinitt. Benedikt Xltl. und das Konzil.
im Jahre 1416, Rom zu gewinnen, weisen die unten zum 12. Mai
und 5. Juni 1416 folgenden Briefe hin.^) Von einem förmlichen
Vertrage Benedikts mit König Jakob von Neapel sprechen die 'Nach-
richten; eine Flotte soll ihn aus Peiliscola holen. Venedig 2vird
hineingezogen, verhält sich aber kühl. (Nr. 175.) Aus einem bei
Funi-) gedruckten Briefe des Kardinallegaten Isolani an Siena war
bekannt, daß der Kondottiere Braccio de Fortebr accus, den Sforza
im Auftrage der Königin Johanna aus Rom vertrieben hatte, es
zurückerobern und Benedikt dahin führen wollte. Wie wenig es
ihm aber um die Person Benedikts zu tun war, zeigt sein Anerbieten
an die Republik, in ihre Dienste zu treten und in Rom einen neuen
Papst einzusetzen oder sich mit Benedikt zu verständigen. Venedig
traute der Anziehungskraft Benediks nicht. (Nr. 176.)
B. Die Reise K. Sigisiimiids nach Narboiiiie und
Peri)ig'nan.
Die zwischen Sigismund und den Gesandten König Ferdinands
am 4. und 8. März 1415 geschlossenen und beschworenen Verträge
setzten die Zusammenkunft für den Juni in Nizza fest. Doch hatte
schon Sigismund den nach der Flucht Johanns XXIII. abreisenden
Gesandten von einer Verlängerung für den Juli gesprochen und
Ferdinand hatte wohl daraufhin von sich aus den Termin am
28. April so festgelegt, falls Sigismund dasselbe tue.^) Vereinzelt
im April — so die Einladung der spanischen Monarchen, der Grafen
von Foix und Armagnac — dann aber besonders im Mai beginnen
die Vorbereitungen Ferdinands: Aufforderung an eine Reihe
Großer, ihn zu begleiten, zunächst alles noch mit Junidatum, Auf-
träge für Ankäufe für die Reise, Geleitsbriefe für den Herzog
Ludwig von Brieg und andere Große, die eine Weltreise wohl mit
der Konzilsfahrt verbinden wollen, Einladung des Dominikaners
Vicente Ferrer zu einer Besprechung in Collioure, Erbitten von
Geleitsbriefen für sich vom Titularkönig Ludwig II. von Anjou und
Absendung von Vertretern zu Verhandlungen in Nizza zu Beginn
0 VO^- (Jen ly- Abschnitt.
'^) Coclice diplomatico della cittä <V Orviefo. Bocnmeutt di sforia d'Italia
YIII 673.
■^) Hardt IV 305. Ipso reg;e Romanorum illud idem faciente et iurante
et non alias nee ultra. Den Gesmidteu teilt er das ran 5. Mai mit. Heij.
2400 f. 18 <-' .
B. Die Reise K. Sigismunds nach Narbonne und Perpignan. 371
des Juni.^) Am 5. Juni hört er von der Absicht Sigismunds, ihn
in der Umgehung von Perpignan (in ville Perpiniani confinibus)
aufzusuchen; es war der in Konstanz zurückgelassene Sekretär des
Bischofs von Zamora, Bernard Oller, der ihm auf der Heimreise
das berichtete und den er nun bald darauf dem nach seiner An-
sicht schon auf der Reise befindlichen Sigismund entgegenschickt.
Von diesem Boten hat er auch die Absendung des ihm- bekannten
Ottobonus de Bellonis und des Ritters Michael Jacks vernommen,
sie läßt er aufsuchen und um. schleunigste Information bitten. Zu-
gleich kündigte er Sigismund — alles dieses am 5. Juni — seine
bevorstehende Reise nach Nizza mit Benedikt XIII. an, läßt aller-
dings das Datum offen. So vergeht der Juni in Urisicherheit über
Ort und Zeit der Zusammenkunft. Die Verzögerungen waren Fer-
dinand nicht unangenehm, da sich seine Krankheit — Nierenleiden
— stärker meldete.-) Zudem beschäftigte ihn damals besonders
V Reg. 2408 f. Ift. Reg. 2388 f. 118: Cum egregius et potens Ludovicus
dux de Slize et d. de Brege ac de Lignis de Almania, ut strenuos milicie et
honestatis actus exerceat, intendat orbi.s ambitum perlustrare; ebenso für
Petrus Chels (?) maior marescalcus Hungarie, der besonders nach Granada. Henri-
cus de Gravor miles d. de Plomlop. der nach Portugal, Georgius de Corttes (?),
der nach Fes will. Reg. 2409 f. 48: Am 4. Juni Diago Navarro : Si per Ventura
lo rey Luis li denegara o dilatara donar lo dit salconduyt. fara una requesta
0 Protest. Weitere Geleitsbriefe f. 21.
^) Reg. 2409 f. 50: An Sigismund: Ut cognoscatis, unionis ecciesie . . .
quanta nos cogit affectio, . . . intimamus, quod die presentis mensis Junii
(Tag freigelassen) recedemus ab liinc una cum . . . Benedicto papa XIII. Ville
Franche pro mutua visione flenda, ... in termino concordato littora petituri,
non curantes . . . prorogacionem per vos postulatam . . . Quinta die Junii.
— Brief an Ottobonus iiS)v. vgl. unten. — 2409 f. 51: Sendet Scriptor Romeus
de Casanova; Zögerung wegen Siginnunds Reiseänderung. Trotsdem wäre er
nach Nissa gereist, wenn ihn nicht seine Krankheit gehindert hätte. Jetzt hört
er von der Anwesenheit des Ottobonus in Avignon; nun ivartet er. Juni 22. F. 51 <";
Bittet den Ottobonus um Beschleunigung seiner Reise. Die folgenden Blätter
sind angefüllt mit Einladungen sur Zusammenkunft nach Narbonne und
Perpignan, darunter an 36 Ordensgenerale und Kapitel, 30 Städte und Große;
dann noch 10 S. voll Adressen. Magister Antonius de Cassia generalis minister
ordinis Minorum schreibt : Fuimus Neapoli, ubi d. Bartholomeus thesaurarius
d. regine et Antonius de Turris . . . explicarunt 5,mbassiatam eis per sereni-
tatem vestram imjiositani . . . Decem mensibus extiti oecupatus in serviciis
d. regine transmissus ad serenitatem vestram, ex quo ad consilium, quod
fertur celebrandum, accedere non potui . . . Datum Neapoli XII. die mensis
Augusti MCCCCXV. Dann folgen Sclireiben betr. Einrichtung des Kastells in Per-
pignan für den Papst: Befehl, que fasa venir layga al castel de Perpeya, . .
fasa adobar he reparar les cases, canbres he edificios. Or. Pap. — Reg.
24*
372 III. Abschnitt. Bonodikt XIII. und das Konzil.
das Projekt der Heirat seines zweiten Sohnes Juan mit Johanna
von 'Neapel.
Am 5. JuW) werden dann die Änderungen in Anwesenheit
der Abgesandten Sigismunds endgültig festgesetzt. Wohl lautet
das Instrument wieder auf den ganzen Juli, aber mit Rücksicht auf
neue mögliche Hinderungen ist Ferdinands Anschauung, daß, wenn
der Termin der Zusammenkunft auf den 10., 12., 15. ja 20. August
ausgedehnt werde, keiner der Kontrahenten eidbrüchig werde.^)
Mit diesen Erklärungen eilten die Gesandten von Valencia zurück.
Benedikt XIII. hielt den Julitermin inne. Er hatte am 18.
Messen und Prozessionen angeordnet, Ablässe für die im Sinne
einer glücklichen Beendigung des Schismas Betenden gewährt und
tags darauf, ohne anscheinend die von Sigismund zugesagten Ge-
leitsbriefe von Frankreich erhalten zu haben, die Fahrt angetreten.
Trotz schlimmer Fahrt, von der der Hochbetagte sich erst nach
kurzer Krankheit erholte, kam er am 31. Juli in Perpignan an."")
2408 f. 27: Befehl bes. des Kastells an den Kastellan Bernardus de I^hnis seu
alcaydo castii : Libere et expedite eidem d. pape, cum ibi adesse contigei-it,
tradatis castruni . . . VII. die Julii. Ebenso an den Kastellan von Collioure.
Michael Jakch und Ottobonus melden sich am 18. Juni. Sigismund hat Ferdi-
nand schon in Perpignan oder doch Barcelona vermtdet: Valde territi et
afflicti fuimus, quando audivinuis, quod vestra sacra maiestas sit in tarn lon-
g-inquo spacio usque ad Valenciam. Or. Pap. Nach Zurita lib. XII. c. 51
kommen sie am 29. Juni in Valencia an.
^) Reg. 2439 f. 122 ff. Dokument über VerscJiiebung und Verlegung vom
5. Juli 1415. Vgl. f. 119. Dann die htstrumente der Verschiebung Reg. 2432
Ende.
'^) So Ferdinand an Sigismund am 1. Sept. Döllinger, Beiträge II 377.
■■y Vgl. unten sunt Datum. .Der Cod. Victorinus (bei Bourgeois de Chasfe-
net, Nouvelle Hist. in den. Preuves 386 ff.) und darnach Mansi XXVIII 225
und He feie VII 247 (letzterer ganz verkehrt) berichtet, daß Benedikt XIII. am
leisten Tage des Jtili (der Cod. berichtet hier meist einen Monat zu spät) in Perpig-
nan angekommen und eine Proklamcdion über die Nichtanwesenheit Sigis-
munds erlassen habe; gleiches habe er auch in Narbonne tun lassen. Dann
habe er die Einwohner Perpignans in Treueid genommen. An sich ist die
Proklamation nicht immöglich; der Jurist Petrus de Luna ist stets mit Protesten
bei der Hand. Wenn dann weiter erzählt wird, daß Sigismund Benedikt in
Perpignan habe besuchen wollen, worauf dieser weggegangen (recessit), so ist
das natürlich Unsinn. Die Frage, ob Benedikt einen Salvuskoudukt für sich
als Papst von Sigismund verlangt habe, ist schwer zu entscheiden. Auch
Johannes de Wellis betont die Schwieiigkeiten. Vgl. die Form bei Altniann.
Reg. imperii XI Nr. 1891 zum 26. Sept. Eine weitere Schn-ierigkeit macht
dann ein Lesefehler bei Marlene et Durand, Thesaurus norus II 1642. ivonach
u. a. von Beß. Hist. Jahrb. 1901. 692 Anm. 3 angenonnnen n-nrde, Benedikt
B. Die Reise K. Sig-isimiiuls nach Xarhoiine und i'erpiyiian. 373
Ferdinand lud — angeblich am 26. Juli (statt Juni) — dringend
die Grafen von Foix und Ärmagnac zur Absendung von Bevoll-
mächtigten nach Narbonne und Perpignan ein. Er betont, daß auf
seine und des Papstes Einladung auch die Gesandten von Kastilien,
Navarra, Schottland und der übrigen Herrschaften der Benedikti-
nischen Obödienz erscheinen würden. Im Anfang der Instruktion
wird der gute Gesundheitssustand der königlichen Familie, also
auch Ferdinands erwähnt.^) Bald darauf muß das schtcere Nieren-
leiden des Königs zum Ausbruch gekommen sein. Schon in den
Verhandlungen des 5. Juli suchte er möglichst große Ausdehnung
des Termins mit Rücksicht auf Ereignisse, wie sie tatsächlich —
schreibt Ferdinand am 1. September — eingetreten sind. Den ge-
nauen Termin wissen wir nicht; da aber schon am 29. Juli der
Kanzler vom nordkatalanischen Hafen Rosas nach Perpignan fährt,
um auf die Krankheit des Königs hinzuweisen, (vgl. unten zum
31. Juli) so dürfen wir schon einen viel früheren Termin annehmen.
Bekannt ist dann der schicere Ohnmachtsanfall vom 6. August; man
sprach von Ferdinands Tod. Er selbst ließ noch am selben Tage
ein kurzes Billet und am folgenden Tage eine lange Krankheits-
schilderung an Sigismund abgehen. Gegen den Rat der Ärzte, wia
er am 17. August meldet, ging er am 21. in See und kam am letzten
August völlig erschöpft in Perpignan an, wo er im Hause eines
wohlhabenden Bürgers sein Krankenlager aufschlug. In seiner
Korrespondenz, die er mit Sigismund unterivegs führte, ist der
wichtigste Punkt, daß er Sigismund bat, sich bis zu seiner Ankunft
sei am 19. Aufjust seihst nnch Narhouue uekommen; es muß que statt qui tieißcii.
Zum Itinerar Benedikts vcjl. Boletin de la sociedad Castellioneuse de cultura
IV HO. Die Cronica de Juan II (Bihl. de Aidores esp. 6H) p. 863 hat undeut-
lich und inkorrekt: El papa se partiö luego an diez y siete dias del nies de
Julio (statt 19). e fuese en sus galeas para Perpinan ; e de alli se partiö para
Peniscola e llegö ende el primero dia de Agosto (st. 31. .hdi).
V Darum kann das Datum des Begleitschreibens des Memoriale
eorum, que Johannes de Aquilario locum tenens prothonotarii regii . . .
explicare debet (Beg. 2408 f. 34« ff.) nicht der 26. Juli, wie es dort
lieißt, sondern nur der 26. Jtini sein. Derartige Verwechslungen sind
in den Begistern nicht ganz selten. Dasu paßt cmch Folgendes. Das
Memoriale erwähnt als einen besonderen Punkt: Der Gesandte soll die Aus-
söhnung der beiden Grafen versuchen. Aus demselben Grunde bittet Bene-
dikt XIII. Vicente Ferrer die Grafen zu besuchen. Vgl. unten su Juni 26.
Also sind die beiden Gesandtschaften wohl gleichseitig verabredet. Nun war
aber Benedikt vom 19.— 31. Juli auf der See. Also kann auch darnach nur
der 26. Juni in Betracht kommen.
374 III. Absclinitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
auf keine Erörterung der Unionsfrage mit dem Papste einzu-
lassen.^)
Begleitet von den Segenswünschen des Konzils trat Sigismund
erst am 18. JuW) seine spanisch-französisch-englische Reise an.
Die Fahrt führte durch Reichsländer, durch die Schweiz, Savoyen,
Arelat, durch Frankreich bis Narbonne. Schon am 30. Mai hatte
Karl VI. von Frankreich mit Zustimmung des Dauphins und seines
Rates in feierlicher Weise seinen Schwager, den Herzog Ludwig
von Bayern, zum Begleiter Sigismunds und seiner Gemahlin durch
das französische Gebiet nach Nizza bestimmt.^) Den Salvuskondukt
Ferdinands einhielt Sigismund am 3. September für sich und die
von ihm gewünschten 500 Begleiter in besonders schmeichelhafter
Weise."^) Die 12 Konzilsgesandten erhalten am 15. September von
Benedikt XIII. freies Geleit nach PerpignanJ')
Die Reise führte über Bern, wo besonders festlicher Empfang,
am Genfer See entlang nach Genf in das Land des Sigismund be-
V Daten hei DöUiiigcr. Beiträge II 377 und Ziirlta lib. XII c. 51. der hier
ganz aus den Begistern schöpft, Marlene et Durand, Tliesaxirus novus II 1642
ff. und Bd. II 259 — 262. Väterlich ermahnt Benedikt Ferdinand auf seine
Gesundheit s« achten, in einem Schreiben vom 13. August, das ihn aber wohl
nicht vor Antritt der Fahrt erreicht hat: Te autem, flu, . . . exortamur, velis
pro . . . consolacione Deo gracias agens post devotam sacrorum ecclesiasti-
corum percepcionem circa persone tue convalescenciam ulteriorem caute ijro-
videre teque semper cum consilio fisicorum custodire et a reincidencia . . .
preservare . . . Apud castruni Perpiniani . . . die XIII. Augusti. Or. Pap.
-) Richental S. 82 hcd den 19.. Fillastre den 17., die andern Quellen
richtig 18. Juli.
^) Vgl. unten. Interessant die Erwähnung der Königin Barbara. Sie
hat anscheinend ihren Gemahl in die Schwcis begleitet.
*) Die Ziffern der Begleitmannschaften scliwanhen stark. Die höchste ist
40(J0. Sie müssen variieren, je nachdem man nur die Begleitung des Königs,
oder auch der sämtlichen ihn begleitenden Fürstlichkeiten und Adligen nimmt.
Die Zahl der Konsiisgesandte)) -Begleiter hält sich nach dem Salvuskondtikt
Benedikts vom 15. Sept. in mäßigen Grenzen. Einzelne Laien hatten bis zu
200 Begleiter. In Dynteri Chronicon p. 293 heißt es: Et quia salviconductus,
quos Petrus de Luna et rex Aragonum miserunt regi, erant insufficientes et
limitati usque ad numerum quadringentoruni equitum. corrigebantur ibidem et
fuerunt exteiisi usque ad numerum mille et quingentorum equitum. Im Salvus-
kondukt Ferdinands für Sigismund vom 3. Sept. heißt es aber: usque in nume-
rum quingentorum, de quo numero, ut vestri ambaxiatores expresse nobis
retulerunt, vestra dicta benivolencia, licet non congruo statu! et dignitati
vestris, vultis esse contentus. Der Erzbischof von Beims erhielt 25, der von
Tours 20, der magister Rodi 50. der abbas s. Egidii 10 equitaturas. L'eg. 2408 f. 58.
'") Vgl. unten.
B. Die Reise K. Sigismunds nach Narboiine und Perpignan. 375
gleitenden Grafen, bald Herzogs von Savoyen, wo ihm am 28. Juli
im Städtchen Seyssel Ottobonus de Bellonis und Michael Jacks den
von Ferdinand bestimmten Aufschub bis zum 15. August mitteilten,^)
über Lyon südwärts im Rhonetal mit Umgehung Avignons, vielleicht
wegen der Pestgefahr, nach Nimes, wo der König eine Zusammen-
kunft mit Ludwig IL von Anjou hatte, und der Erzbischof von Reims
sich ihm zugesellte, nach Narbonne, wo die Ankunft am letzten
Termin, am 15. August in besonders feierlicher Weise erfolgte.'^)
Nach Fillastre schwebte anfangs über Reiseplnn und Ziel be-
absichtigtes Dunkel; man befürchtete für Sigismund Attentate, vor
allem seitens des Burgunders. Wohl um seinen guten Willen zu
zeigen, hatte Johann von Burgund Gesandte geschickt, um ihn zur
Reise durch seine Länder einzuladen. Sigismund mußte das ab-
lehnen, lud aber seinerseits den Herzog zum. Zusammentreffen in
Genf ein; nur zum Schein, denn die Zeit war ja viel zu kurz! Man
hatte Sigismund auch vor Ferdinand und Benedikt XIIL gewarnt;
in Perpignan selbst sollten ihm Gefahren drohen; nichts Unfreund-
liches ist erfolgt. Auch die Rückreise des jungen Württembergers
hängt nicht mit einem Zerwürfnis zusammen. Der König ist auf
der spanischen Reise überall mit äußeren Zeichen der Freude, mit
glänzenden Festen und mit reichen Geschenken aufgenommen
worden.^)
V Bd. IT 262.
■^) Vul- SU der gaiizeu Reiseroute AUinaiin. ttemi. iiiipcrii XI Nr. 1866 '^^ —
1890^: Am selben Jage vor dem Einzüge schreibt Sigismund au Ferdinand,
daß er seinen Brief rom 6. August erhalten, er freue sich über seine Besserung
und siehe heute in Narbonne ein. Am 21. August zeigt Sigismund Ferdinand
den Empfang seines Schreibens an, durch das er ihm mitteilt: quod vos de
illa passione, per quam corpus vestrum nimium proch dolor fuit afflicta et
gravata, per Dei misericordiam liberati fuistis et bene convalescitis. Er freut
sich ungemein. Properate igitur et vos, frater carissime, et nolite tardare . . .
Et ecce premittimus nonnullos ex nostris ad preparanduni allodiamenta in loco,
in quo cum vestra regia fraternitate et illo d. Petro de Luna personalitor con-
veniemus in unum. Seine au gel,- und igten, Gesandten ivird er gern empfangen.
Aber: vos pocius (]uam oosdem aml)axiatores videremus. . . . Narbone vicesi-
ma prima die Augusti . . . ()r. Ferg.
■') Schreiben Sigismunds an den Burgunder : Missi per vos . . . abbas s.
Johannis Reomensis ac nobiles . . . Johannes de Novocastro, d. de Monteacuto,
et Welterus de Rui)j)ibus, d. de Essong, railites, vestri ambaxiatores ea, que
honori vestro putaveiint acomoda, providenter et legaliter exposuerunt . . .
Datum Basilee vicesima secunda Julii. Kopie in Papierheft. Auch Ferdi-
nand wurde vom Bischof von Huesca vor Ludwig von Anjou und den Genuesen
gewarnt. Vgl. unten.
376 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
Wie Ferdinand Sigismund dringend gebeten hatte, geschieht
in den nächsten Wochen wenig; die Prälaten der Umgehung er-
scheinen hei Sigismund und Benedikt XIII. sendet eine feierliche
Gesandtschaft zur Begrüßung, die nur Allgemeines ausspricht, viel-
leicht auch die gegenseitige Sicherheitsfrage herührt, auf Wunsch
des Königs erscheint Vicente Ferrer, der einflußreiche Buß-
prediger, und spricht iwr ihm, den Prälaten des Konzils und zahl-
reichen französischen Würdenträgern üher den guten Willen Be-
nedikts,^) kurze Zeit zeigen sich auch brabantische Gesandte in
Narbonne, sonst weilt der König, wenn er die tägliche Messe gehört,
als Gast auf einem erzbischöflichen Gute oder als Badegast am
Meere und fischt. Das und andere köstliche Züge des redege-
wandten und oft auch redseligen Herrschers schildern uns mit
überraschender Lebhaftigkeit die Berichte Pere de Falchs, der den
König schon in Konstanz gesehen, und Mafia des Puig, die ihm die
Ankunft Ferdinands meldeten und ihn vor einem allzufrühen Be-
suche des schwerkranken Ferdinand in Perpignan abhalten sollen;
nur mit Mühe gelingt es ihnen, Sigismund immer mehr Zeit abzu-
gewinnen.-) Daß eine starke Nervosität sich nicht bloß des Königs,
sondern auch der Konzilsgesandten bemächtigt hatte, bekundet die
Behandlung des plötzlich in Narbonne auftauchenden Mönches
Didacus de Moxena. Dieser Franziskaner, ein Korrespondent Fer-
dinands, unzweifelhaft eine ehrgeizige, sich gern vordrängende
Persönlichkeit — man beachte nur die verletzenden Worte üher
seinen angeblichen Rivalen, den h. Vicente — wird als Spion ange-
sehen und versetzt König und Gesandte in die übelste Laune.
Endlich wird die Reise Sigismunds auf den 14. September, die An-
kunft in Perpignan auf den 16. oder 17. angesetzt; wahrscheinlich
hatte die Ankunft des Erzbischofs von Riga, den das Konzil Sigis-
mund nachgesandt hatte, um ihn von zu früher Parisreise abzii-
^) Bd. IT 262. Brettle, Sau Vicente Ferrer u. sein literarisclier Naclilaß
63. Dynteri Chrotii'con S. 288.
'^) V(il. Hilfen die Briefe Pere de Falcits mid Mafia des Piiifjn vom 29. Aiirfii.st
fjis .9. Sepfemher. In derselben Zeit sendet Sigismund den Grafen Radulpluis
de Sulcz (?), Michael Jaczch und Johannes de Botbor, in s. pag. prof., Otto-
bonuni de Bellonis loid Thomas archidiaconus Huntensis (?) decretorum
doctor an Ferdinand icold mit dem Briefe vom 29. August, worin er
seine Teilnahme mid sein Kommen ausspricht. Ferdinand seigt ihm am
1. September den Empfang an. Feg. 2408 f. 57i^. In den folgenden Tagen
sendet Ferdinand Matheus Eamon und den Biscfiof von. Zamora. Reg.
2408 f 66«.
B. Die Reise K. Sigismunds nach Narbonne und Perpignan. 377
halten, die endliche Entschlußfassung beeinflußt.^) Zunächst be-
gibt sich eine zahlreiche Gesandtschaft Sigismunds, an der auch
Laien teilnehmen, zur Begrüßung Benedikts und Ferdinands nacli
Perpignan.-) Die ganze feierliche Aufmachung der Audienzen und
ein Stück der Anreden bringt die Chronik Juans IL, der wir hier
wohl trauen dürfen. Da diese Akte erst am 12. und 13. September
stattfanden und die Rückkehr erst am 14. erfolgte, ist es begreif-
lich, daß Sigismund seinerseits die Reise erst am 17. September im.
langsanmsten Tempo begann; denn sie währte zwei Tage, obwohl
beide Städte nur ein paar Stunden von einander liegen. Der Infant
Alfons mußte ihn in Scdses begrüßen, ein Abendessen fand inCanet
statt und erst am 19. September vollzog sich dann der überaus
feierliche, von einem deutschen Dichter besungene^) Einzug des
Römischen Königs in Perpignan. Im Franziskanerkloster fand er
Unterkunft. Und noch einen Tag mußte er opfern: am 20. Septem-
ber fastet er (Ayunaba)/) Nun ist endlich der Bann gebrochen;
tags darauf besucht Sigismund mit den Konzilsgesandten Bene-
dikt XIII. Freundliche Begrüßungsworte richtet er an den auf
dem Throne sitzenden Greis; er verehrt seine Kenntnisse, Erfah-
rungen und Bemühungen in Sachen des Schismas und bittet ihn,
der Kirche den Frieden zu geben. Und Benedikt antwortet:
Dabo opem et operam et laborabo circa huiusmodi habendam
unionem.') Der erste Eindruck war befriedigend. Herzlich war
die Begrüßung der beiden Könige am 'Nachmittage, und im Anschluß
daran verbrachte Sigismund den Abend bei den königlichen Damen,
wobei der Infant den Dolmetscher machte.^') Ernstere Töne soll
*) Hardf II 494. Bd. II 257. Am 9. Septemher meldet Falclis seine
Aniüesenheit.
-) Siyismiind nii den Bat (consilium) Ferdinands : Bitte, seinen Gesandten
heizustchen. Narbonne 10. Sept. Es sind : Jacobus Turonensis, Johannes Rigen-
sis archiepiscopi, Jacobus Adriensis ep., Nicolaus de Gara comes palatinus
Hungarie, Andreas Rebeck marescallus, M. Jakcz, milites, 0. de Bellonis, Con-
radus de Susato, mag. in theol., Hugo de Holbez, Joliannes de Belliforti et
Lanibertus Ordineti legum doctores. Diese zwei letzten sind Gesandte Savoyens.
Die Verhandlungen in Chronik Juans II. S. 364 ff. Die Liste der Gesandten ist
etwas anders.
^) Oswald von Wollenstein {ed. Schach 1904) 25 ff.
*) El emperador se estuvo en su posada, porque aquel dia ayunaba.
Quatember fasten ?
^) Vgl. Puig S. 556. Brief Comuels.
®) Die Chronik Juans IL S. 367 sagt: ,E fue ä ver ä la reyna e la princesa e
a la infanta. Also wohl nicht die Königinwitwen Violenta und Margarete?
378 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
dann Sigismund am folgenden Tage (22. September) angeschlagen
haben, als nach der allgemeinen Zusammenkunft am Krankenlager
Ferdinands, wobei auch die Gesandten Kastiliens und Navarras und
der Graf von Armagnac erschienen, die drei Herrscher sich zu ver-
traulicher Besprechung cdlein befanden; Benedikt habe dann die
Urkunden der Absetzung Johanns und der Abdankung Gregors zur
'Nachprüfung verlangt.^) Am 29. September berichtet der Erzbischof
von Riga dem Konzil, die drei mit vier von ihnen Deputierten —
unter denen der Erzbischof ist — führten die Verhandlungen.
Ferdinand sei unionseifrig, Benedikt müsse abdanken oder werde
abgesetzt, Prälaten der Obödienz kommen nach Konstanz als neue
Nation. Auch Sigismund schreibt am. 2. Oktober, daß Ferdinand
und die Kastilianer ganz einig mit ihm seien, Benedikt sei hinter-
hältig, wolle trotz seiner Zusagen und wiederholten Aufforderungen
nichts zugestehen. Im selben Augenblick erfahre er eine wichtige
Sache, die eine gute Erledigung verspreche. Es weiß nur der junge
Graf von Württemberg, der es dem Pfalzgrafen und dem Konzil
berichten soll.-) Die offiziellen Verhandlungen beginnen.
C. Die Verhandlungen von Perpignan.
Über die Verhandlungen von Perpignan ist wiederholt gleich-
zeitig oder fast gleichzeitig berichtet worden. Benedikt selbst hat
u. a. für Sammlung der Dokumente gesorgt. Am 13. November,
vor seiner Abfahrt von Perpignan, sendet er dem Erzbischof Zapera
von Saragossa eine Antwort auf den letzten Antrag Ferdinands —
unzweifelhaft die Cedula ,Ut appareat' — in der, wie der Papst
selbst sagt, fast alle Verhandlungen enthalten sind.^) Auch J. de
*) Chronik Jtians II S. 367 Kap. 19. Erst am 18. Sept. ist der Salvus-
loHcluM für den Grafen von Armagnac ausgestellt; suglekh auch der fvr
Giiillermus Signeti miles, senescallus Bellicate und Nicholaiis Perrigaut (?)
lic. in legibus, ambassiatores . . . regis Ludovici ... in hanc villam Peri)iniani
ingredi ibique morari et . . . super convencione mutua \istarum inter . . .
Benedictum XIII. et . . . Romanum regem et nos pro tractatu unionis. Reg.
2400 f. 97V und 2424 f. 38 v. — ^) ßfi j/ 263—265.
^) Responsionem nostram, seriem quasi tocius negocii continentem vobis
mittimus presentibus interclusam, volentes, quatenus Caterine regine Castelle, . . .
cui pridem de hao niateria scripsimus ... et aliis hec, quam cicius poteris, intimes.
Or. Barcelona. Kafhe-lralarclnv. Zapera-Papicre Nr. 695. Jetst gedr. Piiig g Piiig.
Pedro de Lima {1920) S. 557. Am 2. ./annar 1416 schickt Cormtel den Qnatcrn der
weiteren Verhandlungen. Vgl. unten. Wir haben Teile der Verhandlungen in
der Cedula ,Ad practicam' fvom 8. Novewber und ,Ut appareat' vom 12. Nor.
C. Die Verhandluiiopn von Poppi<>nan. 379
Wellis sagt, daß verschiedene vor ihm schon über die Materie ge-
schrieben hätten.^) Wir besitzen in dem Bande XVI 78 der Samm-
lung Barberini, jetzt im Vatikan, wohl das vom Sekretär Benedikts
Rovira verfaßte Originaler otok oll und dieses selbe auch im Vat.
4904.-) Nicht aus diesem, sondern aus dem gleichzeitigen Cod.
Elstrav. II stammen die Drucke in Hardt II und daraus Mansi XXVII
und XXVIII, wo nur die zwischen den Parteien gewechselten
Cedulae ohne den verbindenden Text wiedergegeben sind; nicht
alle, sie müssen aus Raynald, Annales ecclesiastici, ad annum 1415,
ergänzt werden. Der englische Konzilsdelegierte Johannes de Vi^ellis
hat in seinem Traktat, von dem unten die wichtigsten Teile abge-
druckt sind, die Anträge ebenfalls verzeichnet.^)
Dazu kommen noch Vorschläge von Anhängern Benedikts, der
große apologetische Brief des Erzbischofs von Tours, die wichtigen
Briefe des Pedro Comuel an den Bischof Zapera (jetzt bei Puig
a. a. 0.) neben einer Reihe anderer Schreiben Sigismunds, der
Konzilsgesandten, König Ferdinands usw. Auch die Chronistik
bietet manches; vor allem die Chronik Juans IL, dann die Darstel-
lungen des Mönchs von St. Denis, des Cod. Victorinus und Dietrichs
von Nieheim in der sogenannten Vita Johanns XXIII. Alles in
allem ein plötzlich überreicher Stoff, der doch nicht überall Klärung
zu bringen im Stande ist.^)
Die Verhandlungen waren von vornherein zum, Scheitern ver-
urteilt. Sigismund wollte nur den einfachen Verzicht Benedikts
zulassen. Die Konzilsdelegierten stimmten nicht alle mit dieser
schroffen Form überein, sie wollten zum Teile sicher icohl Ver-
handlungen gestatten, ohne übrigens dem Papste Hoffnung auf
Verbleiben im Amte zu geben. Was Benedikt erhoffen konnte,
*) Nonnulli circa dicti Petri scripta . . . ora laxarunt. Vgl. unten.
•) iber die Bnrberhuhäitde XVI 78 — 83 vgl. die allgemeine Einleitung.
^) BeacMensivert ist die inhaltliche und suiveilen luörtliclte Übereiiistiuiuiung
mit dem bekamiten Briefe des Erzbischofs von Tours. — Eine gewisse Ver-
wirning hat Hefele VII 244 in die Darstellung durch die Bcnntsmig der von ihm,
mißcerstaudenen. bei Marlene et Durand, Ampliss. Call. VII 1208 — 1216 gedruckten
,Copia cedularum' gebracht. Diese für Perpignan nichts Neues bietende Feilte
■'^fa innit aus einer von ni ir )i icht anfgefun denen Han dschrift. Die Ein leitrrng daselbst
und Nr. 1 — 7 decken sich mit dem Bovira-Frotokoll. 8 — 14 ist eine der verschiedenen
Fassungen vwi Vorschlägen aus dem Mars 1416. die unten hesprochoi werden.
*) Auf Grund des gedruckten und meines UHgedrtfckten Materials hat
W. Prinzhorn in seiner Dissertation: Die Verhandlungen Sigismunds mit
Benedikt XIII. und seiner Obödiens in Perpignan August — Desember 1415 die
Vorgänge geschildert. {1925, ungedruckte Diss. Freiburg).
380 III. Abschnitt. Reiiodikt XIII. und das Konzil.
ivar nach Entfernung Johanns XXIII. und Gregors XII., daß er,
der einzig übrigbleibende Papst, der einzige vor dem Schisma schon
ernannte Kardinal, entweder als Papst allgemein anerkannt oder
nach seinem freiwilligen Verzicht wiedergewählt wurde. So hatte
es der Bischof von Jaen in einem Gutachten für Benedikt gefordert.
Keine unmittelbare Abdankung, sonst stürze die Kirche in Anarchie.
Erst Widerruf der Pisaner Beschlüsse gegen ihn, dann Reise Bene-
dikts nach Rom oder Konstanz, dort Bewillkommnung als Papst,
freiwilliger Verzicht und enthusiastische Neuwahl und Friede in
der Kirche.^) Darum Vorsicht bei den Verhandlungen; erst Sicher-
heit über die Abdankung Gregors und über die Ansichten der
Anhänger Johanns; selbst ivenn Gregor seine Prokuratoren mit
dem Verzicht nach Konstanz geschickt hat, wer weiß, ob er nicht
inzwischen alle Vollmachten widerrufen hat.^) Auf die fast allei-
nige Bestimmung für die Zukunft zielen doch auch die Vorschläge
des Kardinals s. Angeli um diese Zeit: Nach Annullierung des
Pisanums sollen Sigismund und die Seinen schwören, nur den als
Papst anzuerkennen, den Benedikt bestimmen wird. Erst wenn
das gar nicht zu erreichen ist, sollen Sigismund und Ferdinand
wählen, oder Be7iedikts Kardinäle und die Konstanzer stimmen zu,
oder Benedikt kann zu seinen Kardinälen einige gutgesinnte
Konstanzer aussuchen, oder beide Teile geben sich gemeinsame
Absolution und empfangen so potestatom a vera ecclesia zur Wahl,
oder schließlich, die Konstanzer Kardinäle bereuen ihre Schuld,
werden von Benedikt rehabilitiert und wählen dann gemeinsam mit
Benedikts Kardinälen.^)
Am 2. Oktober ließ Benedikt die erste Cedula überreichen:
,Nos tales etc.'^). Es war die von den Konstanzer Gesandten aus-
zusprechende Aufhebung der Pisaner Beschlüsse. Sigismund willigte
ein, wenn Benedikt ohne alle Umstände abdanke.') Darauf war der
Papst anscheinend nicht gefaßt; er erbat Bedenkzeit bis zum 15. Ok-
tober, dann würde sein Vorschlag den König zufriedenstellen. Die
Tage vergehen, die Gesandten werden ungeduldig^')
») Vgl. Valois IV 841.
-) Gutaclden des Antonius de Piscibus unten.
■'') Gutachten des Kardinals s. Angeli .
-*) Hardt II 486; Mansi XXYII 1045. Dalionmu mich J. de Wellis.
■'') ... dum tarnen unico contextu cessionem .sui papatus simpliciter cele-
braret, J. de Wdlis unten.
**) Son-old Wellis wie besonders die Chronik Juans II. S. 307 seigen das klar.
Letztere spriciit von einem Ultimatum am 11. Oktober.
C. Die Verliandlungen ven Perpionaii. 381
Am 14. Oktober wird Sigismund nach Cerretanus ein eigen-
artiges Stück mit dem Anfange ,Ante omnia per serenissimum
principem' überreicht.^) Es kommt nicht von Benedikt direkt,
sondern von seinen Anhängern (presentata pro parte d. Petri
de Luna); es hat auch eine eigene Ausdrucksweise, so icird einmal
,consilmm in Constancia existens' genannt, was in Benedikts An-
trägen nie vorkommt. Es bezweckt die Verlegung des Konzils auf
proven^alischen und französischen Boden. 7 Städte werden ge-
nannt. Dort wird Benedikt vor dem von allen Ländern beschickten
Konzil abdanken, und nach einem besonderen Wahlmodus wird der
neue Papst gewählt werden.-) Ich kann damit nur eine in einer
Vita Johanns XXIII. untergekommene interessante Episode in
Verbindung bringen, welche die Wühlereien von französischer
Seite für die Konzilsverlegung höchst anschaulich schildert: das
Zusammenströmen von 75 Prälaten und Doktoren französischer
Herkunft in Perpignan, die heimlichen Verhandlungen mit Bene-
dikt, die längeren Beratungen über das obige Stück, die endliche
/ibstimmung im Franziskanerkloster, wo Sigismund wohnte, das
Drängen der Erzbischöfe von Tours und Reims auf unbedingte Ver-
legung des Konzils in eine von 8 französischen oder proven^alischen
Städten, die Gewinnung fast aller Konzilsgesandten mit Ausnahm(i
des Bischofs von Ripen und Adria, des Johannes de Opizis und des
Konrad von Soest, die Dazwischenkunft Sigismunds und die schließ-
liche Ablehnung der Vorschläge. In ,Ante omnia' und in den
Vorschlägen der Franzosen sind die Hauptpunkte, die Verlegung
des Konzils nach Frankreich, darauf die Wahl, und daß Benedikt
sich nur hierauf einlassen wolle, gemeinsam.'^) Sigismund mußte
0 Vgl. Bd. II 265. Öfter (jedr.: Hardt II 490; Mansi XXVIII 225:
Martene et Burand, Ihesaurus novus II 1648; Forsch, u. Quellen S. 328.
Wichtig für die Provenienz ist, daß ,Ante omnia' sich mich in. der Barherini-
Sfimiiilmig XVI 83 f. 181 findet.
'^) ZiDii ersten Mal wird hier der gemischte Wcdilkörper von Kardinälen
lind Nationscertretern. wie er in Konstanz später sur Anwendnng kam. vor-
geschlagen. Hier wird ancJi stillschweigend schon die fünfte Nation einge-
schoben; die meisten Handschriften sprechen freilich von IV naciones.
3) Muratori, Rer. Ital. SS. III 2, 849. Duchesne, Liher pont. II 540 f. An-
scheinend sind hier swei Berichte von Perpignan aneinander gereiht. Zuerst
hat J. Schmitz, Die französische Politik tt. die UnionsverJiandhingen des Con-
cils von Constanz (Di.ss. 1879) S. 27 diese Stelle lieraii gezogen, auch sclion die
Gründe für die Glaiihnu'irdigkeit angeführt. Dazu kommt noch, daß Pere de
Falchs in den Berichten zu Anfang September auf das mißgünstige Treiben der
Franzosen hinweist und besonders, daß Comnel schon am 10. Oktober berichtet:
382 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und da.s Konzil.
vom Standpunkte der schnellen Erledigung die Verlegung des Kon-
zils, die einer Auflösung gleichgekommen wäre, ablehnen. Bene-
dikt ist in Perpignan nur in allgemeinen Wendungen darauf zurück-
gekommen.
Am 15. Oktober ließ Benedikt den offiziellen Antrag über-
reichen: ,Cum per serenissimum'.^) Wenn die ,via iusticie' nicht ge-
wollt würde, wolle der Papst die ,via renunciacionis' einschlagen,
aber nur wenn Sicherheit dafür bestehe, daß alle christlichen
Fürsten dem N euzuwählenden gehorchen würden, und wenn die
Wahl kanonisch sei. Zur Besprechung wurde eine Kommission von
je sechs Anhängern Benedikts und der Konstanzer-), soicie von
8 Vermittlern (mediatores) Ferdinands eingesetzt. In der Bera-
tung erklärten die Konstanzer den ersten Punkt für praktisch un-
durchführbar und über den zweiten erbaten sie sich Auskunft.
Tag für Tag wurden sie hingehalten, erst am 26. Oktober erklärte
Benedikt in .Sequilur practica'-^), was er unter kanonischer Wahl
verstehe: In erster Linie, daß er selbst wähle, in zweiter, daß
Wahlkommissare, die von ihm und dem Konzil ernannt würden,
in komplizierter Forin den Wahlakt vornähmen. Die Gegner hielten
eine Antwort hierauf nicht für nötig; selbst die Mediatoren Fer-
dinands lehnten sie ab.
Dagegen hatten die Konzilsgesandten einen anderen Vorschlag:
,Quod primo et ante omnia': Habilitation beider Parteien, Autori-
sation des Konzils von Konstanz, Union der Obödienzen, dann abso-
lute Abdankung Benedikts, Angabe des Termins, an dem Prälaten
und Gesandte der Obödienz Benedikts in Konstanz sein müssen,
dann Neuwahl.*) In der Audienz der Legaten und des Herzogs von
Brieg, als Abgesandten Sigismunds, die im menschen- und soldaten-
Habebimus unionera, nisi Gallici tribulent neoocium. 1^///. unten Ihm ist
natürlich nur flas Äußere heJcrtunf. Auffällig ist die (jroße ZuhJ der Fran-
zosen. Ich weiß nur von (janz weni(jen fiele itshriefen nnd anf'fnUiti ist ferner,
wie der Ersbischof von Toifrs später (jenen die Verleißintj des Konzils n-ettert.
(Hardt II 528).
') Hardt II 486; Mansi XXVII 1045.
^) J. de Wellis (jehörte dazu, der Erzbischof von Tours nennt 9 mediatores.
3) Hardt II 488 nnd der Schluß noch einmal 530, Mansi XXVIl 1046.
Marlene et Durand, Amplissitna collectio VII 1208 — 1212.
*) Dieser sonst nicht (jenannte Vorschlag steht nur in dem Bericht des
Ersbischofs von Tonrs {Hardt II 533). Ferdinand. Sioismiind. BenediTct nnd
die Seinen nrüssen ihn haben : d. Petro tradita, quam et adhuc penes se habere
speratur.
C. Die Verhandlungen von Peri)ionaii. 383
gefüllten Thronsaal der Burg stattfand, hielten beide Gruppen vor
dem Papste ausführliche Reden und baten um Annahme der Prac-
tica; vergebens^).
Die Chronik Juans II. weiß von einem Aufbruch Sigismunds,
als er von der Ablehnung hörte, von einem Bittbesuch des Infanten
Alfons, der den König milder stimmte, aber auch von ernsten Vor-
ivürfen, die Sigismund am Krankenbette Ferdinands gemacht habe;
jedenfalls kommt dieser mit einem gleich darauf entstandenen, am
3. November überreichten Vorschlage: ,Est visum serenissimo'.-)
Es sollen Kommissare ernannt werden, denen Benedikt das Recht
der Verzichtleistung gibt, die das idlgemeine Konzil berufen, in
Konstanz sich informieren sollen, ob alles für die Union und Wahl
dort vorbereitet sei, und denen die Kardinäle Benedikts die Wahl
des neuen Papstes übertragen können, wobei für Benedikt ehren-
voll gesorgt werde. Benedikt lehnte wegen der Schwierigkeiten
und des Zeitverlustes in der Cedula ,Ad practicam domino
nostro'^) am 8. November ab. Zudem, sei eine Vereinigung mit
den Schismatikern, besonders mit den von ihm abgefallenen
scismatici formati nicht möglich; Konstanz passe ivegen der dort
herrschenden Unfreiheit nicht. Er wiederholt seinen alten Plan,
daß er 6 Wahlvertreter stelle, die anderen könnten ebensoviel,
selbst bis zu 12 senden; die Zusammenkunft solle in einem Orte
seiner Obödienz stattfinden, doch will er auch Marseille, Nizza,
Savona zulassen.
Damit war der Bruch da. Sigismund war am 6. November*)
trotz Bitten Alfonsos — die Chronik Juans II. spricht von weiteren
Bittgesandten — nach Narbonne mit den Konzilsgesandten zurück-
gekehrt. Am 9. wird die erste Requisition der Zession von Bene-
dikt verlangt durch die Cedula: ,Beatissime pater. Cum negocium
extirpacionis''); vielleicht ist man nicht gleich einig gewesen, aber
schließlich haben sich die Gesandten Kastiliens, Navarras, der
*) Hardt II 533; Chronik Juans IL S. HöH Kap. 24.
-) Ray nah! ad a. 1415 Nr. XLVII. J. de Wellis spricht von einer fber--
reichunff am 1. November, von dem BifUjanne Alfonsos am 2. Novemher.
^) Hawptteile hei Raynnhl ad a. 1415 Nr. XLVIII. Anfand '""' einzelne
Teile unten im Rovira-Protokoll.
*) Vgl. Altmann, Reg. imperii XI Nr. 1904 a. Am 13. November entschuldigt
sich der Johanniter-Großmeister bei Ferdinand, daß er bei den) pJötslichen Ab-
zug Sigismnnds (subitum et acceleratum d. imperatoris illinde recessum), dem
er habe folgen müssen, keinen Abschied nehmen konnte. Or. Pap.
■') Hardt II 492; Mansi XXVIIl 226.
384 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
Graf Bernhard von Ärmagnac und Graf Johann von Foix ange-
schlossen, obwohl die Königin Katarina von Kastilien Schreiben
zu Gunsten des Papstes gesandt hattet) In einem langen Schrift-
stück ,Ut appareat veritas'-) gibt Benedikt am 12. November einen
geschäftlichen Rückblick über den Verlauf der Verhandlungen,
um mit den Sätzen zu schließen, daß er Sigismund genug ange-
boten, aber zu weiteren Verhandlungen bereit sei. Tags darauf
um 3 Uhr verließ er mit seinem gesamten Gefolge Perpignan und
fuhr nach Collioure. Dort erreicht ihn die am 13. abends ausge-
stellte zweite Requisition ,Beati&sime pater. Supplicacioni et requi-
sicioni'^), die Abdankung, eventuell Sendung nach Konstanz und
Rückkehr nach Perpignan verlangt, am folgenden Morgen. Bene-
dikt antwortete am 16. in Port Vendre auf der Fahrt nach Penis-
cola*), er habe genug getan, zurückkehren könne er nicht, da
Sigismund auch abgefahren und Perpignan für ihn nicht sicher sei.
(,Cum per ultimam scedulam')'). Am selben 13. November for-
derte Ferdinand die Kardinäle und Prälaten in zwei Schreiben
auf, nach Perpignan zurückzukehren (,Cum Serenissimus' und
jFerdinandus etc. Reverendis'), icorauf die Kardinäle am 16. ant-
worteten, sie hätten mit der Abreise ihre Pflicht erfüllt und würden
ohne ihren Herrn nicht zurückkehren. (,Requisicioni').'')
Diese schärfere Tonart wollten viele Prälaten nicht mehr
mitmachen. Es kam zu sehr erregten Auseinandersetzungen. Unter
Ausschluß der entschiedensten Gegner wurde das Programm fertig-
gestellt, das zum 25. November in zwei Fassungen vorliegt und in
*) Vffl. unten siim 14. November.
2) Harclt II 4M; Mansi XXVIII 227.
^) Harclt II 500; Mansi XXVIII 230. Die Abreise Benedikts muß über-
raschend (jekomnieit sein. Der Nepote liodrifßo de Lima. Komtur vo-n Monsoii.
schreibt oni 15. Dczpniber an die Königin: Quaiido . . . el papa i)artio de Per-
piynan, supe tan tarde la partida, que apenas uve tyeni])o de seer ala sallida
suya, en tanto, senora, (pio yo no puede toniar comiat del sefior rey, de vostra
senyoria iii del princep ni de persona del mondo . . . Peniscola a XV. Dezieni-
bre. Or. Pap.
*) Er soll nach einigen (ßeichseitigen Chronisten, vor allem nach Boades.
dem Rektor der Kirche in Blanes. der den Papst damrils leu-irtete und der
seinen Libre dels feyts 1420 beendete, den Gesandten auf die Frage, was sie
Ferdinand berichten dürften, geantwortet haben [in. hast manischer Fassung):
A mi que te hize enbias al desierto.
') Hardt II 504; Mansi XXVIII 230.
«) Die drei Stücke Hardt TI 506—8; Mansi XXVIII 231—232. Eine Anf-
n-ort der Prälaten liegt nicht vor.
C. Die Verliandlunofen von Perpignan. 385
der kürzeren ,Conclusiones facte' enthüll: Versammlung beider
Obödienzen in Konstanz; Absetzung Benedikts, wenn er nicht ab-
dankt, und Neuwahl; zur Absetzung ist Stimmenmehrheit der Ver-
treter seiner Obödienz erforderlich.^) Dem Erzbischof von Sara-
gossa, der von „schrecklichen Wegen und unerhörten Neuerungen"
gesprochen, wurde der Eintritt in den königlichen Rat verboten;
er ging mit dem Bischof von Palencia. Der Kronprinz verkündete
die drei Punkte und hob dann die Sitzung auf. Mehrere Bischöfe
und Äbte protestierten. Der Abt von Montserrat bat den König
um Genehmigung seiner Abreise; Ferdinand sagte ihm dabei böse
Worte.^)
Noch fehlte die dritte und letzte Requisition an Benedikt. Sie
erging im Namen der drei Könige und der beiden Grafen.^) Noch
einmcd beschwört der König in ,SaTictissime et beatissime pater.
Pro parte") durch seine Räte Ramon Xatmar und Peter Basseti zum
Nachgeben; schon klingt aber der Ton drohender. Am 29. reist der
Bruder Vicente Ferrers, der Karthäuser Bonifazius, in Begleitung
der anderen Gesandten nach Pefiiscola:'), wo am 12. die Verlesung
des Stückes stattfindet; am selben Tage werden noch einmal die
Kardinäle aufgefordert, da Christus das Haupt der Kirche sei, auch
ohne Benedikt für die Union zu wirken: ,Cum per serenissimum'.")
Benedikt verweist in seiner ausführlichen Schlußantwort am IG. De-
zember auf das für Februar zusammenberufene Konzil, betont die
Unfreiheit des Konstanzer Konzils und protestiert gegen jede von
') Hardt II 522; Bd. II 270. Die andere FasmnQ ,Coiiclusiones recepte'
v(jl. unten SU 'Novemler 2ö.
'■*) Vgl. Brief des P. Comuel zum 15. Dezember.
^) Nach dem Rovira-ProtokoU erklärten die Vertreter Ferdinands, vom
König x^on Navarra hätten sie keinen direkten Auftrag. Merkwürdig ist, daß
ütier Armagnac nichts weiter gesagt wird; er war doch wohl schon auf dem
Wege nach Paris. Die Chrfniik des Antonio Morosini {vgl. oben 369 A. 3) erzählt
Bd. II SO ettcas dunkel roii einem Zwist Armagnacs, der im Begriffe stand
abzureisen und dem Großmeistar Philibert de Nailhac. Der eine {Armagnac)
sei für Benedikt, der andere für den .neugewählten Kaiser'. Dabei sei der
Johanniter getötet worden! Das ist falsch; denn Nailhac starb erst 1421. Nach
anderer Angabe soll der Gegner Armagnacs der Graf von „Pinaruol" gewesen
sein; ob das der öfter erwähnte savoyische Bastard ist?
*) Hardt II 510; Mansi XXVII 1035.
") Bd. II 269. Beg. 2409 f. 116. Beglaubigung für Bonifazius Ferrer
und P. lufglar bei Benedikt. Dann folgt Memorial. Vom selben Tage Beg.
2408 f. 73 " Beglaubigung für die beiden Bäte.
«) Hardt II 512, Mansi XXVIII 233.
Finke, Acta concilii Constanciensis. III. — »^
386 III. Abschnitt. Bonodikt XIII. und das Konzil.
Ferdinand drohende Freiheitsbeschränkung: ,Antequam respon-
deatur'."") Am selben Tage bekennen sich die Kardinäle noch ein-
mal in ,Ad cedulam requisicionis'-) zu ihrem Haupt und lehnen
unter Berufung auf das Februarkonzil jede andere Kondisbe-
schickung ab.
Daß die tatsächliche Stimmung der Kardinäle sich mit der hier
betonten nicht völlig deckt, bekundet ein Gutachten derselben, das
sie in Verbindung mit den maßgebenden Personen der Kurie Be-
nedikts vor dem 16. Dezember dem Papste überreichten. Es beginnt:
,Beatissime pater, pro Dei servicio',") Wohl lassen sie Benedikts
bisherige Vorschläge als die besten gelten, aber das Ergebnis
ihrer Beratung ist: Nach Ausführung der notwendigen Vorbedin-
gungen und Festlegung der Kautelen können sie mit den scismatici
et heretici tollerati zusammen der Kirche ein Haupt geben. Es
kommt hierfür nur auf die Genehmigung Benedikts an. Sie heben
als Grund hervor: cum prohibicio iuris naturalis vel divini partici-
pacionem cum scismatico vel heretico nisi in crimine interdicat.
Ferdinand spricht in seinen Requisitionen stets von seiner Ver-
bindung mit Sigismund in Narbonne. Tatsächlich stehen in seinen
Registern um diese Zeit fast tägliche Abordnungen verzeichnet.
Dort finden sich auch die Requisitionen.*) Andererseits sendet
Sigismund wiederholt Gesandte nach Perpignan. Am 16. November
schreibt er, daß ihn tam grandia tamque ardua nova et negocia,
die er abends vorher einfahren, zur sofortigen Abreise nach Avignon
zwingen. Wahrscheinlich hat er damals die Nachricht von der
1) Hardt II 514. Mmisi XXVIII 235.
0 UiHjedrucM. V<il. unten. Nr. 211 S. 480.
^) Vgl. Nr. 210. Früher in Forsch, u. Quellen S. 325 gedruckt. Benedikt
sagt am IG. November, er könne, da er auf der Fahrt sei, nicht aitf Alles von
Ferdinand Geforderte eingehen. Das n-ürde er in Peniscola tun. Zn diesen
nicht beantworteten P, nkteu gehört die Kon^dsfrage. In diesen Vorschlägen
heißt es SU Anfang: Supor via gen. concilii aporta in requisicione olim facta . . .
in Coquolibero hätten sich die Kardinäle mit Bischöfen und Kurialen unter-
halten. Der früheste Termin ist der 15. November, an dem der hier genannte
electus Barchinonensis ernannt wird. Doch n-eist das olim auf spätere Zeit hin.
*) Vor allem in lieg. 24()H u. 2409. Die nichtigste Gesandtschaft ist tcohl
die seiner bedeutendsten Bäte Gueraldus Alamanni de Cervilione gubernator
Cathalonie, Didacus Fernand! de Vadiello und anderer am 6. November, um
Sigistnund zu rücksuh alten {Reg. 2408 f. 111) und des Didacus Ferdinand! de
Quinyones, D. Fernand! de Vadillo, Sperandeu Cardona und Bonanatus Petr!
am 29. Norendjer zu den leisten Vereinlarungen vor dem Narbonner Vertrage.
(Eeg. 2408 f. 74.)
C. Die Verhandlungen von Perpignan. 387
furchtbaren Niederlage der Franzosen bei Äzincourt am 25. Oktober
gehört. Er sendet den Erzbischof von Tours und den Bischof von
Genf.^) Ihnen folgten zur entscheidenden Zeit, am 21. November,
der Erzbischof von Riga, der Herzog von Brieg und der Edle Jo-
hannes de Belliforti.^) Brieflich feuert Sigismund den kranken
König immer wieder an.
Dem Vertrage von Narbonne (13. Dezember) folgte die Publi-
kation. Beamte werden damit für eine Reihe von Städten, geist-
lichen und weltlichen Behörden beauftragt, der König selbst teilt
Konvokations- und Subtraktionsformel den in Perpignan vertretenen
Fürsten, auch dem Grafen von Armagnac, mit (21. und 23. De-
zember). Der Gubernator von Schottland wird von ihm gebeten,
seine Vertreter nach Konstanz zu senden und die Prälaten des
aragonischen Reiches bekommen die Weisung, sich für die Kon-
stanzer Reise bereit zu halten. Johannes de Wellis schildert die ab-
schließenden Verhandlungen zwischen der aragonischen Partei und
den Konzilsgesandten am 22. Dezember in Narbonne; wahrschein-
lich nahm daran auch Sigismund teil. Bald darauf müssen sie ab-
gereist sein, denn schon am 28. waren König und Konstanzer in
Narbonne.^)
Eigentümlich berührt es, daß die Suppliken noch in gewohnter
Weise nach Peniscola wandern. So am 5. Dezember für den be-
rühmten Panormitanus.*)
Die feierliche Obödienzentziehung war für den 7. Januar ge-
plant,") mußte aber, da Vicente Ferrer, der hierbei die Hauptperson
') Or. Perg. vom 16. November: Tarn grandia tamque ardua iiova et nego-
cia heri hora serotina subito nobis occurrerunt, quod aliter fleri posse nequa-
quam videmus, quin opporteat nos personaliter versus Avinioneni concite
properare ibique . . . aliquantisper immorari. Die schlimmen Nachrichten
nns Umjarn wird er schon eher yehört haben. Für französische Angelegenheit
spricht auch die Wahl der Gesandten. Schließlich blieb Sigismund doch in
Narbonne, vielleicht auf die Bitten Ferdinands vom selben Tage, der ihm in
der Nähe Perpignans verschiedene Burgen als Aufenthalt anbietet. Döllinger
II 378.
^) Or. Pap. Geleit vom 21. November.
^; In Reg. 2400 f. 29—34 die meisten Akte. Vgl. auch 2408 f. 87.
*) Reg. 2391 f. 54: ürator noster Anthonius de Fridericis . . . Panormi-
tane urbis oriundus et legum doctor, der bei seiner langen Abn-esenheit von
Sisilien in seinen Pfründen geschädigt ist.
sj \Yiy haben zwei Berichte darüber: Den Brief der Königin-Witwe Mar-
garete an den Bischof von Mallorca, katalanisch (Reg. 2355 f. 86: öfter, meist
in kastilianischer Übersetsung gedruckt.) Sie ersählt, daß Vicente Benedikt
25*
388 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
sein sollte, seine Abreise auf diesen Tag festgesetzt hatte, auf das
Dreikönigsfest verlegt werden. Der Heilige brachte hierbei wohl
das härteste Opfer seines Lebens. Er mußte den Tausenden pre-
digen, daß sein Papst, der ihm noch ein paar Monate vorher so gütig
keinen Befehl, sondern eine Bitte gesandt hatte, nicht mehr Papst
sei. Da Benedikt in Sachen der Union gezögert habe, so habe der
König, Gottes Befehlen mehr gehorchend (ds denen des Papstes,
Verordnungen getroffen, die bitter für den Papst, aber gut für das
Heil seiner Seele seien. Und dann verlas er das Schriftstück.^)
D. Die Gesandtschaft K. Ferdinands von Aragon an
K. Sigisniund nnd Frankreich 1416.
König Ferdinand entfaltet nach dem Narhonner Vertrage und
der Subtraktion eine rege Tätigkeit, um das Unionswerk vor seinem
nahe bevorstehenden Ende zu sichern. Diesem Ziele dienen in
erster Linie, wenn auch politische Aspirationen für sein Haus nicht
ganz fehlen, in den ersten Monaten des Jahres 1416 die Verhand-
lungen mit dem länger in Avignon weilenden Sigismund, mit den
norditalienischen Staaten, mit Frankreich, seine Friedens- und
Bündnisbemühungen, die den ganzen Westen umfassen.
Bei Sigismund weilte der gewandte Felipe de Malta. In seinem
MemoriaV) werden die Sendung des Diago Fernandez de Vadiello
mich jetzt noch den wahren Papst iienannt habe. Der Bericht des Johannes
Lecomte an den Knrialen Petrus de Trilhia ern-äliiit das nicht, sondern hebt
hervor, daß Vicente den Papst getadelt habe. (Bd. II 270 u. ö.). Die frühere
Feier begründet Ferdinand Navarra und Foix gegenüber mit den Plänen des
Heiligen. Vgl. Reg. 2408 f. 8.
V In Perpignan ivaren auch ans politischen Gründen englische und
französische Gesandte. Reg. 2408 f. 70; 2409 f. 100 >■ ff.
-) Tramet de punt en Castella a mossen Diago Fernandez de Vadiello
sobre la conclusio de les dites confederacions e axi mateix sobro la execucio
dels fets de la unio . . . e que de continent, com sie tornat, ab la solemne
que eil Deu volent enten tremetre en Constang'a, . . . tractar e finar de la
concordia del dlt senyor e del rey Luys . . . Item li dira, com en lo principi
dels negociis de la unio tractadors en aquesta vila lo dit senyor scrivi larga-
ment al rey de Scocia, tremetos aci, axi com hu dels de la obediencia de
nostre senyor lo papa, sos embaxadors et no sab, si hague les dites letres et
que hara li scriu del apuntament et finament dels affers. Per que lo prega,
que ab la letra de la vocacio del concili li fa^a i)ortar la letra, que lo dit
senyor li tramet a fi, (pie sos embaxadors e prelats entrevinguen ab los de
D. Die Gesandtschaft K. Ferdiiiaiuls an K. Si{>ismuiKl etc. 389
nach Kastilien, der neben der Suhtraktionsmitteilung das Bündnis
der drei Könige fördern soll, die Benachrichtigung des Regenten
von Schottland, die Aussöhnung mit Ludwig von Änjou, vor allem
aber die Waffenstillstandsverhandlungen mit England-Frankreich
als Häupter örterungspunkte bezeichnet.
Auch Ferdinand wollte dafür sofort Gesandte nach Frankreich
schicken. Es wurde ihm. abgeraten, da die Franzosen über sein
IJeiratsprojekt mit England verstimmt waren. (Nr. ) Am 9. Ja-
nuar kam die Nachricht von der Subtraktion nach Avignon. Sigis-
mund, die Konzilsgesandten, für deren Rückreise der Römische
König nur mit Not das notwendige Geld auftrieb, und diß
ganze Stadt Avignon feierten das Ereignis. Beide Könige bleiben
noch bis Ende Februar in lebhaftem Verkehr: Sigism^und informiert
Ferdinand über die Absendung neuer Konzilsgesandten, über die
baldige Ankunft der littere convocatorie, über die guten Nach-
richten aus Konstanz, die Herzog Amadeus von Savoyen übersendet,
und tröstet ihn zugleich über die Widerwärtigkeiten, die er in
seinem Unionseifer erfahre; ihm seien ähnliche Angriffe wider-
fahren. Dieser letzte Brief vom 22. Februar war schon auf der Reise
von Chambery nach Paris geschrieben, wo Sigismund am 1. März
eintraf.^)
aquesta obediencia . . . Item li explicara, com ... ha hauda nova, que lo rey
Dan(>laterra sen es tornat en Iiifilaterra, per la qual cosa . . . a sobresegut tre-
metre sos cmbaxadors per la concordia entre eil et lo rey de Fran^a, . . . dub-
taiit, que lo dit rey dels Romaus per aquesta raho delil)erarie no anar eu Fran^a.
Empero si el continuara la primera deliberacio, quel prega, Ion certlfich, car
de continent sos embaxadors seran ab eil. Bann Nachricht über die kommende
Subtraktion. Reg. 2400 f. 28.
') Briefe Sifiisnmnds vom 24. Januar. 6., 15. und 22. Fehrtiar. Or. Pap..
Kronarchiv. Der lefste lautet: Nach der Freude über die Bessermaj im Be-
finden Ferdinands: Ad gaudium vobis hiis duximus intimandum illustrem
Amadeum comitem Sabaudie . . . paulo post ducalem Sabaudiensem dignitatem,
qua eundem novissime decoravimus, ad maiestatis nostre presenciam . . .
direxisse nunctios nobis inter alia illariter signiflcantes de Constanciensi
civitate nova a suis talia recepisse, (jualiter . . . sinodus ... de per frater-
nitatem vestram . . . peractls ingentem assumpsisset consolacionem et grande
gaudium. dignas de eis ceremonias cum debitis processionibus devotissime
solempnizando. Dam n-erde er ihm von Paris ausführlicher berichten. Insuper,
frater carissime, vestrorum emulorum susurraciones subdoleque suggestiones
bonorum continuo extortorum ojjerum, quas vestris fraternis auribus nuper
sensimus insonitas extitisse, minime advertendas fore ceiisemus, cum nonnisi ad
rem publicam disturl)andam et christianitatis radicem subvertendam eorum
assidua sit conspiracio, notiflcanteset maiestatem nostram eisdem iaculis vel
390 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
Am 7. Februar wurden die Beglaubigungsschreiben Ferdinands
für den Bischof Johannes Eximeni von Malta und den Ritter Ram-
baldus de Corbaria ausgestellt, die den oberitalienischen Staaten
die Obödienzentziehung meldeten und Benedikts Bemühungen in
Rom sich festzusetzen entgegenarbeiten sollten.^) Der Bischof er-
hielt eine Remuneration von 1540 Gulden für 6 Monate.^) Anfang
März hörten sie in Montpellier mit großer Freude von dem angeb-
lichen Nachgeben des Papstes. Über den Werbezug, der den Bischof
von Genua über Lucca, Florenz, wo er Ferdinands Tod erfuhr, Bo-
logna, Ferrara nach Venedig führte, von wo er am 11. Mai heim-
kehrte, da der Weg nach Rom gesperrt war, liegen katalanische an
Ferdinand und Alfons gerichtete Briefe vor; ein lateinischer ist
von ihm später an Antonius Caxal nach Konstanz gerichtet wor-
den.^) Mehr fast als das Ergebnis der Reise in diesen Staaten, in
denen die Gesandtschaft mit mehr oder minder*) großer Freund-
similibus ledi perpetratum extitisse, quemadmodum per auctenticatam copiani
litterarum hiis insertam fraternitas vestra poterit intueri . . . Datum Burbunii
die XXII. mensis Februarii . . . Or. Pap. Leider ist der erwähnte Brief nicht
vorhcnideii. Eine Nachschrift lerntet: Post scripta . . . intelleximus illustrem
comitem Marchie fuisse interemptum, cuius rei tamen veritatem iam credimus
ad vestram devenisse noticiam. Die letzten Besieimngen Ferdinands sn Sigis-
iHKiid sind wohl seine Ordetisverleihungen vier Tage vor seinem Tode: 50 mag-
nates, milites iisnK darf Sigisnimid mit amprisia iarre decorare. Er selbst,
die Königin. Alfons und Infant Pedro seien quam misistis vestra drachonis
amprisia insignitos. Sigisninnd habe zu Ferdinands amprisia den. Treueid
geleistet; das sei nicld Ferdinands Absicht gewesen; dariun löst er ihn davon.
Heg. 2442 f. 36, 2410 f. 10.
*) Reg. 2441 f. 62 — 65. U. a. Kredenzbriefe an Karl Malatesta, an Siena,
an den Herrn von Ferrara, Ravenna. Lncca. pretorurbis Rome, Paulus de Ursinis,
att die Stadt Bologna, an eine Reihe Bischöfe ohne genanere eingaben, an 7houias
Mocenigo, Dogen von. Venedig. Thomas de Campofregoso, Dogen von Genua. usn\
'^) Reg. 2442 f. 18 '^. Da er 1419 der Camera apostolica die annata com-
pleta schuldete, bittet K. Alfons für ihn beim Papst um Nachlaß. Sciens
episcopum eundem persuasione et dissuasione ingeniosum ac moderatum esse
permaximum, habe ihn Ferdinand nach Italien gescIiicM. Reg. 2667 f. 63''.
^) Die katalanischen Briefe — der letzte vom 7. Mai — Caja c. di Costanza
18; der lateinische Bd. II 294 — 297. Die Initien der Reden nicht immer ak-
kurat. In Florenz, heißt es in den katalanischen Berichten. ,verwelkten ihnen
alle Blumen der Freude bei der Nachricht vom Tode des Königs.' In Venedig
zeigten ihnen die vornehmen Ferren die Schönheiten. Reichtümer und n-under-
baren Ansichten der Stadt.
*) Die Venezianer z. B. meinten : Ferdinand werde n-ohl gehandelt haben, wie
es seiner Weisheit entspreche. Znr Aufforderung, für die Unio)i zu wirken, meinten
sie : als treue Söhne der Kirche warteten sie ab, was die andern Fürsten täten.
D. Die Gesandtschaft K. Ferdinands an K. Si{tismund etc. 391
Ikhkeit aufgenommen wurde, waren die Mitteilungen über die
Fäden, die von Peiliscola nach Neapel und Rom gesponnen wurden.
Im offiziellen Frankreich war die Stimmung für das, was Fer-
dinand und Sigismund in Narbonne durchgesetzt hatten, nicht un-
günstig; aber weite Kreise hätten gern eine Verlegung des Konzils
nach Frankreich gesehen. Der Graf von Ärmagnac, ein Freund
Benedikts, der an den Verhandlungen in Perpignan teilgenommen
hatte, war vor Abschluß nach Paris gereist und befand sich auf dem
Kriegsschauplatz. An ihn richtet Ferdinand am 7. Januar ein fle-
hendes Bittschreiben, doch nicht zur Seite zu stehen, indem er ihm.
zugleich die Subtraktionsfeier schildert.^) Es mußte also eine Per-
sönlichkeit als Gesandter gewählt werden, die es verstand mit den
Hof- und Universitätskreisen zu verkehren und zugleich auf die
Masse des Klerus ermunternd einzuivirken. Als solchen wählte der
König den Ordensgeneral der Dominikaner Johannes de Podio-
nucis'^), den ein vornehmer Katalane Dalmacius de Darnius beglei-
tete. Sie sind langsam gereist. Ihre Empfehlungsschreiben und ihr
Memorial stammen vom 7. und, 8. Februar^) und in Paris erschienen
sie am 13. März. Es kam noch ein Punkt dazu, der ihre Mission
heikel machte: der aragonisch-englische Heiratsplan. Die Fran-
') Reg. 2408 f. 85. Alfoiis hatte die fransösisclie Gesandtschaft (vgl. Nr. 224)
in Verdaclit. daß sie von Ärmagnac stamme und von Benedikt veranlaßt sei;
darum rät er dem Vater Vorsicht.
■^) Am 1. September {vgl. auch Beg. 2442 f. 128'-' zu August 14} sandte Hin
Alfons nach Konstanz. Er soll seinen Gesandten in. der Fortfülniing des
Unionsiverkes lielfen (Reg. 2442 f. 133). Er erhält cds Gehalt täglich 4 Goldfforin
(Reg. 2442 f. 173 zxi 1417 Februar 1). Johannes Jiielt dem iieuen Papste die
Begrüßungsrede {Bd. 11 518); er wurde sein Beicittvater. Alfons freut sich
über die Nachricht: Havem special afeccio e volar a vostra honor e ultra a^o
havem singular confian^-a, daß er für die Interessen des Königs wirken werde.
{Reg. 2400 f. 64.) Er n-urde 1418 Bischof von Catania.
^) An Karl, die Königin, Hersog von Berri, Dauphin Joliannes, den,
Kardinal von Bar. Hersog von Burgund. Bayern, Bourbon rnd an 33 Bischöfe
und Edle. {Reg. 2410 f. 18 f".) Ihr Memorial enthält zunächst die Erklärung,
daß der König fort prestament enten tremetre sos solemnes enibaxadors a la
congregacio de Costan^*a. Sie sollen den französischen, Hof treiben, die Unions-
frage eifrigst zti fördern. Sie sollen die Universität besuclien und einen Brief
Ferdinands iltr übergeben. An den Grafen von Ärmagnac : que fa^a la sub-
traccio axi com eil, lo rey de Castella, rey de Navarra e lo comte de Foix
han feta. Item a part al duch de Barri e altres, quels parra esser exiiedient,
explicai'an los tractes, que lo dit senyor ha entes, fa lo papa ab lo rey Luis
e altres, per^o com a^o toquen gran desservir de Deu e destorbs de la pro-
sequcio de la unio. Reg. 2441 f. 56''.
392 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
zosen waren zunächst erbost, sie wollten Karls VI. Tochter Katarina
mit Heinrich V. von England vermählen und so den Frieden er-
langen. In Beziers begegneten sie einer nach Spanien reisenden
französischen Gesandtschaft; dort riet ein französischer Kavalier
den Gesandten, sie möchten umkehren, denn: mala cara e mala
recepcio trobarian. Außerdem waren in Frankreich böse Gerüchte
über Konstanz verbreitet, es hieß, man habe Sigismund sagen
lassen, er möge in Gottes Namen nach Hause reisen! Doch stellte
sich alles über Konstanz Gesagte als böswillige Erfindung heraus.
Welchen Eindruck doch aber die Nachrichten auf die Gesandten
gemacht, ersieht man daraus, daß sie sich immer wieder nach dem
Gang des Konzils erkundigen.^) Eine Mißstimmung wegen des Hei-
ratsplanes war auch bei den Höchsten, wie beim greisen Herzog von
Berry, vorhanden, doch störte sie die Verhandlungen nicht.
Über die Pariser Verhandlungen besitzen ivir den ausführ-
lichen, feinziselierten Bericht des Ordensgenerals. Den König kön-
nen sie wegen eines neuen Anfalls nicht besuchen;-) auch die Kö-
nigin nicht. Sigismund bekommen sie ebenfalls zunächst nicht zu
sehen, da er wichtige Verhandlungen in der englisch-französischen
Streitsache führt. Die Verhandlungen im Hause des Herzogs von
Berry und in der Universität verlaufen glatt. Nur einen sonderbaren
Zwischenfall gab es. Der Kanzler wünschte den Vertrag von Nar-
bonne und den Subtraktionsakt zu sehen. Er hatte schon bei der
ersten Zusammenkunft darum ersucht. Die Gesandten geben den
letzteren, den Vertrag aber nicht, da sie keinen Auftrag haben und
auch kein beglaubigtes Exemplar mit sich führen. Sie sprechen
ihre Verwunderung über das Nichtvorhandensein am Hofe aus, die
Universität habe ein Exemplar. Spitz antwortet der Kanzler, daß
ihn das nichts anginge, am Hofe habe man sich noch wenig darum
gekümmert. Er erbitte ein Exemplar, um darüber mit den Ge-
sandten verhandeln zu können. Die Gesandten lehnen Diskussion
und etwaige Änderungsvorschläge von vornherein ab. Der Kanzler
begütigt: so habe er es nicht gemeint, er stimme ganz mit ihnen
überein, und so erhält er das unbeglaubigte Exemplar. Hier klingt
doch eine merkwürdige Gereiztheit, ein wenig Mißachtung gegen-
*) So mich beim Großmeister der Johann if er. Philippus de Neilhaco, den
sie in ,BalneoIis' trafen.
'') Ein Schreiben K. Karls VI. an K. Ferd. über den Eiiipfang der
Gesandten und die Rede des Ordensgenerals , Paris le IIIIc jour Davril'
Kifonarchic, Or. Pap.
E. Von der Subtraktion bis zur Wahl Martins V. 393
Über der großen Unionsarbeü Ferdinands, vielleicht hervorgerufen
durch das Festhalten am Konzilsorte Konstanz, durch. (Nr. ).
Die Gesandten betonen in ihrem Bericht an Ferdinand, daß
ihre Anwesenheit länger notwendig sei; vor allem müßten sie eine
Zeitlang das Interesse an der Union und an Konstanz wachhalten.
So sind sie auch nach dem Tode des Königs geblieben^) und an-
scheinend erst im Mai heimgekehrt. Dann zum 12. Mai erzählt
Jordi Dornos von einem Briefe des Grafen von Armagnac an den
Ordensgeneral der Minoriten, worin er ihm eine Gesandtschaft an
den Papst empfiehlt. Im selben Schreiben wird eines andern
Briefes gedacht, wonach am 17. Mai ein Nationalkonzil in Paris
über die Frage der Verlegung des Konstanzer Konzils entscheiden
solle! (Nr. .) Tatsächlich hat damals eine Versammlung statt-
gefunden; wir wissen aber nur, daß sie Geld für den Krieg be-
willigt hat."") Ob die Frage der Konzilsverlegung berührt worden
ist, läßt sich nicht entscheiden. Daß man aber noch länger in Ka-
talonien auf eine solche Stellungnahme Konstanz gegenüber ge-
hofft hat, läßt sich auch noch aus der Enttäuschung merken, die
uns aus dem Briefe des P. Bertran an den Bischof von Valencia
entgegenklingt.^)
E. Benedikt XIII. und das Konzil von der Subtraktion
bis zur Wahl Martins V.
Eine ausführliche Darstellung der Subtraktion der spanischen
Staaten fällt aus dem Rahmen meiner Publikation. Die Grundzüge
sind schon von Zurita, in unserer Zeit durch Benutzung der archiva-
lischen Materialien von F. de Bofarull in seinem Felipe de Malla
(1883), ferner von Fromme u. a. gegeben. Puig hat neue Berichte
heigesteuert. Doch liegt noch manches im Kronarchiv, das die
Schwierigkeit des im Lande unsympathischen Subtraktionsge-
') Benlanhifiinifieu Alfonsos au dieselben Adressen icie bei seinem Vater;
Nachricht vom Tode Ferdinands, ih'efj. 2665 f. 11—21.) Anscheinend kehren
sie erst im Jitni heim: Spätere Berichie fehlen. An Armaynac sendet er einen
besonderen Gesandten, Raymundus Caldes.
^) Valois IV 514, 518.
^) Lo general clels Preicadors e mossen Dalman Darnius, qui eren anats
en Fran^a . . . son tornats. Dels noves, que porten, nous ne pux cortiflcar.
Bern pens, que seran conformes a la opinio del dit general. Mas si son veres
o falses opinions ne son, Deus ne sap la Verität. Diu se, que dien, que los
Franceses han per agradable lo fet de Costan^a . . . Scrit en Barchinona a
XVI. de Juny. Or. Pap,-
394 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
Schaftes,^) mit dem vor allem der Gouverneur von Katalonien,
Grau Alamany de Cervello und die Brüder Felipe und Gilahert
de Malla betraut waren, deutlich zeigt.
Barcelona und Valencia sind die Zentren ihrer Tätigkeit. Bar-
celona sträubt sich zunächst, der Stadtrat will keine Sublraktions-
festlichkeiten, der Klerus ist aufgeregt durch eine päpstliche Bulle,
die alle Gegner Benedikts mit schweren Strafen bedroht und dem
Könige Krone und Land abspricht.^) Man publiziert sie auf die
strengen Strafandrohungen Ferdinands hin zwar nicht, verkündet
aber dafür am 26. Januar 1416 in allen Kirchen der Stadt die
Suspension der Bulle, die der Papst aus Mitleid mit der armen
Stadt gewährt hat und bekundet dadurch, wer Herr ist trotz der
Subtraktion! Da bedeutet es nicht viel, wenn der Gouverneur die
V Die Leute sarjten : Jau sabem, qua be ha prehicat e ha dada al papa
una coltellada per la cara (einen. Messerstich ins Gesicht). Or. Pap. Mit Mühe
fand der Könifi einen Kollektor der kirchlichen Pfründeneinkonimen. Die
Einkünfte der caniera apostolica in Hey. 2441 und 2442. Der Papst befahl
den Generalvikaren: amagassen los libros de las collectas e vacantes e feseu
transportacions e obligacions de las quantias, que son devidas por aquellos.
13. Januar Or. Pap.
-) Die Btdle n^ird oft rjenannt. ist aber anscheinend nicht vorhanden.
(Puig 564 u. ö.) Zuweilen in Verbindtimj mit der 1407 Mai 19 erlassenen
Bulle von Marseille ,In dierum successu' erwähnt. (Hardt IV 1243). Iber den
Inhalt heißt es am 13. Januar: He sabido, que la bulla del i)apa contiene,
que, si substraccio alguna seia feta a eil de obedieneia, que dius pena de
escomunicacion, aquella no sian tenidos ningunos obtemperar e si alguno
aquella obtemperara, que sia ipso facto escomunigado e si por espacio de XX
dias persevera en la excomunicacio, que, si es clerigo, que pierda el beneficio,
si lego, que sia inabil a obtener . . . ninguna cosa ecclesiastica; e si por otros
XX dias apres perseverara en la excomunicacio, (lue dalli avant, si es cicrigo,
que sia preso e meso en carcel perpetua, si layco, que lo priva de no podor
obtener ningun officio ... E si vos, senyor, perseverades en la dita sub-
straccio, que declara vos no verdadero rey ni pertenescer a vos el regno . . .
Or. Pap. Einmal heißt es. der Papst habe quanidam ordinacionem i'actam Marsilie
. . . satis duram . . . mandavit . . . publicari. (Puirj 569.) Aber im Vorlier-
{lehenden wird doch der Könixj direkt genannt. Am 20. Januar befiehlt Ferdi-
nand den Generalvikaren und Offisialen von Saragossa. Taragona urd Huesca
unter schweren Strafen: quatenus, si contingat bullas, rescripta ac alias quas-
vis provisiones et litteras d. Benedicti vobis . . . modo aliquo presentari, illos
nuUomodo acceptetis. Eey. 2441 f. 17; dann f. 36. 41. Am 1. Februar sagt
Gilabert de Malta: A XXV de Janer prop passat en lo capitol de la seu da-
questa ciutat per molts ecclesiastichs e religiosos, mestres en theologia e
de gran sciencia fo declarat e determinat, que la bula del papa aci tremesa
no devia esser servada. Weiter: Der Papst habe das Interdikt der Bulle vor-
läufig suspendiert.
E. Von der Subtraktion bis zur Wahl Martins V. 395
am Mittwoch, 29. Januar, erfolgte Publikation der Subtraktion als
,ein schönes Fest' bezeichnet und die Prozession mit der Fron-
leichnamsprozession vergleicht, aber zugesteht, daß die Teil-
nehmerzahl nicht so groß war.^)
Valencia hatte zuerst energisch protestiert, wurde aber dann
schnell für die Wünsche des Königs gewonnen. Und so im ganzen
Lande: Erst Opposition, dann Zurückhaltung, hier und da Zustim-
mung.'^)
Für Ferdinand war es ungünstig, daß er bis zum Februar im.
fernen Perpignan lag und dann als Todeskandidat langsam nach
Barcelona kam, von hier wieder aufbrach, um die kirchlichen Ver-
hältnisse in Kastilien zu beeinflussen, icorauf er am 2. April in
Igualada starb. So kamen seine Verordnungen nicht schnell genug.
Zunächst galten eine Reihe Bestimmungen der Beschlagnahme der
Einnahmen der Camera apostolica, dann begannen die Versuche,
Benedikts Anhänger herüber zu ziehen;^) beim Kardinal von Monta-
ragon gelang es bald; da auch Petrus Rabati, Kardinal von Toulouse,
sich in Barcelona aufhielt, so bleiben für die nächsten zwei Jahre
nur die drei Kardinaldiakone Carolus s. Georgii, Alfonsus s. Eu-
stachi! und Petrus s. Angeli bei Benedikt. Am 14. Februar gingen
die Bischöfe von Eine, Oviedo, Barcelona, Marocco, dann die Audi-
toren, am 15. der Bischof von Mallorca in ihre Diözesen; vielleicht
mit Einwilligung Benedikts, der die kleine Feste entlasten mußte. ^)
Der einflußreiche Climent Zapera, Erzbischof von Saragossa, blieb
V Puio 567 Nr. 121.
2j Fr. Antonius Riera prior Natzarensis schreibt jubelnd iiber die Siibfrak-
tiou au Ferdinand: 0 vos Jeliciter natum! O fortunatos parentes, (jui vos ad
tarn egregium et memoriale opus ediderunt ! Gerte in laudis vestre celebra-
cionem elegantissimum illud personabit Virgilianum : Que te tarn leta tulerunt
Secula, qui talem tanti genuere parentes ... 11. Febr. Or. Pap. Aber man hörte
auch jparaules venenosas e inlionestas' über das Ereignis.
^) Ein außerordentlich warm gehaltenes Schreiben geht an die Kardinäle
von Monfaragon und s. Angeli. Reg. 2400 f. 37 1". Aber untermischt mit
Drohungen: El dito senyor hauria en ellos e en toda otra persona, encara
que fuesse su hermanno observar lo que es stado ordonado.
*) Pnig 571 Nr. 123. Da der Bischof von Barcelona dem Könige crsählte.
daß die Kardinäle dem Papste die Fortführung der Union im Sinne der
Fürsien seiner früheren Obödiens (qui eren de sa obediencia) vorgeschlagen
hätten und der Papst nach längerem Wortivechsel Aiitivort versprochen hätte,
so gab der König den Kardinälen Aufenthaltsverlängerung in Peniscola. Schrei-
ben an Alfons vom 23. Febr. Reg. 2410 f. 23 ^\
396 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
trotz wiederholter Aufforderung zu kommen am kastilischen Hofe.^)
Der Erzbischof von Tarragona wollte ein Provinzialkonzil abhalten,
unterließ es aber auf ernstliches Zureden des Königs. Der Besuch
von Peniscola, die Versorgung der Feste mit Lebensmitteln wurde
bei Strafe des Verlustes der Beneflzien untersagt; da flössen dem
Papste die Lebensmittel reichlich von der Seeseite zu.^) Wie
dieser, so blieben auch andere Befehle des Königs unwirksam, ja
wurden öfter cdsbald widerrufen; man wollte den greisen Papst
nicht zum Äußersten drängen; obwohl das Konzil seine Gefangen-
nahme verlangte, unterblieb sie.
Am 27. Februar gab es eine freudige Aufregung. Benedikt
verlas nach der Messe eine Cedula, worauf er unter gewissen Be-
dingungen seine Abdankung ankündigte. Die Kardinäle, der
fromme Franz Daranda waren glücklich; eine kirchliche Feier
fand statt. Ob es dem Papste aber ernst war? Diese Frage stellte
schon der Augenzeuge und Berichterstatter. Ob er nicht anders-
wohin wollte? Seine Galeere liege in Port Fangos und zwei richte
man in Peniscola in aller Eile ein.^)
V Reg. 2441 f. 19", f. 27.
'') Rey. 2441 f. 23" uncl25v : Ferdiuaml an die Guuverneure seiner 3 Reiche:
Verbot des Verkaufs von Lebensmitteln. Stoffen usw. nach Peniscola sowie des
Aufenthaltes und der Reise dahin bei Strafe des Verlustes aller Benefisien und
Güter. Perpignan Januar 30. Sollen alle abfangen, die Geld aus Kastilien
SU Benedikt bringen. — Wiclerr%ife von, sequestrierten Gütern z. B. 2441 f.
26«, f. 27; f. 46": Licet inter alia pro directione prosequcionis unionis . . .
paulo ante providimus . . . redditus corundem tarn sequencium curiam d. B.
quam non residencium in suis preiaturis seu beneficiis arrestari, et . . . Avinio
üscensis ep. sequtus fuerit actenus dictam curiam, a qua . . . impeditus hucus-
que habere nequiverit Opportunitäten! recedendi, quia tamen ad pi-esens . . .
derelicta curia dicti d. Benedicti et serviciis ipsius ad episcopatum se offert
rediturum, . . . mandamus, quatinus . . . si idom ep. intra unum mensem . . .
ad episcopatum . . . redierit, . . . a prelacia . . . arrcstatum . . . anioveatis . . .
Gerona . . . 18. Feb. 1416. Vgl. f. 48 für den Bischof von Lerida. — Reg.
2442 f. 27": Am 9. Mars: Sollen Kardinal Montisaragonum nicht weiter
belästigen: eciamsi in dictis beneficiis personaliter non resedit, dum tamen
ad servicia d. B. non recedat; vgl. f. 33 für seine Familiären. — Auch das
Umgekehrte findet statt: Früher freigelassener Besits wird von Neuem, seque-
striert; Reg. 2442 f. 85" für Kardinal s. Georgii (20. Mai.)
•^) Puig 672 Nr. 126. Der Bischof von Malta und Rambau de Corbera.
die Gesandten nach Italien, hörten davon am 2. Mars in Perpignan
(cum nostre s. pare volle abilitar la congTegacio de Constan^a). Das
sei für sie sehr wichtig, um die Italiener su gennnnen. Bitten vm Infor-
mationen. Or. Pap.
E. Von der Subtraktion bis zur Wahl Martins V. 397
Daraufhin folgt der letzte Versuch Ferdinands, den Papst für
Konstanz zu gewinnen. Er sendet seine Räte, den Erzhischof von
Tarragona, den Gouverneur von Katalonien und den Mönch Fer-
dinand de Illiescas; vom 9. März ist ihre Beglaubigung; zugleich
schickt er zwei Kämmerer, einen Arzt, Apotheker, Koch, die für
Benedikt und die Kardinäle sorgen sollen. Das Programm ist das
alte: Prokuratoren nach Konstanz zur Abdankung, die auch
wählen dürfen und zwar vor der Reform, dazu Vorsorge für die
Zukunft Benedikts und der Seinen.^)
Für die Antwort Benedikts liegen mehrere Entwürfe vor, die
er von den Kardinälen^) verlangt hatte. Nr. 1 wünscht Anerbieten
der alten via iusticie, aber keine neuen Details, Rehabilitation der
Gegner ganz generell mit geivissen Vorbehcdten. Und dann in
Form einer Supplik Bitte um Prokuratorenernennung, um Be-
nennung der Persönlichkeiten, die die Vorbereitungen treffen und
Vorschläge für die Zusammenkunft, wobei allerdings kein Ort,
also auch Konstanz nicht auszuschließen sei. Benedikts Antwort
lautet ablehnend für die Prokuratoren, da er selbst gehen will,
den Kreis der zweiten Gruppe schränkte er ein und von den vorge-
schlagenen Orten wählt er nur Seestädte.^)
Nr. 2 rät Benedikt zur V erzichterklärung. Seine Partei und
die Gegenpartei wählen bestimmte Wähler. Er rehabilitiert die
Gegner und gibt ihnen die Vollmacht zur Wahl. Willigen diese
ein, so tritt er zurück; dann betonen seine Vertreter, daß sie nur
im katholischen Sinne mit den Gegnern sich verbinden. Willigen
die Gegner ein, so sollen alsbcdd Gesandte mit ihren Vertretern
zur Feststellung des Wahlortes, der Vorbereitung des Konklaves
und der Sicherheiten zusammenkommen.^)
') Die Dokumente Rey. 2439 f. 137, f. 138. Vorscldäfje des Königs: Der
Papst solle Proli^irntoren für die Retiuntiation nach Konsfans senden und den
modus eligendi diesen idwrlassen. Vorsorge circa honorom pape. Da der
Papst wünscht: elrctio precedere debet roformacionem eclesip, null er durch
seine Gesandten dafür wirken. Rehabilitation der Gegner. F. 139: duo cubi-
cularii et unus medicus, unus fipotecarius, unus cocus mit Dienern sollen für
Papst und Kardinäle deconter in carnibus, piscibus et fructibus sorgen. Aller-
dings durchstrichen. Nach der großen ersten Instruktion des K. Alfons für
seine Konstanser Gesandten hat K. Ferdinand von dem Ergebnis nichts mehr
erfahren.
') Die Abfassung ist nicht hei allen von den Kardinälen erfolgt.
•'') Vgl. Nr. 232.
') Vgl. Nr. 233.
398 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil,
Nr. 3 stimmt fast wörtlich mit dem Hauptteil von Nr. 2 über ein,
d. h. von der Stelle ,Ad magis exonerandam' an. Die historische
Einleitung dazu liegt in zwei Fassungen vor, von denen die eine
bei Marlene et Durand, Amplissima collectio VII 1213 ff. ge-
druckt ist. Beide Fassungen haben die sechs Seestädte mit
nächster Umgebung.^)
Und so ist sie auch von Benedikt in seinen Verhandlungen mit
den Gesandten, von denen der Gouverneur wegen der schlimmen
Nachrichten über den Gesundheitszustand des Königs abgereist
war, vorgetragen worden. Nach längeren Auseinandersetzungen
übernimmt er die Fassung von Nr. 2 mit den Hinzufügungen von
Nr. 3. Er will das auch in zivei Bullen bestimmen; die eine davon
findet sich auch in den Konstanzer Prozeßakten, sie wiederholt
wörtlich die Vorschläge „Ad magis exonerandam", aber mit cha-
rakteristischer Einreihung der Zusammenkunftsorte im Text.
Seine Gesandten müssen schwören, nur für diese einzutreten.^)
So begreifen wir, daß die Verhandlungen ohne Fortsetzung
blieben. In einer melancholischen Anmerkung zu Nr. 2. heißt es:
Die Kardinäle haben die Vorschläge nicht weiter verfolgt. Denn
keine Partei ginge darauf ein. Benedikt wolle die Wahl des Ortes
nicht freigeben, wolle Konstanz ausschließen und wolle auch nicht
ohne Kautelen rehabilitieren.^)
Kurz vor Ferdinands Hinscheiden kamen die littere convo-
catorie aus Konstanz. Alfons verteilte sie sofort; er setzte die
') Die (jedrtickte Fassung der Ampliss. Coli. VII 1213 beginnt: Dominus
noster papa Benedictus XIII. pro habenda et consequenda unione in Dei ecc-
lesia obtulit prlmo in Perpiniano. — Die angedrückte Barberiiii XVI 78 f. 40
und 45, dann im Cod. Vatican. 4902 f. 287 — 290 hat als Übersclirift: Resijon-
siones domini nostri contra i'equisiciones. Paulo post quam d. Sigismundus
pretensus rex Romanorum villam Perpiniani cum quibusdam pretensis nunciis
congi-egacionis Constancie intravit, ipse d. Sigüsmundus proposuit . . . All-
mählich wird unter Aufsähhing sonst bekawder Tatsachen in die Fassung bei
Marlene übergeleitet: Tenor vero cedule oblate . . . Beiden Fassungen ^vie
auch der Bulle Benedikts fehlt ein Absatz über die Stellung der Konstanser.
Neben, dem Anfang des ungedruckten Textes steht: Hie breviter et succincte
recitantur gesta inter d. n. papam et reges Aragonum et Romanorum usque
ad § : Post quarum. Et si oblata per papam fuissent acceptata, profecto pax
in Dei ecclesia haberetur . . . Und neben dem Beginne der Vorschläge steht
am Bande: Hie ampliantur oblata in Perpiniano per d. n. papam, (luantum
potest et quantum claves ecclesie se extendunt. Nescio, quid petitur ultra,
cum aliud fleri nequeat sine offensa Dei . . .
2) Hardt IV 1171, Mansi XXVII 1047. Vgl. auch unten Nr. 235.
") Die Notis findet sich nur im Entwurf Nr. 2.
E. Von der Subtraktion bis zur Wabl Martins V. 399
Politik seines Vaters mit einer bei seiner Jugend bemerkenswerten
Energie fort. In Peniscola konnten die Briefe nur einem Kar-
dinalsboten übergeben loerden^ da Rodrigo Lima den Eintritt in
die Feste verhindertet) Die begleitende Einladung des jungen
Königs beantwortete zunächst Petrus Fonseca allein mit einer
warmen persönlichen Charakteristik des Verstorbenen, dann in
Verbindung mit den beiden anderen Kardinälen in feierlicher,
dramatischer Form ganz ablehnend.^) Für die Antwort nach
Konstanz liegen nur zwei Entwürfe der Kardinäle vor; ob der
zweite abgeschickt oder angekommen, verlautet nicht. Mit Bene-
dikt selbst trat Älfons ebenfalls bald in erfolglose Verbindung;
der Papst verbot in verschiedenen Schreiben die Absendung sepa-
rater Vertreter; eine Bulle ergeht sich in starken Schmähungen
der Insolenz von Konstanz. Doch läßt er durchblicken, daß er,
wenn Alfons die Obödienzentziehung aufhebe, auch Gesandte nach
Konstanz zu senden gedenke.^)
*) Die Konstanser Eiiiladnnyen vom 4. Februar Hardt IV 806) kamen
Ende März nach Barcelona, also tcenige Tage vor dem Tode Ferdinands,
der am 28. Mars für die Kousils<iesandten Ottohonns de Bellouis. Michael
Jach, Lambertus de Stipite und Petrus de Trilea, Sekretär des Konzils,
Salvuskondukte und Empfehlungen an die Königin von Kastilien, den König
von Navarra und eine große Ansaht Bischöfe sendet. ■Bündnispläne Sigis-
munds werden von ihnen überbracht. (Reg. 2442 f. 12 — 15.) Am 5. sendet
Alfons bereits Exemplare an die KolleMorien von Valencia, Mallorca. Aragon,
Sardinien und Sisilien (Reg. 2442 f. 41) mit der Mahming sur Eile, am 6.
ladet er unter Mitteilung, daß die Briefe gekommen, die Kardinäle, Patri-
nrchen, Ersbischöfe, Bischöfe. Äbte, Universitäten. Hersoge, Grafen dringend
sum Besuch des Konsils ein {Reg. 2442 f. 58^ ff. und Barberini XVI 78 f. 7.5«).
zugleich lädt er am selben Tage den Kardinal von Montaragon zur Be-
gräbnisfeier in Pöblet ein, während die drei anderen Kardinäle nur eine
Todesanzeige erhalten {Reg. 2442 f. 64. f. 65). Am 14. April ergingen genaue
Instruktionen an die Kollektoren ilber die Form der Einladungsiiberreichung
{Reg. 2442 f. 57 1'). Frances des Plugues übergab am. 16. April den könig-
lichen Brief dem Kardinal s. Angeli für alle drei, eine Antwort verhinderte
der Papst. Für die Konzilseiidadung verhinderte Rodrigo de Ijuna ihm trotz
seiner Warnting den Eintritt. Dafür sperrte er die Lebensmittel. Devets
saber, que de pascua a en^a nols deix eiitrar . . . {Loch) ni gallines ni
alguns altres vituals, per que tot hom crida. {Zn^ei Or. Pap.)
^) Vgl. unten Nr. 240 und 242.
^) Die Bulle beginnt: Insolencium flliorum invalescente iirotervia. Die
Konstanzer wollen: omnibus iuribus per Romanos pontiflces in conciliis gene-
ralibus editis . . . a seculis iiiaudita sua stolida presumpcione et assercionibus
falsis suspensis, ac si inferior in maiorem imperium habeat. durch ihre Briefe
die Kardinäle und Prälaten nach Konstanz berufen, iibi iactant. quasi in terris
400 Iir. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil,
Im Juni 1416 fand in Barcelona ein Provinzialkonzil unter
Leitung des Kardinals von Toulouse statt, der im folgenden Jahre
in Barcelona starb, und unter reger Teilnahme der Bischöfe der
Kirchenprovinz Tarragona?) Sie lehnte Annahme des Konstanzer
Einladungsschreibens ab; sie forderte vom König Restitution der
Obödienz und die C orte sv er treter bewirkten sogar Änderung des
königlichen Hofhaltes, indem Alfons den Berenguer de Bardaxi,
den Hauptförderer des Vertrages von Narbonne, entlassen mußte.
In der Hauptsache blieb aber der junge Monarch fest.
Wohl verlautet am 25. August 1416, daß Benedikt Gesandte
nach Konstanz schicken wolle,'^) aber auch jetzt geschah nichts.
Eine auffällige mehrmonatliche Nachrichtenpause tritt ein. Dann
versuchen die nach Konstanz reisenden kastilischen Gesandten zu
Mitte Dezember bei den Kardinälen und dem Papste die Einwil-
ligung der Beschickung zu erzielen. Die Antwort Benedikts ist
unbekannt, die Kardinäle lehnten die Zumutung mit anscheinender
EntriÄstung ab.^) Am 21. Januar 1417 erschienen Lambertus
de Stipite, ein belgischer, und Bernardus de Planchea, ein eng-
lischer Benediktiner in Peniscola, um Benedikt zu zitieren. Der
Akt erfolgte tags darauf in Gegenwart- des gesamten Hofstaates.
Benedikt protestierte gegen den Vorwurf der Häresie und ver-
langte Aussetzung des Protokollschlusses bis zum 24. Januar, trotz
des Widerstrebens der beiden Mönche.^)
teneant locum Dei. (Barberini XVI 7H f. 25 ohne DntHm). Benedikts Verbote
vom 14. Mai (jehen an die Kapitel von Lerida imd Tarrayona {Or. Pap.).
') Piiifj S. 375. Namen Zurita lib. XII c. 63. V(jl. anch Pvifj 577.
-) Mitteilumj Alfonsos an seine kurz vorher abfjereisten Konstanser Gesan dten.
^) Die Gesandten waren am 21. Januar noch bei Benedikt. V(jl. die
srliarfen Bemerkungen des Lambertus de Stipite bei Martene et Thiratid.
Ainpliss. colledio VII 1671. 1673.
*) Lambert .schreibt zweimal am selben 22. .lanuar. snnächst an den Vi"e-
kansler, Kardinalbischof von Ostia {Ilardt IV 1124), dann an den Erzbischof
von Riga (Ampliss. Coli. VII 1669—1673.) Beide Briefe stimmen zum größten
Teile mit einander überein. doch hat der zidetzt erwähnte charakteristische
Ergänzungen. Ihigedruckt ist der Satz nach dem. Datum: Recommendo me
aime nacioni vestre in communi et in particulari, d. patriarche, d. Saris-
beriensi, d. Gebennensi ceterisque columpnis sancte matris ecclesie, sanctis
patribus ad unionem bene affectatis. Et pro aliis rogo, ut Dens eos convertat
sine dilacione. Dann der Schluß: Et supplico, quod sciatis litteram presenti-
bus adiunctam destinari suo loco, qui satis est prope domum d. Florentini
eundo ad ecclesiam maiorem. Hier nach Cod. Lipsiensis 176 f. 56 v. Lainbert
sagt SU Anfang: Refero me ad litteram nostram communem. Dieser fehlt.
E. Von der Subtraktion bis zur Wahl ^Martins V. 401
Die demnächstige Eröffming des Prozesses veranlaßt die
Kardinäle und Kurialen, aus ihrer Reserve herauszutreten und
Benedikt flehentlich um Absendung nach Konstanz zu bitten; die
Kardinäle wollen den Prokuratoren all ihre Rechte abtreten. Und
schließlich forderten sie ein Notariatsinstrument ,Ad eternam rei
niemoriam'/) Die Verlesung am 8. Februar 1417 gestaltet sich
zu einer hochdramatischen Szene, die bekundet, wie stark noch die
Persönlichkeit des hochbetagten Papstes wirkt. Der heiligmäßige
Franz Daranda, im Dienste Benedikts gealtert, ei^klärt sogleich,
daß er nur bitte, aber nicht fordere und protestiere. Dann schaut
der Papst alle der Reihe nach an und fragt die beiden Erzbischöfe
von Saragossa und Tarragona, ob sie auch forderten und prote-
stierten. Der letztere bleibt fest, der andere, dem Benedikt ein:
Hütet euch! entgegenschleudert, bittet um Bedenkzeit! Zwei Tage
darauf gibt er eine schwache Erklärung ab. Die Antwort Bene-
dikts packt auch jetzt noch. Er iveiß die Kardinäle bei der Ehre
zu fassen, er spart auch Drohungen nicht, rührt aber auch wieder
durch den Hinweis auf seine Gebrechlichkeit das Innere derer, die
ihm alles verdankten. Die Erwiderung der Kardinäle sucht die
Gründe des Papstes zu widerlegen.
Der Mangel an Freiheit in Konstanz sei unbewiesen und un-
wahrscheinlich; wiederholt hätten sie um Absendung von Boten
dorthin gebeten, um Klarheit zu bekommen. Auch das Konzil in
Peniscola, das sich nicht allein auf Glaubenssachen einlassen
dürfe, sondern auch die Union erörtern müsse, hätte er trotz der
Schwierigkeiten einberufen können. Sie bitten noch einmal
darum, vor allem auch, damit sich der Papst wegen der fautoria
scismatis reinige. Sie beharren bei ihrem Proteste.
Nur dürftige Angaben sind über die folgenden Monate vor-
handen. Es gehen Gesandte Benedikts im März nach Konstanz;
eine Geldnotiz berichtet darüber.^) Die Exkommunikationsbulle
in cena Domini wird wie gewöhnlich imbliziert."^) Im Mai kehrt
Er sfifjt auch, daß s/e sine salvo conductu Benedikts nach Peniscola gekonimen;
vgl. dagegen Nr. 252. Die drei Notare, die die Gesandten bei sich hatteUf
waren Theodorlcus Bathensoen aus Lüttich, Johannes de Tempore aus Meaux
rtnd Mainhardus Crukenberch aus Minden. Hardt IV 118S f. Unter den Be-
gleitern war auch der Chronist Cerretanus.
^) Für die Verhaiidhingen im Februar und März 1417 vgl. die Nrr. vom
8. Februar bis nach 8. März 1417.
2) Vgl. Notis zum 28. Febr. 1417.
') Vgl. 8. April 1417.
Finke, Acta concilii Constaiitiensis III. 26
402 III. Al)scliiiitt. H(Mio(lik1 XIII. und das Konzil.
der sonderbare Didacus de Moxena reumütig zur Benediktinischen
Obödienz zurück.^) Dann ist Stille bis zur Bekanntgabe der Wahl
Martins V. Am Tage nach Weihnachten erscheinen fast sämtliche
aragonische und katalanische Prälaten, von Benedikt gerufen,
in Peniscola und schlagen ihm sofortige Abdankung und Wahl
Martins V. durch die drei Kardinäle vor; diese stimmen zu und
protestieren zugleich mit den Prälaten wegen aller Folgen, fcdls
er ablehnt.^)
Jetzt vollzieht sich das Drama der Trennung innerhalb
weniger Tage. Der Erzbischof von Tarragona hat in mehreren
Briefen darüber an König Alfons berichtet. Schon Mitte Dezember
sind die Prälaten des aragonischen Staates in Benicarlö; er hofft
auf einstimmigen Rat. Am 21. schreibt er aus Peiiiscola: Der
Bote für Konstanz ist schon reisefertig. Gott gebe, daß „alle be-
schließen, wie sie müssen". Am 23. befürchtet er, daß der Papst
nicht nachgibt, aber die Prälaten bleiben fest. Das zeigt tatsäch-
lich ihr Vorgehen am Sonntag, 26. Dezember. Am Mittwoch,
29. Dezember, werden Kardinäle und Prälaten zum letzten Mal
bei Benedikt vorstellig; dann noch einmal eine längere Pause.
Man verschiebt noch immer den gefürchteten Bruch. Der Erz-
bischof bittet den König um Geduld und um ein Generalgeleit
für alle in Pefiiscola weilenden Kleriker. Endlich am 5. Januar
erklärt Benedikt zum letzten Male, daß er sich nicht fügen werde.
Das folgende schildert dann der Prälat: „Mit tiefem Schmerze,
unter lautem Klagen und Weinen der Menge, die eine so erhabene
Persönlichkeit in so großem Irrtum befangen sieht, sind heute die
Kardinäle und viele andere von Peniscola geschieden und nach
Benicarlö gekommen, wo sie am morgigen (Dreikönigs-) Feste
bleiben, um dann weiter nach Castellon de Burriana zu reisen.""^)
') Viß. 19. Mai 1417.
■') V(jl. SU 1417 nach Deseniber 2G.
3) Bie 5 Briefe bei Pimj y Pni(f S. öSd f. Xr. CXXXVIII—CXLII fohjen
einander so: CXXXVIII = 20. Dezember. C XXXIX = 21. Dezember {iiiclif
19. Desember). CXLI = 23. Dezember, CXL, und CXLII = 5. Jamuir 141S. Kr^
CXJj ist schwer zu datieren. Der Schluß heißt: Scrita dimecres hora de ves-
pres a Paniscola. Nun sind die Prälaten nur am Mittwoch (dimecres), 29. De-
sember in Peniscola, denn am Mittwoch vorher sind sie noch in Benicarlö und
am 5. Jamiar schon wieder in Benicorlö. Letzteres Datum des 5. .Januar (Kr
CXLII) stimmt, denn es ivird auf das morgige Fest (Epiphaiiie) hingetviesen.
Zum 29. Dezonber paßt aber nicht, daß, wie es zu Anfang von Kr. CXTj heißt ■
Los cardenals e tots los i)relats en plena coiicordia leren lo acta, que Paulo
E. Von der Sii])traktion l»is /iir Wahl Martins V. 40S
Von letzterem Orte hören wir dann noch, daß der ,,F einen von
Peniscola"' hart bleibt und unversöhnlich. Das zeigt sich auch in
den beiden Straf bullen vom 5. Januar und 23. März, in denen sich
Benedikt XIII. von seinem bisherigen Kollegium scheidet.^)
vos mostrera, dimecros passat. Dieses ,dimecres passaf kann nur der 29. iJe-
zeniher sein. Damm muß im Dntum selbst ein anderer Tag gemeint seiv. —
In Nr. CXLII (5. Januar) heißt es: Ab gran dolor et molts plants et plors,
que han fet molts, vehent a tal persona fer tan gran errada, los dits senyors
de cardenals et molts altres sen pus aturar son exits en aquest punt de P;.-
niscola et venguts a(,-i en Benicarlo. — Der König hatte am 30. Dezember zum
Fortgehen gedrängt. Die Bischöfe sollten ein Ende machen. Er sendet ztcd
Formen van Geleitsbriefen {Reg. 2400 f. 63). Am Samstag H. .Januar nteldit
der Erzbischof (Nr. CXTjV), daß die alten Getreuen Benedikts F. Daranda r.nd
P. Cotnuel erzählt hätten, que la roca de Paniscola persevera en sa duresa.
Es zeigte sich keine Hoffnung auf rersöluiliche Gesinnimg. — Ain 21. -Januar
dankte der König den drei Kardinälen für ihr mutiges Beharrete in de)n fds
Hecht Erkannten. {Heg. 2564 f. 77 1;.
') Vgl. Die unten folgenden Nrr.
26*
404 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
A. Benedikt XIII. und seine Beziehungen zu Sehottland,
Frankreieh und Italien 1415—1417.
(103) JvHirtiltiov rhs Marfinus (Je Turrihiis für e'men rhirch
Aiifouitis Tasi'idi BcncdiM XIII. zu crsfaffciuh )i Brrirlit
i'ihpy die Lage in Sizilien: Herstellung der Oocditiiz mit
Ansnahine der Stadt Meftsina. (C(d(i)iia J41Ö Jaiiuar Ende?)
Rom, Vatik. Archiv. Ferj. Ben. XIII. 332 f. r>2.
Meinoriale dicendoriiin doiiiino noslro et d. F. et d. W^) et
expediendonmi per fratreiii Antoiiiuui Tastuli pi'o parte Aiarliui
de Turribiis in curia Roiiiana.
Et priiiiü post liiiuiilein et devotani recüiiiiiiendacioneiii iiar-
rabit, quomodo totuni hoc regnimi pacifice et sine aliqtia conlia-
dictione dedlt obedienciaiii doinino nostro et qiiod in oinnibus
missis et soleninitatibus noniinatiir dominus noster et in piedica-
cionibus continue fit nienciü, ita (piod paulatini eins fii'inabitui'
obediencia. Im liüdte est ita üima obediencia inlcr reh'u'iosos
huiiis re«ini, qui onmes iani jter instrumenta dederunt obedir-nciam
sue sanclitati, quod numquam ab inicio scismatis citra liuM-it ali-
quis, qui ita firmani habuit obedienciani. ¥A> est tamen vei'uni,
quod civitas Messane in danda obediencia inlioneste renuit et con-
tradixit, et ])relati volentes ad nie venii'e post adventum amba-
xiate cum protestacionibus, minis et terroribus fuerunt ab olticia-
libus retenti. Hie narrabit'') late, quomodo facta in dicta civi-
tate transiverunt, qui sunt et tuerunt hanc contradictionem ti'ac-
tantes. iNarrabit eciam de bona intencione arcliie])iscopi.-) in (pui
verbis et l'actis persistit, quantum potest, et facto memoi iaii
luiiusmodi Jiteram ab eo, quod ista septimana sequenti eiit hie
ad abiurandum in forma.
Et dieet, quomodo noviter seivi, quod offieiales civitatis ])i'e-
diete se volentes exeusare sei'ipserunt d. regi, quod in dicta civi-
tate fuerat scandalum propter hanc novitatem obediencie et literas,
quas egü misi ad vocanduin arcliiepiscopum et abbates, et ideo
placeat d. regi ipsos non compellere neque constringere ad obe-
dienciani predictam prestandam etc. Quod non est verum, quod
in dicta civil ate aliquid fuerit scandalum, nisi quantum ipsi offi-
eiales facaa'e voluerunt congregando consilia, vocando ad ea mer-
cenarios et hos, qui nunquam eonsiliis universitatis Interesse con-
a) Reg. durchstrichen «lualiter.
') Wohl F. Bovira ihhI Pedro Cor.niel. — '') Thomas,
A. Bonedikt XIII. und seine Reziehun»en zu Schottland etc. 405
suerunt, in defectu notabiliiini personariun Interesse deneganciiini,
qiiia contra litteras et niandatinn d. regis ^) se repperire nolebant.
FA ista facta fiieriint straticoto dicte civitatis nobisciim in civitate
Tathanie existente, nain, si ipse fiiisset in dicta civitate, dicti
officiales non ita potiiissent ad eorum libitum fecisse. Et quia
bis non obstantibus omnes maiores et notabiliores dicte civitatis,
videlicet d. archiepiscopus, d. Nicolaus Castanya straticotus, d. Sal-
limbeni magister racionalis, niiles et doctor, Johannes') . . .
(164) InsiruMion Benedikts XIII. für Bischof (DominicusJ vmi
Huesca^J: Soll die schon zu Lebzeiten K. Ladislaiis' heimlich
versprochoie Ritckkehr der Königin Johcoina von Neapel und
ihres HeicJie's zu seiner Obödie)tz vor der in Aussicht stehenden
Vermählung mit dem Infanten Johann betreiben: den in Rom
weilenden Legaten mit dorn gleichzeitigen Versprechen der
Kardinalswürde und Mehrtoig der Pfründen zu gewinnen
suchen: in Bologna für Gefangennahme oder Vertreibung
Johanns XXIII. agitieren; genannte Anhänger Benedikts in
Italien stützen. (1415) um Januar 26.
Korn. Vatik. Archiv. Reg. Ben. XIII. 332 f. 41 ff.
Instructiones eorum, qua Oscensis episcopus facere habet in
partibus Itahe pro domini nostri servicio et ecclesie sacrosancte.
Et quia, ut credimus, gracia divina inspirante, tractatum et
concordatum est matrimonium, quod valde videtur dispositum pa-
rare viam unioni sancte matris ecclesie, inter illustres dominos
infantem Johannem serenissimi regis Aragonie filium secundoge-
nitum et Johannem reginam Jerusalem et Sicilie, eapropter ipse
Oscensis episcopus, cui ut nuncio dicti d. infantis Johannis una-
cum certis aliis notabilibus viris commissa est recepcio firme dicti
matrimonii fienda personaliter per ipsam d, Johannam, debet atten-
dere et, quantum ei possibile fuerit, procurare, ut, antequam sie
matrimonium concludatur. dicta d. regina publice vel saltem se-
crete ad domini nostri obedienciam reducatur,
Potest enim inter alia dici ipsi domine, quomodo ipso tem-
pore, quo erat sub domini fratris sui custodia et regimine, quo
') Wohl Befehl vom 22. Januar {1414) 1415. DölUnger II 371.
'-) Hier bricht der Eintrag ab.
^) Er wurde am, 16. Januar 1415 als Ntiiitiu.s nach Neapel, Sizilien, Sar-
dinien^ und Corsica bestimmt. Heg. Aven. 68 f. 21 — 23, 43—46: Eubel, Hier-
arcJiia 397 A. 9. Vgl. auch den Brief des Bischofs au K. Ferdinand aus
Fcdermo. 10. Mai 1415.
406 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
tempore non poterat in hac iiiateria sie aperte iiienteni siiam ape-
i'ire nee iuxta eani operari, sicut nunc per Dei graeiam potest,
per quendani fratrem Minorem confessorem siium fecit domino
nostro intimari, qiiomodo ipsa erat catholica Christiana fidelis
domino nostro, et si facto non audebat ostendere, saltim habebat
flrmiter mente.")
Et quod, si tempore illo cii'ca hec propalanda et apperlenda
perieuhim ahquod sibi imminebat et quo tempore raciones tarn
urgentes non occiuTebant, sicut nunc Dei gracia occurrunt, erat
ilHus sancti propositi, quanto plus nunc debet in eodem stare et
ilhid ferventer executare'') confidenter quam maxime hiis,'') que sibi
et eins carissimo viro ex differencia creduhtatis, quod absit, eve-
nire possent, que ipse episcopus poterit seriosius apperire, inter
alia dicendo, quomodo, si ipsi coniuges sint dissoni in credencia,
non poterit inter ipsos perfectus amor nee Caritas solidari.
Habens enim dominus noster firmam spem in verbis predicti
confessoris et in verbis, que super hac materia Ultimi ambaxia-
tores diete domine dixerunt iliustrissimo regi Aragonie, puta ut
cogitaret, quod in hac materia ecclesie d. regina votum sui viri
sequeretur, speransque dominus noster negocia ecclesie propter
hoc dirigi pro utilitate et honore ipsius d. regine, quam care et
devote diligit, et eins regni, cuius proprietas est ecclesie, consu-
luit et voluit matrimonium fieri inter predictas illustres personas,
quod alias d. rex Aragonum non fecisset.
Post cuius domine reduetionem instandum est sapienter modis
Omnibus et inter alia propter vitanda perieula, quod i'egnum ip-
sum reducatur ad domini nostri obedienciam.
Inter alia enim dabitur eorum vassallis occasio absque pro-
dieionis infamia rebellandi contra illum, cuius oppinionem seu
credenciam vassalli non sequantur, ex quo cogitandum est, qualia
inconveniencia et scandala oriri possunt, que Dens avertat, propter
quod necessarium est pro utilitate animarum ipsorum dominorum
coniuguin et Status eorum et regni ipsius tranquillitate et soli-
ditate, quod ante omnia ipsa domina reducatur.
Explicando dicte domine et aliis, quos tanget hoc negocium,
utilitates et commoda, que ultra hierum animarum, quod omnem
exsuperat Prosperitäten!, ex hac reductione eis pervenient, quanta
enim- erit virtus et fortitudo maior regis et regnicolarum, si una-
nimes sint in spiritualibus et temporalibus et quanta discrimina
a) Rerj. lueiiti. Ij) Hrrj. execntaiü. c) Ob pcnsalis fehlt':
A. Bonodikt XIII. iiiul si-iiie Beziclimiti'.ii zu .St'holtlaiifl etc. 407
circa hec possent siiboriri et magis apperta seil notoria oiiiittendo,
mimqiiid ipsa doniina dicente se neutralem, dabit spem et incen-
(ivimi adversariis veritatis inqiiirendi et siiscitandi occasiones ran-
qiioriini et male tractandi contra statmn reg-iumad finem, ut ve-
xata pro ipsis se declaret, quod tamen incentiviim erit sublatam
et desperatum tanqiiam irrevocabile, postquam viderint eins sanc-
tum propositum manifestatum. Quantum enim erit vinculum fra-
ternitatis, quod et in spiritualibus et tempüralil)us cum regnicolis
Aragonie et Yspaniaruin ex hac reductione contrahetur et quanta
ex eorum permissa et libera participacione ac societate commoda
particularia eis evenient, cogitare quisque prudens facile potest.
Insuper numquid facta ista sancta reductione erit apperta
ianiia facilioribus tractatibus et colloquiis ad ipsani aspiratam
unionem, per quam ianuam domino nostro dabitur facilime aditus
ad partes Romanas, ex cuius presencia Italia verisimiliter sperat
papatum recuperare, quem Gallici cuplditate nimia obcequati inor-
dinate appetentes perdiderunt, qua cupiditate excequati dicti do-
mini nostri mortem anelantes, volentes, quod in eorum partibus
et posse dies suos finiret, ut ipsi possent ad Gallici electionem
procedere, imposuerunt domino nostro impedimentum, cum ad
partes ipsas Italie declinaverat, ne ulterius progrederetur, nee,
ubi applicuerat, remaneret secure. Eruntque tunc infra Italiam
d. n. papa et intrusi, ex quoruni disposicione propinguitatis via
erit prompcior, si Deo placuerit, imioni assequende vel saltem
tractatibus super ea fiendis, qua imione, si Deo placuerit, facta
Gallicorum propositum, quod erif) papatum retinendi, erit frustra-
tum, que oninia, quantis commodis sint aperta et disposita, videat
unusquisque.
Ulterius debet episcopus cogitare et exquirere, si forsan ille
antilegatus,^) qiii est Rome, vellet audire tractatum reductionis
sue et cum liberacione civitatis Romane in manu doinini nostri
aut suorum ministrorum, et ubi ad hoc inclinaretur et execucioni
debite traderet, quod tali casu promittatiir et detur sibi capellus
et tantum in redditibus beneficiorum in Ulis partibus, quantum
nunc habet et eciam aliquid plus.
Item temptetur sapienter, si in Bononia vel aliis terris eccle-
sie, quas occupat Johannes, possit fieri tractatus reductionis vel
a) So Reg.
') Der Kcrdiiialdiaho)! ./(icofjiis Lsoldiii.
408 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
talis, per (iiieiii Johannes caperetur aiit expelleretur, quibus casi-
bus et aliis similibiis, si videatur ipsi episcopo expediens, proniit-
tatm* vel dotur aliquid concludentibus talia, inspectis utilitate et
honoribus. qui ex talibus tractatibiis residtabunt.
Sinitque consolandi et confortandi prelectus Rome/) qui est
in civitate Veteri, et alii servitores et devoti domino nostro, ut
capitaneus de Soriano et alii siniiles, dicendo, quomodo post tran-
situni d. infantis Johannis in regnum Neapolitanum transit in
Siciliani dominus noster et in eius comittiva unus de aliis filiis
d. regis Aragonum cum magno navili exercitu et post, si materia
disponatur, applicabit Romam, et si Deo placuerit, quod materia
disponatur, intrabit in ea, ubi cum gioria sub clipeo fidei catholice
dies suos finire desiderat.
Estque flnaliter intencio domini nostri, quod ipse episcopus
laboret, quantum sibi ab alto permittatur, reducere gentes et
terras ecclesie ad obedienciam domini nostri, dando intelligere deti-
nentibus terras ipsas, quomodo donn'nus noster non est intencionis
alicui ipsas terras submittere, nisi ecclesie et Romano pontifici.
Non tamen propter hoc denegabit facere de usufructu earum
gracias ei de\ otis seinper proprietate maioritatis Romano pontifici
reservata.
Apud Valenciam domino nostro existente recesserunt prefatus
d. Oscensis et d. Alfus '') de Proxida cuni duabus galeis die sab-
bati XXVI. mensis Januarii anni Domini MCCCCXV ut ambaxiatores
etc. transtVetantes in Neapolim etc.
(165) Instruktion BenediMs XIII. für Guillelnnis CarboneUi und
Pciriis Rpgacol: BescJiaffuug von Gfüeorni in Barceloita für
dir Überfahrt nach Sizilien. (1415 Januar Ende — März 15).
Rom, Vatik. Archiv. Reg. Ben. XIII. 332 f. 43 f.
Instructiones date ex parte d, n. pape d. Guillelmo Carbonelll
et Petro Regacol et cuilibet eorum super galeis habendis et arman-
dis in civitate Barchinonensi pro sei'vicio dicti d. n. pape, <iuas
vult idem dominus noster esse paratas et armatas XV. v^el ad
longius ultima die Marcii proxime instanti sine alia dilacione.
Primo prefati Guillelmus et Petrus loquentur de premissis
cum abbate Montisserrati,^) et data sibi credencie littera datoque
a) So Reg. statt Olfus.
') Johannes de Vico.
') Vjjl. über diesen die VerliaiulUiityeii von J'erpiniiuii.
A. Benedikt XIII. und seine Beziehunji,en zu ScJiottland etc. 409
sibi onere ex parte doniini iiostri de premissorum directione et
execucione cum ipsiiis consilio dabiint litteram doniini nostri de-
putatis et rogabunt eos, (piod velint acconimodare galeas novas
et alias, si expediat, doniini nostri cum earum armis, exarciis'')
et aliis necessariis et Offerent eisdeni securitates et cauciones
dari consuetas. Et si per legitimam informacionem reppererint
galeas sequentes esse vel esse posse in dicto tempore ad navi-
g-andum dispositas et paratas, acceptabunt primo galeam ,dels
lebres', cum qua dominus noster ivit in Italiam, si tamen, ut
dictum est, reppererint eandem esse vel esse posse cum racionabili
reparacione in dicto tempore bonam et bene dispositam ; et unam
aliam galeam novam de magis grossis similem vel quasi dicte
galee ,dels lebres' et duas alias bastardas de novis vel de aliis,
que sint similes a la galea ,den Guerau des Guanechs' vel saltem
a la galea, ,de Massella', que fuit et est hodie domini nostii, et
instabunt predicti Guillelnuis et Petrus, quod dicta galea ,dels
lebres' repparetur expensis dictorum deputatorum, cum ita fuerit,
ut dicitur, in acomodatis alias per eos fieri consuetum. Si tamen
aliter fieri non potest et dicta galea possit cum racionabili repara-
cione in dicto tempore esse parata et bene disposita, faciant
illico expensis domini nostri eandem repparari. Si autem ista
galea commode haberi non possit, habeantur rimbe galee grosse
nove et alie, ut dictum est; que quidem galee et alle earum per
dictos deputatos et ad eoruni onus et expensis'') expediri et exar-
ciis et armis muiiiii debent. Et super omnia previdendum et
providendum est, quod in dicto tempore sint infallibiliter parate,
ut dictum est.
Item si in premissis vel aliquo premissorum nollent vel non
possent deputati ])rovidere, recurrent dicti Guilelinus et Petrus ad
consiliarios civitatis Barchiiionensis et data prius littera d. n.
pape Leonardo de Sors'') et cum eins consilio aliis de civitate
dabunt demum cum premissorum consilio litteram d. n. pape con-
siliariis civitatis Harcliinonensis rogando etc. de galeis eorum cum
oblacionibus et qualitatibus in supraproximo capitulo contentis.
Item proviso per piemissosjGuillermum et Petrum in corporibus
galearum et armis et*exarciis ac repparacione earum, ut predici-
tur, illico dabunt operani~cum consilio eoium, qui in talihus sunt
experti, et maxime dicti Leonardi de Sors, et si sit in tali disposi-
cione G. de Fenolleto, quod dicte galee armentur et sint arniate
u) .S'o Rcij. b) Sonst Sos,
410 III. Ahscliiiitl, Benedikt XIII. und das Konzil.
infallibililer in dicto tempore, et ante omnia experiantur et tractent,
si repperientiir, prout est alias fieri consuetum, ibidem armatores,
qui tamen essent boni et honesti viri et qiii vistrahant precium
dicte armate ipsis patronis remanentibus, et quod quantitas per
eos vistrahenda assecuraretur eisdem ad annum cum bonis securita-
tibiis, et eo casu tractent et rescribant festinanter, qui erunt et
qualia Offerent et volent. excepta tamen galea grossa. in qua
dominus noster navigare habebit, in quam dominus noster non
vult alium armatorem nee patronum. et advertant predicti G. et
l\. quod dicte galee armentur solum ad tres menses ut in forma
consueta.
Item armando galeam. in qua dominus noster ibit. ut est
dictum, et pro aliis, si armatores non repperiantur, detur ordo per
predictos G. et P. cuiu consilio predictorum de luibendo coniites
meiiores regni, et detur statim ordo in armando. ut est dictum,
et quantum poterint de bonis gentibus et securis ; nam illico
mittentur pecunie eisdem. de quibus dictus Petrus, qui videtur
magis dispositus ad laborem, tenebit compotum, et faciet omnia
breviter et prudenter vitando onmes, quas poterit, superfluas
expensas.
Item prefati G, et P. de et super premissis rescribent illico
et continue et successive tam de negociorum successu, quam de
dubiis. que eisdem occurrent. Et caveant, quod omnibus aliis
dimissis laborent prudenter et diligenter in premissis.
(166) Pedro Comuel an B. Climoit Zapera von Saragosaa : Bitte um
Geld für die Reise det; Papstes nach Sizilien. Valencia (Mio)
Februar 3.
Druck Puiy S. 540 Nr. CIV.
. . . Rogat vos, laboretis et procuretis pecunias et faciatis
per alios procurari et mittatis ; ipse enim deliberavit recedere ab
hinc versus Ciciliam statim post pascha. Armantur iam de facto
sex galee et quatuor naves preparantur. Videatis, si tenemos
que sudar, credo, quod, si liic essetis, desideraveritis esse ibi, cum
messis quidem multa. operarii vero pauci. specialiter deficiente
pecunia . . . Script. Valencie tercia Febroarii . . .
(167) Instruktion des Grafen (Bernhard) von Armag)iac für doi
Minorite}(gp)ieral Jean Bardolin. A}itivort auf die Vor-
schtäye Benedikts XIII: Eingehen auf sie nach den Zeit-
A. Benedikt XIII. iiiid seine Beziehungen zu Scliottiand elc. 411
umständeu nicht augebracht ; tbcrseudiing der Kopie einer
Cedula dr.s Grafen (hj (cut den königlichen RcdPJ^j:
Verlegung des (in Kmisianz) versammelten Konzils au
einen sichereren und praktischeren Ort, hier Berufung
und Autor isation eines Ko)izils der eigenen Obödienz
durch Benedikt XIII. ; dessen persönliches Erscheinen
unter dem Schutz des Kaisers und der Könige voti
Frankreich und Aragon.
Zustimmung (des königtichon RcdesJ trotz anfänglicher Be-
denken; weiteres Vorgehen nur mit Zustimmung des Papstes;
dieser möge nach Perpignan kommen. (1415 cor März?)-)
Rom, Vatik. Archiv, Rey. 332 f. 44 ff.
a) Ista, que sequuntiir, asportavit magister generalis Minorum,
dum de Francia reversus est ad curiani, domino nostro apud
Valenciaiii existenti.
Memoire a maistre Jelian Bardolin, ministre general dus
cordelliers.
Premierement coment reguardant la condicion du present
temps et lestat, en quoy les choses sont, il na este expedient ne
necessaire de monstrer ne declarer les choses contenues en lin-
struction, que nostre saint pere lavoit baillee, car ce feust pour
empirer et empeschier toute la matiere.
Item coment se considere monsieur par soy meisme et pour
ouvrir la matiere a baillee certaine cedule, dela quelle il luy en-
voy la coppie.
Item combien que les choses contenues en la dite cedule et la
matiere leur antsemble dure et pleine dinconveniens, neantmoins,
quant ils lont avisee, il lern- asemble, quelles estoienst bonnes,
justes et raysonnables. Et monsieur pense, quils y entendront,
se nostre saint pere y veult obtemperer, voir est, quil a este dit,
quil nest pas expedient. que tous deux soient en ung lieu, mais
en diverses, et que lung soit pres de lautre, pour povoir plus
conveniblement traiter en la besongne.
Item considere, que mon dit senhor navoit ne savoit sur ce
le bon plaisir, voulente et consentiment de nostre saint pere, il
na noulu'') sur ce proceder plus avant ne att andre autre responce.
a) So Reg.
^) So Valois, La France et le (jraml ncisme IV 340, ohne Begründioiff. .Jeden-
falls waren die Adressaten nach dem 3. Absatz in a) eine Mehrzahl von Personen.
-) All) t2. Miirz 141-') reiste der Minorifenf/eneral mit der Antirorf Benedikfsah.
412 III. Al.scliiiitt. Hoiiedikt XIII. uiui das Konzil.
Iteiii qiie. sil piaist a nostre saint pere de fere les choses
contenues en la dite cedule et mander sur ce a mon dit seigneur
sa voulente et bon plaisii-. il est prest de y trevaillier tres vo-
lontiers et inettre paine de tresbon euer.
Item il senible a nion dit senhor, que, sil est lentencion de
nostre saint pere de vouloir faire et entendre aux choses sur
dites, il se deust traire et aprouchier a Perpig-nan.
Par uionsieur le conte.
Alasale.
b) Cedula per eundein niinistrum asportata.
Item pour ce quar il est poursuy de traiter aveques lempereur
et 11 soit de sa voulente de vouloir faire par la main du roy et
des seig'ueurs de France davant tous autres pour ce quar il scet,
quils sont tous jours princes crestians sur tous autres et ont
mis plus de paine et de trevail en la paix et union dela sainte
yglise de Dieu. Et aussi pour ce car ils vouldront, que en faisant
la ditte paix et union de santte yglise, eile demeurast en leur
main et protexion ainsi, quil ha acostume. Et pour ce sil vous
sembloit, que en entretenant le conseil general, que a este mande,
on le deust faire aprouchier en lieu plus convenablement et
seurement. Et que en ycelluy il mandast aussi le conseil generali
de son obeissance et y donast auctorite, coment ali puet toucher
et quil venist en personne soubs la bonne seurte et protexion
du roy et de lempereur et du roy Darraguon, Et que la, quant
seroient asembles, feust faltte parfaitte union par toutes les bonnes
voyes et manieres, que on verroit, que se pourroit et devroit
fere. Cecy soubs vostre bonne correction sembleroit raysonnable.
(168) Instruktion Benp.dikts XIII. für dni Orden sgenpral der Mino-
riten (Jean BardolhiJ, der sich mit dem Dekan von Tarazomi
(Ferdinand von Le Mans)'^) zum Grafen von Armagnac be-
fjifjf. A)itn'orf auf dessen Vorschläge: Unmöglichkeit eines
gemeinsanien Konzifs der beiden Obödienzen in Lyon oder
Vienne : statt dessoi Verhaudlungen au tjp)iachtmrten Orten
an der Grenze der Obödienzen; Bereitwilligkeit Benedikts,
gegebenenfalls nach Perplgnan zu kommen. 1415 um März 12.
h'oni. Vatik. Archiv. Hey. Ben. XII T. 332 f. 45 ff.
') Lber ihn vijl Bd I, b&>. S. 60 A. 1.
A. Benedikt XIII. und seine Beziehunoen zu Sciiottland etc. 413
Sequencia videntiir posse responderi d, comiti Arnianiaci
circa ea, que magister generalis fratrum Minorum d. n. pape ex-
posuit et in scriptis dedit.
Primo solito more laudabili premissa sahitacione et benedic-
tione apostolica presentataque littei'a credenciali ex parte dicti
domini nostri, ipsi d. comiti poteriint exponi sequencia, scilicet :
Quod dominus noster audita dicti d. comitis recta inlencione
ad Dei ecclesieque sue et domini nostri servicium pei* i'elacionein
dicti ministri generalis non modicum fuit consolatiis. ex quibus")
dominus noster eidem regraciatur quam plui'imum. in Iiiis et aliis
de ipso gerens fiduciam specialem.
Diceturque, quod, licet non fuerit visum declarari dominis de
Francia contenta in instructionibus datis per dominum nostrum
predicto ministro generali, tarnen multum placuisset domino
nostro, quod ipsis dominis de Francia appertum fuisset illud,
quod prostat unioni impedimentum, prout in dictis instructioni-
bus continetur, ut dominus noster potuisset de eorum inten-
cione clare videre et appercius respondere cuidani cedule pro
parte dicti d. comitis ])er ipsum ministrum generalem dicto domi-
no nostro Oblate.
Verum pro presenti quantum ad dictam cedulam et ad con-
tenta in ea videtur domino nostro, quod ad aliqua ibidem contenta
per instructiones antedictas mens domini nostri clare aj^perit,'')
qualiter et ubi et quomodo sublatis impedimentis unio potest
dari, sed dicta cedula loquitur generaliter. Et in lioc, quod pe-
titur specifice, quod dominus noster vellet ire Lugdunum aut
Viannam sub protectione d. imperatoris et regum Francie et
Aragonuni ibique concilium partis sue congregare, antipapa hoc
idem faciente, et congregacioni prestare auctoritatem, potest dici
eidem d. comiti, quod domino nostro videtur impossibilis de iure
talis connnixtio, cum a iure divino pariter et humano repiobetur,
et future unioni ecclesie prestaret non modicum, ymo forte per-
petuum, quod Dens avertat, impedimentum. Et eciam in facto
non videtur possibilis propter deffectum securitatis et libertatis,
que sunt necessarie non solum realiter et de facto, set eciam
quo ad omnium oppinionem, ne possent in futurum aliqui defectum
libertatis et securitatis pretendentes agenda ibidem impugnare,
ex quibus hereses et errores faciliter in Dei ecclesia insurgere
a) So Reg.
414 III. Abschnitt. Benedikt XlII. und das Konzil.
possent. Sed ubi congregacio haberet fleri pro premissis trac-
tanduui,**) securius videtur domino nostro posse fiei'i in duobus
locis pi'opinquis et in confinibus obediencie iitriiisque partis situatis.
Quo casii quelibet parciuni sibi eligeret confidenciam et protecti-
oneni principuni sue obediencie, vel ubi dominus noster alterius
obedienciani, aut intrusi seu intrusus suani haberent inti-are,
esset necessariuni, quod ille, qui in obediencia altei'iiis existeret,
tarn circa disposicioneni loci, quam alia haberet per se plenam
libertatem et indubiam securitatem propter pericula supra posita.
Cog"itet enim dictus d. comes in preterito tempore, qualiter promissa
per quosdam magnates sibi l'uei'e sei'vata, que iui'amentis et polli-
citacionibus multis erant vallata, que pro lionore illoium silencio
dominus noster duxit relinquendum.
Exponetur eciam dicto d. comiti, quod dominus noster con-
siderans, quod in dictis instructionibus ipse clare apperiebat de
sua intencione, que iure divino fundata existit, quod pro bono
unionis concupite necessariuni videbatur, quod primo inipedimenta
ex congregacione Pisana proveniencia ex infamia et macula criminis
heresis contra dictum dominum nostrum et suos false imposita
et alias tanquam opposita^) unioni ammoverentur iusticia medi-
ante."") Et deinde dictus dominus noster paratus eciam erat, prout
est, ädimplere omnia, que cum antipapa Gregorio obtulit, ut vera
unio in Dei ecclesia subsequatur. Et idem dominus noster con-
siderans, quod dictus d. comes notificat per ipsum ministrum
generalem, quod'') condicione presentis temporis et statu, in quo
res existunt, consideratis, non fuit expediens aut necessariuni
ostendere aut declarare premissa etc.: videtur dicto domino nostro,
quod satis implicite dictam viam et preambulum, quod idem domi-
nus noster reputat necessariuni ad unionem, dicti domini repellere
aut miniine acceptare intendunt, de quo dominus noster miratur,
cun^, ut superius dictum est, non soluin sit expediens. yino neces-
sarium unitati, quod predictum obstaculum per iusticiam tollatur;
et ideo, prout fuit iam alias dicto d. comiti intimatum, esset
valde utile et dominis Prancie honorabile, quod ipsi per se facerent
aliquos notabiles viros litteratos non aiTectatos et Deum timentes
congregari ^) ad recognoscendum processum inique factum in con-
a) So Reg. b) Reg. apposita. c) Hier folgen im Register, durch Ihiterstreichen getilgt,
ohne Rücksicht auf die Konstruktion die Worte: personani antipape Johannis taiH]uaiu oppo-
situin unioni inediante iusticia adnioveretur. d) Reg. folgt considerata.
V Vgl. Bd. I Xr. 96.
A. Benodikt XIII. und seine Reziehun<i-en zu Schottinnd ftc. 41o
gregacione Pisana. qiii procul dubio repperietui- iusticia exhigente,
qiiod fiiit nullus ac perpeiani et inique contra Deuiii et iusticiam,
contra onine ins et onineni equitatem in magnuni detrinientuni
iinionis ecciesie et tocius fidei catholice atteni])tatus. Et exinde
faciliter unio dari valet jireobtata. iit premittitur.
Ulterius quia ex fine dicte cedule generaliter loquentis, ad
quam aeeeptandam diticulter condescendernnt, ut scriptura testatur
dicti d. comitis, nulla certa via aiit modus particularis aperitur
nee via particularis per dominum nostrum pro unione Iiabenda
apperta acceptatur, set solum dicit,") quod. cum luerint simul,
fieret unio perfecta per omnes vias et bonos modos. qui vide-
buntür posse et deberi fleri etc.: verum, licet in suo genere bec
verba bona existant, talia tamen videntur domino nostro magis
deberi apperiri saltim principalioribus, ne in congregacionibus con-
linium obediencie vel alias, prout superius dictum est, sit inutilis
accessus propter varias liominum oppiniones, qui sie in confuso
convenientes possent impetuose errorem et scandalum in Dei
ecclesia suscitare et negocium deducere de facili ad rupturam.
Ex quibus considerant nonnulli, quod licet d. comes rectam
habeat intencionem in premissis erga Dei ecciesieque sue et d.
n. pape servicium et honorem, de quo merito tanquam de catho-
lico principe dominus noster fiduciam gerit singularem, tamen
ali(iui sunt de regno Francie, qui vellent tractatum in premissis
deducere non ad bonum unionis, set ut d. n. papam impedire
valeant a sancto suo proposito, quod habet ad ecciesie unionem,
non parcendo laboribus et expensis atque periculis, cum idem
dominus noster attenta dilacione retroacti temporis, in quo nichil
potuit proficere, et sua senili etate, vult et intendit ante terminum
vite sue per omnia, que Dens sibi ministrabit, remedia indefesse
pro danda unione suos interponere labores, dum potest. Tamen,
ubi dominus noster videret in regno Francie fore utile uniani
ecciesie vel eorum reductioni ac saluti animarum, nedum pro
nunc Perpinianum accederet et Franciam appropinquaret, ymo
omni tempore et in quacumque parte ipsum adesse contingeret,
si dictam utilitatem viderit cum eiTectu, paratus erit sine more
dispendio et Perpinianum venire et aha facere, que erunt unioni
ecciesie necessaria vel opportuna. Et de hiis omnibus prefatus
d. comes potest esse bene securus, quod dominus noster *") per
effectum adimplebit onmia premissa.'')
a) So Reg. h) Rpg. folgt o\>eyis. c) Am Ba>id : Ista iam reyistrala l'uit. ut apparet. eorrecta ete-
416 III. Al)schnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
Recessit predictus generalis et dominus decanus Tirasonensis
die XII. Marcii anni predicti MCCCCXV etc.
(1G9) InsfruMion Beneclüds XIII. für seine')! nach Sizilien ab-
geheudeif Gesandten Anfo)iio Caldes. Erkunrlignitge)! für die
Reise des Papstes nach Palermo, Cafania, Traimni oder
Siragtisa über die Sfitnnmug in Sizilien und Keapel (jegen-
über dem Heirafsplan K. lerdinands und gegen den Papst:
über den zu ern-artenden Empfang, Unterl-unff. Verpflegung
für Benedikt und seine Begleitung in Catania und Palermo.
(Vcdencia 1415 nach März T2?)'^j
Rom, Vatik. Archiv. Fefi. Ben. XIII. 332 f. 40 f f.
Memorial de (,'o, que mosser Antoni Caldes den fer ])er servir
de nostre senyor io papa en Sicilia etc.
Primo . . . dela anada del sant pai'e en lo regne de Sicilia
ja com ho prenen et qiien dien en lo dit regne et signanter en
la ciutat de Palerm, de Cathania, de Trapena et de Caragoc^a,
que son les principals ciutats del dit regne.
Item com se cofiren los Sicilians ab lo i'egne de Napols ne
que dien del matrimon de don Johan ab la reyna de Napols, sin
han piaer.
Item . . . del regne de Napols, com son contents del matri-
nioni. E si lo dit regne est pacifich o com o qui son los, qui
no oberxen la reyna eis desplaer lo dit matrimoni . . .
Item deu esser haut sentiment saviainent et discreta, si lo
dit sant pare disponia et ordenava anar en la ciutat de Cathania
o de Palerm, quin sera son recebiment et quin accolliment li faran
et sils plaura atots en general o en partida.
Item se deven inforinar, quäl ciutat es pus disposta en la
illa, hon puxa estar lo sant pare et la sua cort. E si deliberava
anar en la ciutat de Cathania, deven se informar los sobredits
deles coses seguents:
. . . Si son Contents dela anada de nostre sant pare.
Item si lo castell est disjjost per a estar et reposar y algun
temps del any nostre senyor lo papa . . .
. . . Deven se informar, quiris alberchs y ha et si ni ha algun
notable pala[u] . . . prop la eglesia maior per lo celebrar, qui
*) Bis zum vor]ier(je]ienflen Blatt des Ee(/isteis reicht die InstruTctioii für
den MinoriteiKjenernt Jean Bardoliii. der am 12. Mär 1415 ableiste.
A. Benedikt XIII. und seine Beziehungen zu Schottland etc. 417
fa in pontificalibus diverses vegades et quins alberchs y ha per
als senyors cardenals et prelats de cort ^) . . .
Item se deven inform ar dels viures aquin for y son axi de
una parte com de altra et en special en Palerm ne com es for-
nida la dita ciutat de forments, de civida, de vi, de carn, de vo-
lateria et de altres semblants coses ne les circumstancies, com
estan ne quin mercat y ha ne qiials coses y son pus cares . . .
(170) Henricus de Barbarino, Johannes de Columba u. a. bezeugen,
daß vor ihnen der Kapitän, sowie eine Versammlung der
Richter und Geschworenen von Sizilien als ' Vertreter des
ganzen Landes gemäß der Entscheidung K. Ferdinands'^)
sich zur Obödicuz Benedikts XIII. bekannt haben. 1415
März 29.
Rom, Vrdik. Archiv. Notar iatsinstnmient, Instr. tnisc. 1406 ff.
In nomine Domini amen. Anno Dominice incarnacionis eiusdem
millesimo quadringentesimo quinto decimo mense Marcii die vi-
cesimo nono mensis eiusdem, regnante Ferdinando . . . Aragonum
et Sicilie rege, . . . regni vero sui ... anno tercio . . . nos Hen-
ricus de Barbarino minor, iudex terre Placee, Johannes de Columba
. . . notarius et testes subscripti . . . testamur, quod ad se nos
facientes accessiri nobiles capitaneus, iudices, lurati ... in loco,
ubi consilium dicte terre consuevit celebrari, . . . nomine discre-
})ante confessi sunt, . . . qui totam Universitäten! ipsius terre
representant, . . . quod, cum videlicet nuper sol, qui in nubilo^)
fuerat, clero et populo illuxerit Siculo, ut a varietate et plurali-
tate summi pontificis discederet, que multifarie premebatur, ad
unitatem summi pastoris resipiscendo cupientes, ut convenit,
agregari ex declaracione summi pontificis ipsius per illustrissimum
. . . regem Ferdinandum ... ad jjeticionem ipsorum cleri et po-
puli faetam, ut in quodam eins sacro ])rivilegio dato Cesarauguste
vicesimo secundo Januarii millesimo quadringentesimo quartodecimo
clare videtur continei'i, clerus et po])ulus regni pretacti divini
splendoris gracia radiati publice et palam recognoverunt in verum,
unicum, indubitatum summ um i)ontificem Christique vicarium
serenissimum d. n. d. Benedictum decimum tercium, cui . . . obe-
dienciam humiliter prestiterunt, ut clare factum consistit, in eadem
a) Or. nubulo.
V Folgen entspr. Frngen für einen Aufenthalt in Palermo.
'^) Vom 22. Januar (1414) 1415 Döllinger II 367 ff.
Finke, Acta concilii üonstanciensis HI. ^i
418 III. Abschnitt. Benedikt XIII. un^l das Konzil.
terra Placee . . . recognosciint ... et iiirjindo recognoscere pro-
iniseiunt . . . serenissimum d. n. d. Benedictiim XIII. einesque
successores . . -in verum certuni Christi vicarium et indubitatuiii
siinimuni ])()ntificein sila . . . obedienciam prestiteriint.^)
(171) IusfniMio)i BeuediMs XIII. für den Bischof (Heinricli) von
Moray, der sich zum Hersog von Älbany, dem Regerden von
Schofflaud, begibt: Bericht über Morella, Gesandtschaft nach
Konstanz, Ptan der Reise nach Sizilien : Bereit n-ittigl^cit des
Papstes, auch auf anderen Wegen zur Union zu gelangen;
Erhundigung über dem Papst aus Schotttand t)ehavnt ge-
wordene ketzeriscJte Sätze; einzelne Provisionen. (1415 zweite
Hälfte April.) V
Born, Vafik. Airliii: Ben. Ben. XIII 332 f.. 4S ff.
Meiiioriale eürum, que d. episcopus Moraviensis acturus est
in Scücia pro d. n. papa.
Et prinio post äpostolicam benedictionem et affectuosam
salutacionem ex parte domini nostri per eiindem d. episcopum
more solito d. duci Albanie ac gubernatori regni Scocie presen-
tatas exponet ei, qualiter ideni dominus noster post multas con-
sideraciones contemplacione sui providit de ecclesia Moraviensi.^)
F. Rovira.
Narrabit preterea prefato d. duci, qualiter ille, quem aliqui
regem Romanorum, aliqui imperatorem appellant, misit d. n. pape
et regi Aragonum unum ambaxiatorem eidem domino nostro satis
notum,'') qui narravit eisdem, quod pro bono sancte matris ecclesie
dictus rex Romanorum multum optabat convenire cum eis in
aliquo loco communi. Quod audientes dominus noster et rex
tunc in diversis regionibus existentes tandem in villa de Morella
Dertiisensis diocesis, quam primum potuerunt quomode''), con-
venerunt concluseruntque ibidem, quod non erat mittendum ad
illam congregacionem repi'obam Constancianam,'') tamen ad dictum
regem Romanorum deliberaverunt fore mittendum, ut super ex-
positis per eundem ambaxiatorem plenarie responderent, et quid
futurum esset super liiis et aliis, possent cercius informari. Post-
a) So Reg.
V Es folfien mehr als 30 ei(ieii1iä}i(li(ie rvfevschiiffen.
~) Wef^en des ZiisammenhaiKjes uiit den beiden folneudeii Sfückeii.
^) Heinrich wird am 8. M(h:~ 1415 r-nm Bischof von Mora/i eniamd.
*) Ottoho)nts de Belloiiis.
A. Benedikt XIII. und seino Beziehungen zu Schottland etc. 419
quam aiitem sie deliberatum fuit per eosdem, ad regem Romanorum
predictum ambasciatas notabiles destinaverunt, que adhuc non re-
venerunt expectantes finalem responsionem ipsius. F. Rovira.
Item exponet ei, qualiter idem dominus noster deliberavit
Ire ad regnum insule Sicilie, quod pro tractanda unione sancte
matris ecclesie est inter regna cetera magis aptum, cum inten-
cione tamen, quod, si ante recessum suum vel post negociis pre-
dicte unionis et ecclesie alia magis effectiva disposicio alibi se
exliibeat, non ])arcendo senio. laboribus nee expensis est para-
tus illic, ubi dicta fuerit disposicio, sine more dispendio persona-
liter se transfet're. F. Rovira.
Preterea pro parte eiusdem domini nostri poterit prefatus
episcopus reddere certissimum dictum ducem, quod pro vera unione
sancte matris ecclesie consequenda idem dominus noster paratus
est per omnes vias iustas et racionabiles laborare et eciam sponte
cedere, secundum quod iam obtulit, et pro eo, ut est notorium,
non remansit et mortem subire nicliilominus, si expediat, cor-
poralem. F. Rovira.
Item quia monachus quidam portavit eidem domino nostro
certas conclusiones hereticas ^) sine fundamentis quibuscumque,
vult ipse dominus noster quod dictus episcopus mittat ipsas cum
suis fundamentis totalibus, si potest ipsas quomodolibet repperire.
F. Rovira.
Item vult prefatus dominus noster, quod prefatus episcopus
de persona abbatis de Coursaguel plene et secretissime, quantum
fleri poterit, se informet, quod, si ipsum honestum et habilem
repperiat, ortetur pro parte ipsius domini nostri d, ducem pre-
dictum, quod pacienter sustineat provisionem factam monasterio
de Pasleto de persona dicti abbatis, presertim cum sui contem-
placione providerit monasterio de Courseguel de persona Johannis
de Lisclme, pro quo ipse dux continuo supplicavit. Si autem
dictus abbas repperiretur infamis vel alias minus ydoneus, mictat
idem episcopus secrete informacionem domino nostro taliter, quod
dominus noster valeat ordinäre super premissis, quod sibi vide-
bitur expedire. F. Rovira.
Item quod dominus noster conclusit providere ecclesie Orcadensi
de persona M. Guillelmi Stephani-) finita commenda facta episcopo
V Unbeknmit.
-) Ernannt um 13. November 1415.
27*
420 111. Abschnitt. Bonedikt Xlll. und das Konzil.
Cathenensi^) vel quam primum ideni episcopus Catlienensis super
hoc vüluerit consentire. F. Rovira.
(172) lufityithtio]} Benedikts Xlll. für lelipe de Media nach
Schottland: Bericht über Morella und die Gesandt schaffen ach
Konstanz: Nachricht vom Vertrag über die Znsanimenknnft
in Nizza; Bitte mn Gesandte: Flucht Johanns XXIII.; Ver-
schiebung des Termins für Nizza möglich. (1415 zweite Hälfte
April.)
Rom, Vatik. Archiv, Reg. Ben. XIII. 332 f. 55 '• ff.
Memoriale eoruui, que luagister Philippus de Medalia canoni-
cus Rarchinonensis in theologia mag-ister acturus est in Scocia
pro d. n. papa.
Et ante oninia post apostolicani benedictioneni et affettuosäm
salutacioneni ex parte doniini nostri d. duci Albanie et guber-
natüi'i regni Scocie presentatas exponet eideni d. gubernatori, que
sequuntur.
Et prinio, qualiter ille, quem regem Romanorum aliqui, alii
autem imperatorem appellant, misit . . .-) deliberaverunt nuncios
destinandos, ut super expositis per eundem ambaxiatorem plenarie
responderent, et quid futurum super his et aliis esset, possent
cercius informari.
Item qualiter ambasciatores sie per eos, ut predicitur, desti-
nati scripserunt eidem domino nostro et regi, quod, postquam fu-
erunt in Constancia predictus, qui dicitur imperator et ambaxia-
tores dicti domini nostri ac d. regis Aragonie, quod apud partes
Nicie dictus dominus noster et rex Aragonie ac imperator iam-
dictus per totum mensem lunii proxime instantem personaliter
convenirent, solemniter concordarunt et publice invicem promi-
serunt, ad quod adimplendiim facit idem dominus noster, quantum
est possibile, omnia necessaria cum studiosa et solicita diligencia
preparari.
Preterea quod videretur valde expediens dictoque gubernatori
ac regno' Scocie admodum honorabile, prout eidem gubernatori
per d. Moraviensem episcopum domini nostri ex parte debuit
enarrari, quod, prout reges et alii principes obediencie domini
V Alexander de Vniis hatte 1414 Mai 4 das Bisfinn Cnifness in Schotilaiid
und zugleich die Administration von Orkney erhalten.
^j Nun folgt ivhfdtlicli (ian~iiiid rvörtlich fnst dasselbe iviein der vorigen Nr.
A. Benedikt XIII. und seine Beziehungen zu Schottland etc. 421
nostii faciiiiit. idem gubernator ambaxiatores solemnes, qui cum
eodem doniino nostro in taiii grandi adessent negocio, destinaret.
Insuper exponet, qiialiter piidem venerunt nova de Constan-
cia, quod intrusus Johannes a congregacione illa aufugiit et nunc
ultimo superveneiunt nova, qualiter fugam suam pro posse con-
tinuat et qualiter his non obstantibus dominus noster et prefatus
rex Aragonie cum eodem imperatore convenire intendunt loco et
tempore assignatis etc.
Item exponet eis,"") ne propter prefixionem tam brevis ter-
mini pro dicta convencione assignati et destinacionem ambaxiate
predicte minime retrahant") ac eciam retardent,'') cum similia negocia
non possint brevi tempore de facili terminari, et credant sie as-
signatum terminum per tempus aliquod, infra quod ambaxiatores
ipsi quomode favente altissimo poterint convencioni huiusmodi
interesse, verisimiliter prorogari. F. Rovira.
(173) Insfruktion K. Ferdinands für Felipe de Malla, Johann
Fahre und Berengar Clavell als Gesandte zum Regenten von
ScJioffkuid, betreffend Abschluß des J^izza-Vertrages : Bitte,
Gesandte nach Nizza zu schicken. (1415 April 22.)
Barcelona, Kronarchiv, Heg. 2409 f. 15^ .
Ambaxiata ad regnum Scocie.
Memoriale rerum, quas'') magister Philipus de Medalia in sacra
theologia magister, Johannes Fabre*^^) miles et Berengarus Clavell
leguni doctor et quilibet ipsorum pro parte serenissimi d. regis
explicare debent virtute littere credencie, quam secum deferunt
inchto et magnifico gubernatori regni Scocie.
. . . Item^) quod dictus d. rex iuxta divinam disposicionem
sueque gloriose genitricis virginis Marie intendit ire et complere
unacum eodem d. n. papa dictas visiones infra terminum concor-
datum super negocio ante lato.: Et propterea eum rogat pi'e-
cibus, quibus potest, quod idem gubernator Scocie tanquam catho-
cus zelator unionis et pacis ecclesie niore suo mittere velit suos
solemnes ambaxiatores ad easdem vistas plena potestate sufultos
tractandi, in animam eins iurandi, consenciendi, concordandi, con-
cludendi tam cum rege Romanorum quam alia seu aliis personis,
a) So Reg. b) Reg. que. c) Hier Fabra.
V Vorher Gruß, Gesundheitszustand und Mitteilung der Gesandtschaft au
Sigisinund und Vereinbarung auf Juni.
422 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
coi'poribus, collegiis aut congregacionibus cuiuscunque obediencie
vel sine eis in oninibus et singulis actibiis dictam niateriani tangen-
tibus, incidentibus, dependentibiis et eniergentibus ex eadem seu
eideni annexis necnon intei'essendi cuiuscunque concilio"*) seu con-
gregacioni, ubi intererunt seui ntervenient alii de obediencia dicti
d. n. pape, et in eisdeni consilio'*) seu congregacione faciendi, requi-
rendi, in eins aniniani iurandi, tiiinandi et exercendi omnes et sin-
gulos actus, quos'') dictus gubernator Scocie facere, requirere, fir-
mare et exerbere posset in et circa premissa et qualibet eoruni,
si ibi peosonaliter adesset. Firma vero potestatis iamdicte con-
ficiatur per secretariuni destinandum ad dictas vistas cum eisdeni
ambaxiatoribus taliter, quod, si opus fuerit, super tota materia'')
seu aliquo eins articulo eadem potestas ordinari, liberari et tradi
valeat in forma auctentica et pul)]ica ad consilium ambaxiatorum
eorundem ita demum, quod alia requisicio aut consultacio circa
eadem negocia, ex quibus tarn grande procedit Dei servicium et
universe christianitatis nascitur beneficium, non.generet tardita-
tem, quoniam idem d. rex credit, quod reges Castelle et Navarre
ceterique domini de obediencia predicta, quibus iideni d. n. papa
et rex hac de causa suas litteras dirigunt, pari modo eorum am-
baxiatores inibi destinabunt cum eiusdem plenitudine potestatis.
Paulus secretarius.
Item, quod dictus d. rex intendit circa dictum negocium pro-
cedere cum consilio ambaxiatorum eiusdem gubernatoris Scocie
eosque tractare et prosequi illo omni honore, quem suis vellet
in casu simili exhiberi. Rex Ferdinandus.^)
a) So Reg. b) Reij. quod. c) Reg. folgt überflüssig et.
V Am 15. April ist die Instruktion für die drei Gesandten an den Könirj
(Heinrich) von England ausgefertifff. Dessen Gesandter Johann Blont war
mit englischcti Anträgen betr. Freundschaft, Allianzen usw. gekommen. In der
Instruktion heißt es: ... Explicaran, que lo dit senyor rey ha grau e singuIar
piaer e consolacio de la bona intencio, que eil ha en los dits fets dela unio
dela esglesia e que tots temps lo dit senyor tregue aquella esser aytal axi,
com de princep christiano e catolich. Et que per semblant el ha gran affcc-
cio en aquells e que desya veure la unio dela esgleya mes que cosa del mon
apres lo salut dela sua anima. Deshalb hat er Gesandte beim Römischen
König. Von diesen hafte er neuliclt einen Brief, daß Sigismund in Konstanz
sei, die englischen Gesandten noch fehlten, daß sie aber in Kurse erwartet
würdeti. Der König zeige guten Willen. . . . Encara no . . . apuntats los
affers de lurs ambaxada, e per aquesta raho lo dit senyor no pot certament
scrivre dels dit affers al dit rey Danglaterra . . . Era raoguda lian^a ni ami-
stat entre los dits reys. Per los dits embaxadors sera respost saviament, hono-
A. Benedikt XIIT. iiiul seine Beziehungen zu Schottland etc. 423
(174) Die GeiscJiivoreueii der Stadf Mpssi)ia an K. lercJimDid :
Fehuhelujcs Verhalten dets Marfinus de Turribus gegen die Stadt
wegen ihrer einstigen Weigernng, der Ohödicnz Benedikts XllL
heizidreten. Messina 1416 April 6.
Or. Pery. Sieudspnr CRD Alf. 141(!.
lurati nobilis civitatis Messane . . .
Duxiimis explanare, quatenus d. Martino de Turribus legum
doctori obedienciam d. Benedicti in hac civitate intromi[tterej*)
conanti per nostros precessores in officio tunc presidentes pariter
et nos de universoruni conimunicato consilio fuerit obviatum cum
repulsa, cum hec consuevit civitas semper obedienciam prestare
summo pontifici in ecclesia triumphanti Romana, a quo salubri
proposito sola mors divellere valebit et potissime, quia unio cele-
berima in limine operatur votivo, circa quam vestra regia insudat
clemencia, cui^) . . . cum sedatis scandalis tota civitas fida con-
grua sistit prona circa augmentum regle serenitatis. Quapropter
d. Martinus prelibatus adeo gestat odium in hac civitate, quod
cuilibet nostro salubri adversatur proposito, quociens occurrit
gracias aut aliquid aliud ab illustrissimo d. infante Johanne, ve-
stre maiestatis genito, postulare; et auribus assumimus d. Mar-
tinum ad vestram confugiturum maiestatem, verentes, ne premis-
sorum pretextu vestre detegeret excellencie premissorum opposi-
tum . . . Scriptum Messane VI. Aprilis nona indictione sub anno
dominice incarnacionis MCCCCXVI.
(175) Beratung des Bates von Venedig über die durch den Bischof
Antonius de Bcdancinis eingebrachte Anfrage Benedikts XIII.,
ob der Bepublik die Einberufung eines Konzils auf ihrem
Gebiet genehm sei. Beschluß, die Antwort zu verschieben.
(Venedig 1416) Mai 7.
Venedig, Staatsarchiv, Deliberasioni 6" f. 97.
Ser Leonardus Mocenigo, ser Albanus de Baduario, ser Nico-
laus Bicturi, ser Marinus Karavalla procurator, ser Antonius
Contareno procurator, sapientes consilii:
rable et cortesa. e flnahnent daran loch a liga e concordia . . . Wenn Ehe
der Infantin (Maria) mit dem König von, England berührt ivird. sollen die
Gesandten deeren Vorzüge (bella, virtuosa disposicio) rühmen. Bey. 2405 f.
131 1^—138.
■d) Ijoch im Pergament, b) Hier folgt nrisining: domino f^eiierliclo arbitrainur huic
civitati coiiioduin et nccessariuin pro vestre rcgic statu cleinencie tranquillo.
424 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
Coiiipariiit ad presenciaiii nostrani reverendiis pater d. An-
tonius de Balancinis episcopus/) qiii iani diu stetit et fuit in curia
d. Petri de Luna, pape Benedicti XIII. in sua obediencia nuncupati,
et dixit, quod tamquani civis et fidelis noster motus ob reveren-
ciam nostri doniinii et anioi'e patrie disposuerat venire ad presen-
ciam nostram pro significando nostro doniinio aliqua, que senserat
de intencione dicti d. Benedicti circa factum unionis, que in effectu
fuerunt, quod dictus d. Benedictus se intelligebat cum serenissimo
Jacobo rege Apulee et cum prefecto de Vico") et ceteris aliis pro
transeundo versus Romam, et quod idem d. Benedictus esset conten-
tus, quando placeret nostro dominio venire ad unum ex locis nostris
et ibi convocare concilium et quod per medium nostri dominil unio
sequeretur, quia plus confidit de nostro dominio quam de alio do-
minio vel domino mundi ; et quando ad hoc nostrum dominium
esset dispositum, presto declararetur nostro dominio hanc esse
intencionem dicti d. Benedicti, quem d. Benedictum hortatus fuit,
ne conclusionem aliquam faceret cum dicto rege Jacobo, nisi
prius haberet responsionem nostre dominacionis ; et sie idem d.
Benedictus terminavit nostram responsionem expectare ; et ultra
hec multa alia subiunxit circa materiam predictam. Vadit pars,
quod respondeatur dicto d. episcopo, quod audivimus et inteliexi-
mus omnia, que nobis sapientissime exposuit, per que ample
cognoscimus, quod tamquam bonus civis et fidelis noster se movit
hec ad notificandum nostro dominio, quibus bene dis cussis . . .
dicimus, quod semper dileximus et diligimus d, Petrum de Luna,
dapam Benedictum XIII. in sua obediencia nuncupatum, sed sicut
eidem d. Benedicto potest esse notorium et similiter dicto d. epis-
co])o, nunquam voluimus nos de factis predictis intromittere nee
impedire, tarnen audita pratica, quam tenet de eundo Koniani, nobis
placuit et essemus valde contenti, quod haberet boiunn effectinn,
quia Omnibus prosperis successibus suis pro bono ])ersone sue et
Status sui nostrum dominium habebit et recipiet complacenciam.
De parte — 27 — 41 — 47 — 47 — 47.
Ser Christoforus Superancio consiliarius :
Vadit pars, quod respondeatur dicto d. episcopo, . . . quod
regraciamur sibi de informacione nobis data de intencione d. Petri
V Die fremdartige Ausärucksweise deutet besondere Verhältnisse an. Ob
identisch mit Antonius ep. Calanionensis. der als Sekretär Benedikts XIII. er-
scheint. 1416 Januar allerdings Erzbischof von Greta wird und Benedikt bis
zuletzt anhängt? — '') Johannes; vgl. die Einleitung.
A. Benedikt XIII. und seine Beziehungen zu Schottland etc. 425
de Lima, . . . que esset de veniendo ad unaiii terraruin nostraruin
pro unione fienda etc. et de pratica, quam habet cum serenissimo
d. rege Jacobo pro eundo Roniam, ad que pro presenti non vide-
tur nobis respondere.
De parte 16.
Ser Vincivera Georgio consiliarius, Ser Franciscus Foscari
procurator, sapientes consilii:
Vadit pars, quod respondeatur episcopo, . . . quod audivimus
praticam, quam d. Petrus de Luna . . . habet et tejiet cum
serenissimo d. Jacobo rege Apulee de eundo Romam, quam liben-
ter audivimus, et quia eundem d. Benedictum semper dileximus
et diligimus et de omni prospero successu suo complacenciam
haberemus, libencius audiremus, quod haberet effectum; que habens
effectum non esset necessarium, quod ad aliquam terram nostram
veniret pro convocando concihum, quia haberet locum ad hoc
aptissimum.
De parte 32 — 44 — 45 — 43 — 46.
Ser Georgius Capello consiliarius :
Vadit pars, quod respondeatur dicto d. episcopo, . . . quod . . .
libencius audivimus praticam. quam tenet, et essennis valde con-
tenti, quod haberet bonum eifectum, quia de omnibus prosperis
successibus suis pro bono persone sue et Status sui nostrum
dominium habebit et recipiet complacenciam.
De parte 10, de non 10, non sinceri 18 — 23 — 17 — 19 — 16.
Nota, quod die u]trascrii)to septimo Maii quinque sapientes
ultrascripti posuerunt ultrascrii)tam partem de respondendo d.
Antonio de Balancinis episcopo et fuit.
De parte 19.
Capta.
Ser Georgius Capello consiliarius:
Quia istud factum responsionis fiende d. Antonio de Balan-
cinis episcopo est magne imi)ortancie, sicut omnibus est manifestum,
vadit pars, quod suprascripta responsio supersederi debeat usque
ad unum aliud consilium.
De parte 76, de non 1, non sinceri 3.
426 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
(176) Die licpiMlk Venedig an Nikolaus de Urbino, Kanzler des
Braccio de Fortebraciis, Perusii etc. ac ahne Urbis defensoris :
Macht seine Stellungnahme zu dessen Plan, die Wald
eines neuen Papstes in Rom oder die Verständigung mit
Benedikt XIII. unter in Aussicht gestellter Zustimmung ge-
nannter italienischer Staaten durchzuführen, von deren tat-
sächlicher Mitwirkung atjhängig. 1417 August 3.
Venedig, Staatsarchiv, Beliberazioid (i. f. 158 >\
. . . Ad^) aliam partem, pei' quam se offert, pro salvacione
et deffensione Italie] maxime contra ultramontanos, in casu, quo
nostro douiinio placeat, facere fieri in Roma electionem novi i)ape,
qui placeat nostro dominio, et quod faciet sibi dari obedienciam
per Romanos, Marchiam, Perusium, Ducatum, Patrimonium, Cam-
paneam et Maritimam, et similiter putat, quod facient Bononien-
ses, comes Urbini et dominus Favencie, quodque se certum red-
dit, quod similiter facient Florentini ; et insuper, si nobis placeret,
se intelligeret cum papa Benedicto ; respondeatur, quod, sicut
alias sue maf^nificencie dici fecimus,-) multum placuit et placet
nobis audire talem oppinionem suam, quia manifeste cognoscimus,
quod dirrigit Spiritus et cogitaciones suas ad ea, que possint ad
bonum et salutem Italie redundare ; et dicimus, quod, quando-
cumque videbimus alias conumitates et dominas Italie superius
nominatos concurrere ad haue suam opionionem, ipse inveniet
nostriim dominium dispositum ad ea, que sint secundum Deuni et
que concernant conservacionem et salutem Italie et honorem
nostrum.
De parte 108 — de non 12 — non sinceri 6.
'j Dein Nicolaus de Urbino. Kaiislcr des Bracius de Fortebraciis Perusii
etc. alme Urbis defensoris wird auf das Angebot des Eintritts des Braccius
in venetianisclie Dienste (jeanttvortet.
'') Diese Mitteilung ist nicht bekannt.
B. Die Reise K. Sigismunds nach Narbonne und Perpignan. 427
B. Die Reise K. Sigismunds nach Narbonne und
Perpignan.
(177) Bischof (Domi)iik?(s) von Huesca an K. FcnUnand: Gesund-
heit des Infanten. Allgemeine Freude über die geplante Zu-
sammenkunft, Warnung vor Ludwig von Anjou, Florenz
und Genua. Palermo (1415) Mai 10.
Barcelona, Kronarchiv, Caja concilio de Costansa, Or.
. . . D. visbe de Huescha ... El senyor infant ... es bien saiio
e alegre . . . Algunos, qui son arribades de Napol, contan de cierto,
biie la reyna a firmado niatrinionio con el conite de la Marclia.
El senyor infant e todas las gentes de aquesta tierra son
inucho aconsolados delas vistas, que havedes concordado con el
enii)eradoi', haviendo speranza firme en nuestro senyor Dios, que
havido esguart a vuestra catolica affeccion e treballos liaiira oydo
vuestras devotas oraciones, por lo quäl v^os ministrara en aquesta
niatei'ia la conclusion por vos deseada. Es verdat, senyor, faulando
sots la fianga, que vassallo deve faular a su senyor, que en la
yda del padre sancto e vuestra sera bueno considerar, que hau-
redes a poner vos entrel rey Loys e los Ginouesses e que Floren-
tines e Napolitanos con ellos o sin ellos porian facer una armada,
por a empachar o nozer vos, lo que Dios no quiera en lo que
podiessen. Car, senyor, nenguno de los sobreditos tanto, quanto
podemos sentir ni conoxer, no haurian plazer del exal^amiento
de vuestra cassa. Antes son de entencion, que, en lo quia)
podiessen y detorbarian, e nossotros'*) por cierto tenemos, que
Florentines e Ginouesses, porque no querrian veyer grant senyor
cabo, si hau torbado aquest matrimonio. Los Napolitanos, qui no
quieren nuestro matrimonio, los demas lo fazen, por que no hayan
senyor o lo hayen tal, que manden a jornadas . . . Scripta en
Palermo a X dias de Mayo.
(178) K. Ferdinand an Vinzenz Ferrer : Bitte, Mitte Juni in Collioure
zu sein. Valencia 1415 Mai 18.
Barcelona; Krouarchiv, Ref. 2408 .. 5.
Brück Fages. Histoire de Saint Vincent Ferrier II 105.
Rex Aragonum et Sicilie etc.
Cum, ut vos credimus non latere, inter sanctissimum d. n. sum-
mum pontificem ac Romanorum regem et nos per totum proximum
a) .So Or.
428 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
niensem Jiiiiii in civitate Nicie pro radice inveterati scismatis
evellenda et concordanda via brevi iinionis s. inatris ecclesie
mutue fieri habeant visiones, et properenuis ad iter propter nimiaiii
temporis brevitateni ad nos ibidem conferendum, vos, ciii sanctissi-
nius pontifex suas dirigit iitteras super hoc, affectuose rogamiis
in Domino requirentes, qiiatinus, cum in tarn almi directione
misterii opportuni sunt devotorum fidelium intercessus, vestraque
consilium et oraciones existimemus nimium cariora, abinde rece-
datis, vos ad villam Canquiliberi'') collaturus, ubi dictus summus
pontifex et nos perinde transeuntes vos indubie in dimidio eiusdem
mensis Junii inveniamus pei-sonaliter constitutum, sperantes in
Domino, cuius res agitur, quod non parum proficient laudanda
vestra consiiia et exaudienda devocio meritorum. Dat. Valencie
sub n. sigillo secreto die XVIII. Madii anno a nativitate Domini
MCCCCXV. Rex Ferdinandus.
Religioso, dilecto et devoto n. Vincencio Ferrarii ordinis
fratrum Predicatorum in theologia magistro.
Similis directa fuit . . . priori monolsterii s. Benedicti Vallisoleti.
(179) Geleltsbriefe des Königs und des Dauphin von Frankrelcli
für Slglsmund und seine Begleitung.
Machen, Geh. Staatsarchiv,
a) K. Karl VI. von Frankreich überträgt Herzog Ludwig von
Bayern das Gelelt K. Slgismunds, seiner Gemahlin und des
Gefolges mit außerordentlichen Vollmachten. Paris 1415
Mai 30.
Littere potestatis d. ducis Ludovici pro conducendo regem
et reginam Ungarie per regnum Francie anno MCCCC ^), XXX.
die May.
Charles par la grace de Dien . . . Pourceque avons entendii,
que pour perseverer et venir a bonne fin et conchision dudit con-
seil -) pour la union de sainte egiise lentencion et voidente de
nostre trescher et tresame sire lempereur et roy de Romains et
de Hongrie si est de partir bien brief de ladite ville de Constances
pour de la aler en la ville de Nice et de Arlat et mener nostre
treschere et tresamee seur la royne, sa fame et nostre dit frere
de Baviere pour la seurte, conduit et raconduit de leurs personnes
a) So Reg.
') Jahressahl unvollständig.
'^) KoHstam.
Dip Reise K. Siffismunds nach Narbonne und Perpiffnan. 429
et conpaig-nie diirant leur voyage et poiir ce nous, conflans en
piain du grant seus loyalte, vaillance, grant gouvernement et
bonne diligance de nostre dit frere de Baviere icellui, par grant
et meur advis et delibei*acion tant de nostre trescher et tresanie
ainsnie filz le duc de Giiiene dalpliin de Viennois, coninie de nostre
conseil, avons pour nous conimis et ordonne, commettons et ordon-
nons par la teneur de ces presentes a mener, conduir, ramener et
raconduire seurenient et savienient icellui nostre frere le roy des
Romains et nostre dite seur la royne sa femnie et ceux de leur
conpaignie en quelque lieu, quilz vouldront aler et retourner en
donnant a icellui nostre frere de Baviere piain pouoir, auctorite
et ni andement especial de passer, rapasser, demorer, sejourner
et retourner, entre et yssir de jour et de nuyt et ceux de sa
conpaignie tant et de la conpaignie de nos dit frere et seur des
Romains comme autres quelxconques, quil vouldra mander et
mener soulz son gouvernement pour la seurete de nostre dit frere
le roy et de nostre dite seur la roynne des Romains et de lui et
de leur conpaignie par toutes noz villes, chasteaulx, fortresses ''),
pons, pors, passages et travers, jurisdicions et destrois quelxcon-
ques, de mander faire venir et assembler tant et en tel nombre
de gens darmes, arbalestoies et autre gens de guerre, comme
bon lui semblera tant de nostre royaume comniv? autres, de quel-
ques pais on nacion quilz soient, pour la seurete, conduit et i'a-
conduit deulx et de leur conpaignie a ses frais, missions et des-
pens . . . Donne a Paris le XXX. jour de May, lan de grace
Mil CCCC et XV.
Et ainsi est signee la lettre par le roy, les sires Duj'ry et
Ligne, de Torcy et de Bacqueville et autres presens. ... Au
doz de la dite lettre est icelle signee C.
h) Fafit nmiliche WierlerJwIninj, cßeiches Dafum^J:
Ista littera est similis precedenti de materia, dati et anni . . .
Am Schluß, vor dem Datum, wird hinsugefügf :
Savoir faisons, que nous ces choses considerees, ayans et
singuliere confiance en nostre dit frere de Baviere, a icellui par
par ladvis et deliberacion de nostre trechier'') et tresame ainsne
filz, le duc de Guienne, dalphin de Viennois et de nostre conseil
avons donne et ottroie et par ces presentes donnons et otti'oions
a) Rpg. frofresses. b) So hier Rp(j.
V Auch die Namen der Sinnierenden sind die (jleicheti. Dorsufdrermerk : D.
430 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
pouoir, auctorite et niandenient especial, qiie si icelliii nostre
frere de Baviere tienne aucuns. qui feussent et soient contraires
et malveillans de nous et de nostre seignorie, . . ., il les puisse
apprehender . . .
c) DüRRelbe. Au gleicher Stelle wie in b) ein anderer Znmtz
(fohjt unten). Paris 141 ö Juni 22.
Littere regis Francie, per quas ipse ex consensu et magna
deliberacione d. Acquitanie filii ac tocius consilü sui ipse ordinal
d. ducem ad condiicendum regem et reginam in regno Francie
et dat sibi potestatem pimiendi rebelles seil inobedientes,'*) si ali-
quos inveniret. Anno millesimo CCCCXV. XXII. Junii.^)
Zunatz: . . . Xon obstant. que audit concil general ait este traittie
de et sur la depposicion et eiection de Jehan XXIII., nagaires
pape, la quele sest de fait ensuit et que la garde de sa personne
ait este commise de par le dit concil a icellui nostre frere et
coiisin le roy des Romains, jusques a ce que par le dite concile
autreinent en soit dispose, e que aussi len traittie de present en
icellui concile et de fait ait ben procede sur lextirpacion de
plusieurs et diverses hereses et encores en doie len traittier
plusavant et avec ce de lestat et reformacion de leglise universal
tant en chief comme en membres et que aussi nostre dit frere
et cousin ait este et soit advocat et defenseur dudit saint concile,
pour occasion desqueles clioses ou de aucunes dicelles ne dautres
quelxconques nous ne voulons aucim destourbier. demande ou
empeschement estre fais, mis ou donnez a*") nostre dit frere et
cousin le roy des Romains et de Hongrie et nostre dite seur et
Cousine sa femme ne a aucun deur conpaignie par personne
quelxconque de quelque estat. auctorite ou condicion quil soit,
mais voulons, que ce non obstant il soit traittie honorablement
comme nostre personne mesmes . . .
Donne a Paris le XXII. jour de Juny lan de grace mil CCCCXV.
et de nostre regne le XXXV. Et est ladite lettre ainsi signee
en marge : Par le roy. Xantion. FA au doz est signee E.
(Ij Ludwig. DaupJiin von Frankreich, wiederholt und inseriert hj
Paris 141Ö Juni 22 (23?)^.
a) Reg. in obediencia. b) Hs et.
*) Bkse Überschrift paßt nicht (uif den folgenden, sondern nur auf den
vorhergehenden Brief.
-) Der 23. Jnni ist n-oh1 das Datum der Registrierung.
B. Die Reise K. Sio^isnuiiids iiacii Xarbonno und Perpioiiaii. 431
Littere potestatis d. Dalphini a d. diice supi'a litteras legis
prius et ultimate scripta» anno iiiillesimo CCCCXV. XXI 11. Junii.
Loys ainsne filz du roy de France, diic de Guienne et dalpliiri
Viennois ...
Les queles lettres dessus transcriptes et tout le contenu en
icelies noiis proiiiettons en bone foy tenir . . . Donne a Paris le
XXII. jour de Jimy hin de grace niil CCCCXV et est la dite lettre
ainsi signee en marge : Par monsieur le duc et dalphin vous
niessire Berthran de Montauban et autres presens. Et au duz
dicelle F.
(180) K. Ferdinand hütet (die Gesandten SigismundsJ um nähere
Auskunft über die angebliche Absicht Sigismunds, die Zu-
sammenkunft nach Perpignan zu verlegen. Valencia 1415
Juni 5.
Barcelona, Kronarcliiv Ref/. 2408 f. 22v .
Rex Aragonum, Siciliej etc. Secretarii episcopi Zamorensis
ambaxiatoris nostri ^) a (^onstancie partibus huc noriter declinan-
tis sola assercione, nulla alia finnitate vallata, percepimus de
recenti, serenissimum principem fratrem nost)'uni Ronianorum
regem deliberasse vissiones mututs, ut vos non labet, super factis
unionis sancte matris ecclesie inter nos de proxinio celebrandas
in ville Pei'piniani confinibus coniuuitare, que ab ore proprio dicti
fratris nostri regis Romanoruin se asserit recepisse et super
quibus vos idem rex ad nos continuo cum potestate plenaria
destinabat. Verum cum iam nos iuxta concordiam festinemus
ad iter cum non modica navilium comitiva et cetera preparemus
usque ad consumacionem facti huiusmodi inclusive,' sitque nobis
summe necessarium predicta dilucidius et verissime presentire, vos
affectuose rogesmus, quatinus pro bono huius tanti negocii de
commutacione predicta clarius et effectuosius, quo potetis, cum
presenti Cursore nos certificare curetis ad iterque vestrum cele-
rius properare, adeo ut iuxta per vos nobis intimata procedere
in agendis vel subsistere valeamus. Datum Vaiencie sub nostro
sigillo secreto quinta die Junii anno a nativitate Domini MCCCCXV.
Rex Ferdinandus.
^) Beriiardits Oller
432 III. Abschnitt. Ronodikt XIII. und das Konzil.
(181) lufifrukfion K. Fcrd'nnwds für Bernardus Oller, Gesandten
zu K. SlgifiQimud : Reise nach Nizza-; Verhalten K. Sigismund
(jege)iüber. {1415 Juni 16)})
Barcelona. Kronarchiv. Ee(f. 2408 f. 21.
Menioriale eorum, que Bernardus Oller sciiptor Serenissimi
d. regis ex parte ipsius d. regis explicare debet serenissimo Ro-
nianoriini regi virtiite littere credencie, quam secum deffert, et
aliorum, que mandatu dicti d. regis facturus est in partibus Nicie.
Primo, si reperit regem Romanorum in civitate Nicie, . . .
ex parte Serenissimi regis Aragonum eidem regi dicet et notifi-
cabit, qualiter dictus d. rex Aragonum una cum sanctissimo d. n.
papa Benedicto sunt in brevi venturi ad loca conventa pro mutua
visione ; et ex hac causa destinaverat predictum nuncium ad eius
serenitatem pro notificando sibi eorum adventum. Paulus se-
cretarius.
Item notificabit d. regi Romanorum, quod dictus Serenissimus
d. rex Aragonum una cum dicto d. n. papa iam venissent ad loca
mutue visionis infra tempus prefixum in dictis capitulis concor-
datis, nisi quia in mense Junii, videlicet quinta die mensis ipsius
a civitate Constancie venit quidem vocatus Bernardus Oller, secre-
tarius d. Zamorensis episcoj)i, quem in dicta civitate ambassiatores
dicti d. regis Aragonum dimiserant pro colligendis actibus et novi-
tatibus subsequendis post eorum recessum, qui Bernardus ex parte
eiusdem regis Romanorum dicto d. regi Aragonum dixit et ex-
plicavit, quod dictus rex Romanorum sibi sub fide et sacramento
comiserat, quatenus ex parte ipsius notificaret dicto d. regi
Aragonum '') quod pro eius servicio, honore et comodo et expe-
dicione negocii et pro evitandis sumptibus in expensis ipse rex
Romanorum deliberaverat, quod dicta mutua visio, que fienda
erat in civitate Nicie et') loco et portu de Vila Francha, fieret
et mutaretur ad civitatem Xaibone et villam PerjHniani et quod
super hoc statim post dictum Bernardum ipse rex Romanorum
miteret seu destinaret d. Ottobonum de Bellonis ad dictum d.
regem cum plenissima potestate relaxandi iuramenta prestita
racione dictarum vistarum ; et quod Interim ipse rex Romanorum
personaliter se conferat et veniret ad civitatem Lugdonensem *^)
et ibi spectaret responsum dicti d. regis vel agrediendi Narbonam
a) Rpg. Roinaiioruin b) Reg. et nc. c) So Reg.
') Datierung nach dem hinter diesem Schreiben registrierten Beglanhignngs-
brief für Oller f. 22 >^. Vgl. die Schreiben vom 5. und 22. Juni.
B. Die Reise K. .Sigismunds nach Narbonne und Perpignan. 433
ve] ad Niciam. Ob quam quidem causam dictus d. rex Aragonum,
credens verbis dicti, Bernardi Oller maxime quia notarius est, et
ab ipso recipi fecit super hiis specialiter iuranientum, spectando
adventum dicti ambaxiatoris iuxta relacionem predictam, adventum
suum seu ingressum maris aliquantulum retardavit. Ulterius eciam,
quia dictus d. rex Aragonum relacionem habuit a dictis suis
ambaxiatoribus, quod eisdem ambaxiatoribus existentibus in dicta
civitate Constancie") ante eorum recessum a dicta civitate dictus
d. rex Romanorum eos retinens per aliquos dies tempus prefixum
in dictis capitulis pro attingendo ad dicta loca mutue visionis ad
XV dies ultra voluntarie prorogavit dicto d. regi, eos verumtamen
onerando, quod dictam prorogacionem XV dierum sub secreto
haberent. Paulus secretarius.^)
Item casu, quo dictus d. rex Romanorum speciflcatis sibi
Omnibus supradictis dictam prorogacionem concedere nollet et
non expectato dicto d. rege Aragonum vellet recedere ad dictam
civitatem Nicie, tunc nuncius retrahat se et desistat a peticione
proxime dicte prorogacionis XX^) dierum. Et protestetm' contra
dictum regem Romanorum in forma debita, ibidem inserendo
raciones omnes superius tactas dictumque regem Romanorum
ortando et cum instancia requirendo, ne a dicta civitate Nicie
recedat, sed dictum d. regem Aragonum spectare debeat per
tempus quindecim dierum per ipsum regem Romanorum con-
cessum et iam prorogatum. Tum') idem procurator offerat et
offei't, quod dictus d. rex in dicto termino XV dierum . . .
prorogato veniet , . . ad dictum locum et portum de Vila
Francha et super hiis nullatenus defficiet, protestando in dicto
casu, quod per ipsum d. regem Aragonum non stat, stetit
nee stabit, quin faciat dictam mutuam visionem cum ipso
d. rege Romanorum super tractandis et concordandis omnibus
necessariis ad unionem et pacem ecclesie sancte Dei. Paulus
secretarius. -)
aj So Reg. h) So hier, c) Reg. cum.
^) Nun soll Oller K. Sigistnnnd um Verlängerung bis sum 20. Juli bitten,
und darüber ein publicum instrumentum ausstellen.
^) Kommt der König am leisten Juni nicht, so soll Oller vor Notar und
Zeugen ein (schon vorbereitetes) SchriftstücTi niederlegen. Bei K. Sigismund
soll er erklären, daß K. Ferdinand doch, su der Zusammenkunft abgereist
wäre, wenn ihn die Krankheit nicht hindern würde. Mit gleicliem Datum
auch Beglaubigungsbrief für Oller, f. 22'-' .
Finke, Acta concilii Constanciensis. HI. ^O
434 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und da.s Konzil.
(182) BenediM XIII. xyrofesUert am 15. und 25. Juni, daß K. Sigis-
mund ihm von den im Vertrage vom 4. und 8. März ver-
sprochenen Oeleitshriefen zwar den von Balthasar Cossa, jedoch
keinen vom König von FranJiTeich, Ludwig von Änjou, dem
Grafen von Savoyen und der Republik Genua verschafft
habe; er habe nur deshalb seine Reise nach Villa franca
nicht angetreten. (1415 nach Juni 25.)
Born, Yatik. Archiv, Reg. Ben. XIII. 332 f. 60 " .
In Strumen tum protestacionis domini nostri contra d. Sigis-
mundum assertum imperatorem, ut inferius continetur.
Nüverint universi, quod anno a nativitate Domini MCCCCXV
die sabbati XV. mensis Junii . . , d. Benedictus in presencia
omnium nostroi'um notariorum et testium infrascriptorum ad hoc
specialiter vocatorum dixit et exposuit, quod, cum in concordia
facta atque firmata in civitate Constancie quarta mensis Marcii
anni predicti inter reverendum patrem d. Avinionem'') episcopum
Senecensem et Jacobum Belleroni utriusque iuris doctorem am-
baxiatores eiusdem sanctitatis ex parte una, et serenissimum
Sigismunduni, qui se gerit pro rege Romanorum, ex parte alia,
in qua quidem concordia dicti ambaxiatores, quod dictus d. Bene-
dictus cum carissimo filio suo Ferdinando rege Aragonie illustri
in Villa Francha seu eins portu Portus Olious vulgariter nun-
cupato et civitate Nicie personaliter per totum mensem Junii
convenirent pro complenda mutua visione super pace et unitate
ecclesie, promiserunt atque firmaverunt, dicti ambaxiatores fuis-
sent expresse protestati, quod securitates et alia ad predicta
necessaria possent articulariter et specifice declarare dicteque
securitates postea die VIII. mensis et anni predictorum inter
dictos ambaxiatores ex una et predictum, qui se gerit pro rege
Romanorum ex alia partibus fuissent concordate secundum quedam
capituia inter eos facta, inita, llrmata et iurata, inter que inter
cetera prefatus Sigisnmndus pretensus rex Romanorum se obliga-
vit ad habendum pro dicto d. n. papa et omnibus et singulis
cum ipso vel ipsius occasione sive per terram sive per mare
venientibus securitates necessarias et opportunas in plenissima
forma, tam pro omnibus et singulis personis cuiuscumque Status,
quam eciam pro earum rebus quibuslibet a Baitassare, qui apud
suos Johannes papa XXIII. nuncupatur et a rege Ludovico pro
a) Beg. Avinionensein.
B. Dip Reise K. Si^ismunds nach Narbonne und Perpignan. 435
terris Provincie et eciam pro Castro Monachi et locis aliis eins
dicioni subiectis et hoc ideiii a comite Sabaudie et a comunitate
Janiiensi et Saonensi et a rege Francie, prout predicta et alia
in dictis capitulis supradicta die VIII. Marcii continentur.'') Qui
quidem Sigismundus pretensiis rex Romanoruni non obstantibus
promissionibus et obligacionibus ante dictis, ut preiiiittitur, iiira-
iiiento firmatis, et si eidem d. Benedicto per quendam Bernarduni
Olierii secretariuni d. Zamorensis episcopi anibaxiatoris, qui fiiit
Constancie pro dicto rege Aragonie, qui quidem secretarius post
recessum dictorum ambaxiatorum de civitate Constancie ibidem
remanserat, securitatem seu salvum conductum eius, qui apud
suos Johannes XXIII, nominatur, transniiserit, non tamen securi-
tates nee salvos conductus, quas et quos a dictis regibus
Francie et Ludovico et a communi Januensi obtinere habebat,
nee eorum ahquam noticiam, intimacionem vel mencionem eidem
d. Benedicto per dictum secretariuni nee per aliam quamvis
personam misit vel fecit, prout mittere et facere tenebatur
secundum capitula preexpressa. Quare fuit protestatus pre-
fatus d. n. Benedictus papa, quod per ipsum non stabat nee
stat, quominus iuxta conventa iter suum vel viam suam
arripiat ad eundum ad dictum locum de Villa Francha seu
eius portum predictum pro dieta mutua visione et aliis, que
pro bono unionis ecciesie facienda incumberent, prout fecisset
et paratus fuisset et erat facere, si diete securitates et salvi
conductus vel eorum noticia seu intimacio fuissent sibi trans-
missi per dictum, qui se gerit pro rege Romanorum, et quod
nulla negligencia seu remissio eidem d. Benedicto valeant uUa-
tenus imputari, cum paratus esset et sit ad arripiendum iter
et viam suam usque dictum locum seu portum iuxta con-
venta, si dictos salvos conductus vel eorum noticiam haberet.
Fuit eciam protestatus d. d. Benedictus contra d. d. Sigis-
mundum de omnibus dampnis, Interesse et expensis, que et
quas ipsum d. Benedictum sustinere et subire oportet ex negli-
gencia [et] remissione d. d. Sigismundi et ex eo, quia idem Sigis-
mundus dictos salvos conductus et securitates vel eorum noticiam
seu notiflcacionem eidem d. Benedicto non transmisit, mandans
et requirens per nos omnes notarios infrascriptos sibi de pre-
dictis omnibus et singulis publicum instrumentum et publica instru-
menta tot, quot et quociens habere voluerit in memoriam rei geste.
a) Die Konstruktion ist verloren.
28="
436 III. Abschnitt. Benedikt XIII. nnd das Konzil.
. Die XXV. Junii prefatus doiiiinus noster fuit protestatus ut
supra, presentibiis testibus reverendissimis patribiis d. s. Georgii
et s. Eustachii cardinalibus/) d. Terraconensi arcliiepiscopo,-)
Senecensi et Zamorensi episcopis^) et d. Francisco Daranda ac
auditore camere ac P. Bertrandi decretoruni doctore etc. Rovira.
(183) Gemndfschaff des Johann de Aqnilari, Sfellverfrefers des Proto-
nofars, cm den Grafen von Foix: Mitfeihmg der Znsammen-
knnfi mit Sigismund im Juli in Perpignan und Biffe, seine
Gesandfeil dorthin zu senden. 1415 Juni 26})
Bmrelonn, Kronarchiv, Eeg. 2408 f. 34^' — 36.
Memoiiale eornm, que Johannes de Aquilari^) locinntenens
prothonotarii regii ex parte Serenissimi d. regis explicare debet
comiti Fuxi virtute littere credencie, quam secuni fert.
. . . Successive") dictiis Romanorum rex misit suos solennes
ambaxiatores ad eosdem d. papam et regem plena potestate
suffultos, qui exigentibiis rerum varietatibus nomine, quo supra,
pecierunt et prorogarunt dictum terminum mensis Junii usque per
totum instantem mensem Julii^) ac eciam comnmtarunt dictam
mutuani visionem ad villam Perpiniani et civitatem Narbonam,
ubi procul dubio dicte ambe partes debent infra assignatum
terminum convenire.
Item quod dictus rex iuxta divinam disposicionem sueque
gloriose virginis genitricis Marie inmediate ibit ad conplendas
una cum eodem d. papa dictas mutuas visiones infra terminum
concordatum super negocio ante lato. Et propterea eundem
comitem rogat presentibus, quibus potest, quod comes ipse velut
catholicus zelator unionis et pacis Dei more suo mittere velit
suos solennes ambaxiatores ad easdem vistas plena potestate suf-
fultos tractandi et in animam eins iurandi, consenciendi, con-
cordandi, concludendi et firmandi tam cum rege Romanorum pre-
dicto quam alia seu aliis personis, corporibus, collegiis aut con-
gregacionibus cuiusvis obediencie vel sine eis in omnibus et sin-
^) Carolus de Urries und Alfonsus de Carillo, Euhel 29.
^) Petrus.
^) Avinio und Didacus.
*) Im Reg. steht Juli. Vgl. aber Einleitung S. 373.
•■y Ursprünglich stand hier Raymundus Bajuli secretarius d. infantis Alfonsi.
"j Vorher über die Vereinbarung der Junisusammenkunft in Nissa.
'') Daraus ergibt sich schon, daß es sich um den Juni handelt.
B. Die Reise K. Sigismunds nach Narbonne und Perpignan. 487
gulis actibiis dictam inateriani pertingentibus ac incidentibus,
dependentibiis et eniergentibus ex eadeiii seu eidem annexis
necnon interessendi cuicimque concilio sive congregacioni, ubi
intererimt seu intervenient alii de obediencia dicti d. n. pape et
[in] eisdeni concilio seu congregacione '*) faciendi et requirendi et in
eins animani iurandi, tirmandi et exeicendi onines et sing'ulos illos
actus, quos dictus comes Fuxi facere, requirere, firmare et exer-
cere posset in et circa premissa et quodlibet eorum, si ibi per-
sonaliter adesset; firma vero potestatis iam dicte conficiatur per
secretai'ium destinanduni ad dictas vistas . . . taliter, quod, si
opus fuerit, super tota materia'') seu aliquo eins articulo eadeni
potestas ordinäre . . . valeat ... in forma auctentica, . . . ita
demuni, quod alia requisicio aut consultacio circa eadem negocia
. . . non pariat tarditatem, quoniam idem d. rex credit, quod
reges Castelle, Navarre et Scocie ceterique domini de obediencia
predicta, quibus iideni d. papa et rex liac de causa suas litteras
direxerunt, pari modo eorum ambaxiatores inibi destinabunt cum
eiusdem plenitudine potestatis.^)
(184) InstruMimi Benedikts XIII. für seinen zu den Grafen von
Armagnac und Foix abgeli enden Gesandten Michael Molsos:
Soll Vinzenz Ferrer um Vermittlung bitten und bei den
Grafen selbst für Versöhnung wirken. (1415 um Juni 26.)
Rom, Vafik. Archiv, Reg. Ben. XIII. 332 f. 60^.
Instructiones eorum, que Michael Molsos acturus est pro d.
n. papa.
Et primo ibit ad magistrum Vincencium Ferrerey et post
salutacionem ac benedicionem apostolicam exponet ei, qualiter d.
n. papa informatus de dissensionibus et guerris, que inter d.
comites Armaniaci et Fuxi satore zizanie instigante incipiunt, et
considerans, quod niulti de partibus illis presumunt, quod, si idem
magister Vincencius ad partes illas accederet attenta devocione,
quam ad eum dicti comites et eorum familiäres habent, posset ipsos
cum Dei auxilio ad pacem et concordiam adunare: idcirco idem
a) Reg. congregacioni. b) Folgt et.
^) Der Gesandte sollte die Grafen von Foix und Armagnac; versöhnen.
BeglauMgwngsbrief an den Grafen von Foix von 1415 Juni 26 {Reg. f. 36: Juli).
Dann folgt fast wörtlich derselbe Auftrag an den Grafen von Armagnac.
Letzteres auch Reg. 2400 f. 19 ohne Datum,
438 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
dominus noster deliberavit ad ipsiim mittere dictum d. Michaelem,
ut eidem exponat, quod, licet idem dominus noster sit requisitus,
ut mandet ipsi magistro Vincencio, quod ad partes illas et ad
prefatos comites predictis de causis accedat, dubitans tarnen idem
dominus noster eundem magistrum Vincencium in suo proposito
et predicacionis opere, quod prosequitur, perturbare aut aliqualiter
molestare, nichil super hoc eidem magistro intendit precipere seu
mandare, attamen quod, si supradictis de causis idem magister
Vincencius velit accedere, eidem domino nostro, qui hos duos
comites cordiahter diligit, plurimum complacebit. F. Rovira.
Preterea ibit ad d. comitem Armaniaci et post sahitacionem
et benedicionem apostohcam dicet ei, quahter dominus noster
auditis dissensionibus et guerris inter ipsos comites incipientibus,
de quibus non modicum contristatur, mittit ad ipsum prefatum
d. Michaelem eundem comitem totis cordis affectibus exhortando,
ut ad pacem inter eum et d. comitem Fuxi fiendam velit suum
animum ob Dei et apostohce sedis reverenciam inchnare.
Et nichilominus, ut pax ista et concordia ad debitam et op-
tatam conclusionem deveniant, vult idem dominus noster, quod
ipse d. Michael illis melioribus viis et modis, quibus poterit, inter-
ponat cum onmi efficaci sollicitudine iuxta creditam sibi a Domino
graciam vices suas.
Exponet insuper eidem comiti casu, quo magister Vincencius
sit venturus, alias nichil; dicet, quomodo domini nostri ex parte
fuit missus ad eum et qualiter est tali die venturus etc., prout
cum eodem magistro Vincencio concluserit.
Insuper accedet ad d. comitem Fuxi et exponet eidem ac
faciet cum eo omnia prout supra mutatis mutandis etc.: et nichi-
lominus casu, (pio magister Vincencius non esset venturus, ex-
plicabit eidem comiti Fuxi causas, quare remanserit, prout ipsos
ab ore magistri Vincencii sepedicti percipiet. F. Rovira.
(185) Die Universität Paris (an K. terdinand?) : Aufforderung
zur Arbeit für die Union. Paris (J4J5) Jidi 3.
Barcelona, Kronarchiv, Or. Pap.
Princeps armipotens, rex ilhistrissime et fama per singulas
gentes celebriter memorate. Horridum scisma antiquamque diri-
mere discordiam ad tempus hoc supremi iudicis reservavit auc-
toritas, ut, quemadmodum leges pristine pacis fregit dampnata
B. Die Reise K. .Sif^isiuiuids nach Xarl)oiine und Perpif^iiaii. 439
cupido, sie illegalis avaricie rapacitatem animi pacificoruin con-
culcent . . . Vos igitur, bone rex et pacis amantissime prin-
ceps, pacem in genteni niittite et virtiites dabitis aureaque
reducetis seciila . . . lam videtis, quid actum sit, quantuiii
quesita dudum felicitas proxima est ; quod süperest, vestruiii
est. Restat pars altera vobis, nee minoris virtutis est felix
laboris consumniacio. quam operis laudabile principium. Adest
ecelesie pugil invictissimus rex Romanorum semper augustus
et ille christianissimus rex noster, adsunt et multi preclari
principes. lungite fedus in Domino, simul agite eausam Dei
vestri . . . Datum Parisius in nostra eongregaeione generali
apud s. Bernardum celebrata, die tereia mensis Julii.
(186) Didacus Moxena^J an K. Ferdhtand. Schickt Nachrichten
über die Absichten K. Sigismunds betr. die Reise nach Spanien.
Konstanz (1415) Juli 8.
Barcelona, Kronarchiv, Or. Pap.
. . . Si consiliura poscitis meum ymo divinum in pulcritudine
pacis appetens, . . , curetis, supplieiter queso, nisibus totis
ad portuni quietissimum pro fruetu consumato optando atque
capeseendo eeleriter quam eonsimiliter perrenire nauclerum
vestrum perducere vel facere perduci. Vobis namque post Deum
inest posse, non desit pro Deo necessarium velle. Non miehi
dubium, quin, quantumcumque Hyspania potuit, tantum adhue
vobis duce possit, eui nee vires aut animum deesse cerno
. . . Gloriosissimus rex Romanorum intendit versus vos tendere
pro hoc felieissimo flne consumando, euius ardentissimo desi-
derio ad fidem et ecclesiam Dei hee due partes sunt felieiter
reunite, hereses dogmatisantes igni sunt traditi . . . Presen-
cium lator super pluribus per eum sensatis et intellectis ve-
stram eandem magnitudinem informare poterit manifestius,
Johannes seilieet ... de Montealba, qui hie ob servicium ve-
strum moram traxit unius mensis cum dimidio . . . Christophorus
de Aparutis de Ferraria Lombardie nititur . . . vestre eelsitudini
servire . . . Non tradat oblivioni fidelissimum servitorem ve-
strum dominum meum et consanguineum Didacum episeopum
Zamorensem . . . Constancie VIII. JuKi.
^) Über ihn vgl. unten sii September 3.
440 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
(187) Benedikt XIII. ordnet zur Wiedergewinnung der kirchlichen
Einheit Prozessionen und Messen an. Valencia Mio Juli 18.^)
Rom, Vattk. Archiv, Beg. Avenion. 68 f. 37.
üniversis Christifidelibiis presentes litteras inspectiiris salutem
etc. Quamvis humana demerita in vindictam sui sepe divinani
ulcionem provocare noscantur, fldelium tanien vota pia quoque
suffragia sepiiis illam placcare didisciimis facereque benignam.
Cum itaque diucius sancta mater ecclesia sevientis huius per-
niciosi scismatis defleat iilcera sevasque scissuras, pro cuius uni-
tatis et pacis integritate captanda cum carissimo in Christo filio
nostro Ferdinando rege Aragonum illustri versus Sigismundum
regem dictum Romanorum illustrem accingimus nos ad iter,
sperantes per visionem mutuam obtatam assequi ecclesie unionem,
devocionem vestram ortamur in Domino paternisque precibus
invitamus, quatenus venerabiles fratres ecclesiarum prelati in cathe-
dralibus suis ceterique beneficiati in collegiatis vel parochialibus
ecclesiis per civitates et loca eorum insignia, regnorum scilicet
et terrarum nobis obediencium post habitam noticiam inferius
dicendorum in tribus diebus dominicis aut aliis precipuis festivi-
tatibus tres processiones generales successive, in quibus congre-
gato clero et populo christiano per premissa loca et civitates
more processionum generalium cum letaniis, ymnis et canticis
aliisque devotis oracionibus debeant celebrare quodque post vel ante
quamlibet processionum huiusmodi solenniter et devote missa de
spiritu sancto cantetur cum secunda oracione, que sequitur in
his verbis : Da, quesimus, ecclesie tue, misericors Deus, ut spiritu
sancto cooperante unita hostili nullatenus incursione turbetur.
Per Dominum nostrum et cetera. Et pro secreta : Ecclesie tue,
quesimus, Domine, unitatis et pacis prospicuis dona concede, que
sub oblatis muneribus mistice designantur. Et demum pro post-
communione : Viviflcet nos, quesumus. Domine, huius participacio
sancta misterii et pariter ecclesie tribuat unitatem et pacem.
Per [Dominum nostriun et cetera.) Verum post oracionem domi-
nicam cuiuslibet dictarum missarum psalmus : Ad te levavi oculos
meos, qui habitas in cehs -) recitetur, in fine cuius post Gloria
patri etc. dicatur antifona : Da pacem, Domine, in diebus nostris,
quia non est alius, qui pugnet pro nobis, nisi tu, Deus noster.
V Am Tage vor meiner Abreise nach Perpignan.
^) Ps. 122, 1.
B. Die Reise K. Sig^ismunds nach Xarbonne und Perpignan. 441
Et versus fiat : Fax in virtute tua, cum response: Et liabundancia
in turribus tuis.^) Deinde oracio in bis verbis: . . . Ecciesie tue,
quesunius, Doniine, preces placatus admitte, ut destructis adversi-
tatibus et erroribus universis secura tibi serviat übertäte. Per
Dominum nostrum etc. Insuper eciam in medio vel in fine dicte
misse fiat sermo solennis, in quo per predicacionem ad peniten-
ciam et orandum Deum devote pro ecclesiastica unitate ac reinte-
grando populo christiano fideles "") ipsi piis et devotis persuasioni-
bus invitentur. Et ut . . . propensius animentur, . . . vere peni-
tentibus et confessis in dictis missa et processione presentibus
et pro premissis devote orantibus tres annos et totidem quadra-
genas de iniunctis eis penitenciis in Domino misericorditer relaxa-
mus, singulis vero . . . scientibus legere, qui dictum psalmum
cum antifona, versiculum et oracionem recitabunt, ceteris auteni
litteras nescientibus seu legere commodo non valentibus quinque
vicibus oracionem dominicam et sepcies salutacionem Virginis
angelicam . . . recitantibus semel in die unum annum et quadra-
ginta dies similiter relaxamus. Datum Valencie provincie Ter-
raconensis XV. Kalendas Augusti anno vicesimö primo.
Et fuerunt alie similes XI littere eiusdem tenoris per omnia
et simul omnes expedite et fuit una sola ut supra registrata.
(188) Erzhischof fGarsias) von Saragossa an K. Ferclinaiid: Nach
schlimmer Fahrt heute Ankunft in Perpignan \ Papst in
Collioure; Slgismuncl in Valence; unkorrektes Verhalten der
Konsuln von Perpignaii betreffs der kurialen Privilegien.
(Perpignan 1415) Juli 31.
Barcelona, Kronarchiv, Or. Pap.
Senyor, Plassia saber a vostra senyoria, que ab vents con-
traris et indisposicio de tems son arribat a Roses ab la galea a
XXIX de present mes e considerant, que per indisposicio de
vostra persona e per la dita raho vostra excellencia no poria
esser assi an lo terme concordat, deliberi, que jaquida la dita
galea men vinges ab besties logades per terra assi per fer les
excusacions e protestacions. E de fet, senyor, vuy, que es lo
derrer dia de Juliol, yo son assi en Perpinya intrat e devant lo
governador e altres officials vostres e [nota]ris'') publichs yo con
a) Reg. fidelis. b) Loch.
'} Ps. l'Jl, 7.
442 III. Abschnitt. Benedikt XIII. nnd das Konzil.
a canceller e an noni vostre he fetes les conparicio, excusacio e
intimacio e protestacio necessaries ab expressio de les dites e
altres coses possibles e necessaries en he fetes cartes pubhques,
segons quem ha seniblat esser honor e servir de vostra altesa.
Senyor, dos cavalcados hie an conitats : Lo emperador es a Va-
lensa e sera fort prest a Narbona. Siis ara avem sabut, qiie lo
papa e aribat a Cophure. Segons son informat, aquests consols
e regidos desta vila no tracten los affes e hbertats de les corts
e curials apostolicals e reyals, segons devrien, hi he diibte, ques
puga be apuntar . . .
Senyor, vostre servidor e canceller larquebisbe de Qaragosa.
(189) Benedikt XIII. an K. FerdlncDid: Reisebericht. Perplgnan
1415 August 1.
Barcelona, KronarcMv, Or. Pap.
. . . Cupientes de nostri viagii successibus te reddere cerci-
orem, . . . notificamus, . . . quod, licet post recessuni nostrum a
Valencia una die dumtaxat excepta quasi semper flaverit aura
contraria equorque in nulla tranquillitate permanserit, nichilomi-
nus tarnen non sine nostre persone senio iam confracte non
modico tedio ac reniigancium laboribus maximis . . . die conventa
ultima . . . Julii . . . sani . . . quam vis fessi Perpinianum intra-
vimus . . . Datum Perpiniani . . . prima die Augusti sub signeto
nostro secreto. F. Rovira.^)
(190) Erzbisdiof (Petrus) von Tanagona an König Ferdinand:
Ankunft Benedikts in Perplgnan. Perplgnan 1416 August 8.'J
Barcelona, Kronarchiv. Or. Pap.
. . . Lo papa lo damont dit dia") intra en la dita vila de
Perpenya Villi hores apres mig jorn, de que, senyor, tot hom
ha haut sobirana alagria, vahent la affeccio, que nostre senyor
lo papa mostra en aquests affers . . . Aci ha nova certa, quel
emperador deu esser a Narbona da qui a III o IUI Jörns, lo quäl
V Am 12. August schreibt Benedikt an Ferdinand: Per aliquos dies maris
forsitan ventorum causante turbine fuimus discrasiati . . . gaudemus utrius-
que hominis sospitate.
V Zitiert Puig S. 286 A. 2.
^) Dimecres.
B. Die Reise K. Sigismunds nach Narbonne und Perpignan. 443
fa fort grans jornadas ..})... En Perpinya III dias del
mes Dagost.
(191) InsfruMion K. Ferdinands für Pere de Falphs^J : Verhalten
im Falle einer Weigerung K. Sigmmmds, mit dem Infanten
zu verhandeln. (1415 Ende August).
Barcelona, Kronarchiv, Reg. 2400 f. 33^ f.
. . . Item ^) si plegat lo dit rey dels Romans a Narbona o
no lo dit rey dels Romans sabent lo empediment del senyor rey
no volia praticar o tractar ab lo senyor princep dels fets de la
unio de sancta mare esgleya o sen volia tornar o trametre a
Constan^a, que enantasen en lo concili, en cascu daquests cases
lo dit micer P. induyi lo ab les pus dolces maneres, que puxa,
a la intencio del senyor rey. E en cas, que eil perseveras et dl
fet exeguis algun dels dits casos, ladonclis lo dit micer P. pro-
testara et posara aquelles scriptures, que conexara esser neces-
saris a scusacio del dit senyor . . .
(192) Pere de Falchs au K. Ferdinand : Neugierde Sigismunds,
die Grenze zu sehen. Sigismund lehnt die Wohnung im
Kastell Perpignan ah, um Benedikt nicht zu vertreiben. An-
V Folgt Nachricht von der Abdankung Gregors XII. Atn 12. August be-
richtet der Erzbischof über die Reise und die Lage Sigismunds Folgendes:
Lo imperador . . . con docents sinquanta o CCC cavall e sens algun
anticardenal intra digous pessat a Nemsa, uve (?) li era appellada festa per
lo rey Lois, ab lo quäl es lo flll seguon del rey de Fran^a, qui deu esser marit
dela filla del dit rey Lois ... Lo dit emperador deu vuy entrar a Mont-
peller e per conseguent dins III o IUI jorns a Narbona. Misser Otobono,
senyor, es aci, e tant com puch conexer, es vengut a nostre senyor lo papa
e a vostra excellencia per escusar la tardidat dela venguda del dit emperador,
considerada la arduitat e celeritat dels afers dela sgleya et la necessitat del
dit emperador, qui, saguons se diu, es vuy pus rieh de fama que de tresor.
Lo dit emperador pendra la triga de vostra venguda ab gran conguxa e
despler . . . Scrita a Perpinya a XII. Dagost. Der zweite Sohn Karls VI.
ist der als Dauphin gestorbene .Johann.
^) Um Verlängerung des Termins der Zusammenkunft zu erhalten, er-
nennt K. Ferdinand den Petrus de Falchs zum Prokurator. Valencia 1415
August 12. Reg. 2399 f. 195 '^ . Dann obige Instruktion. Am 3. September
folgt Matthias de Podio mit neuen Aufträgen.
^J Vorher ausführliche Schilderung der Krankheit des Königs ; Bedauern,
nicht persönlich Sigismund empfangen zu können; Sendung des Infanten
Alfons; wenn Sigismund nicht in Narbonne, soll er ihn aufsuchen; soll den
Papst über K. Ferdinands Zustand unterrichten.
444 in. Absclinitl. Benedikt Xlll. iiiul das Konzil.
kiDiff Vicpufc Ferrers. Gesandte Savoi/cits und Frankreichs.
Warum Slglsmimd letztere hat kommen lassen. Verdächtigungen
gegen Sigismimd in Konstanz; andererseits Versuche^ ihn gegen
Ferdinand einzunehmen; er wird Abdankung Benedikts ver-
langen. Verbrennung des Hus. Narbonne 1415 August 29.
Barcelona, Kronarchiv, Or. Pap.
. . . E tantost/) senyor, eil cavalqiia et yo ensenips ab eil.
Es Verität, senyor, que yo con agiii en tot co, que alli ly viu fer,
que jatsia eil per escusa de cassar vingues al dit loch, que la
principal raho, yo creech, que fon per veure et mirar les conffi-
nies et huyts de vostre regne ab lo de Franga et les entrades
de vostre regne et la vila de Perpinya et lo pla de Rosello, quis
miren be del dit castell de Laucata . . . Item, senyor, lo dit em-
perador me ha dit, que scrigues cuytadament a vostra senyoria,
com huy havia entes et sabut per letres, que habia rehebudes
de Perpinya de son misatger micer Ottobo, com lo castell de Per-
pinya apparellaven para eil et lo monastir de frares Menors para
vostra senyoria, e que nostre sant pare sen devia anar a hun
altre castell, que ly havien dit, que era luny dues lleguas, de
que diu, que es fort maravellat. Car eil en qualsevol posada diu,
ques flixara de la vila et quel sant pare se estigues alli, on se
esta per major desenpaixament dels aflers, dient, que majorment
ne planya a vos, que cascun jorn per parlar ab lo sant pare
hayan anar dues legues, attes vostre accident et malaltia, que
no ly par, sie ben avenir dels affers . . . Hir, que fon dimecres,
apres dormir, lo emperador sen vench del dit loch de Siga a la
present ciutat de Narbona e mestre Vicent Ferrer . . . dormi en
lo dit loch de Siga et huy, que es digous apres vespres, es entral
en la dita ciutat, en la forma, que acostuma, co es professo
feta dela sua gent et cantant. Es veritat, senyor, que fins ara
fre . . . ment") hi es estat rehebut et qo que es piger, tant com
he vist la dejus gent de la vila sen han tret estary,'') be crech.
a) Loch, fehlen 3 Buchstaben. Atii Band : i'vigidc. b) Am Rand: videntur cum deriderc.
V Vorher: Hat Bericht über die Audienz bei Benedikt gesandt. (Fehlt
jetst.) Konnte den König anderthalb Tage nicht sehen; dieser ging morgens
zur Messe, dann bis abends spät zum Jagen und Fischen (com anas en lalba
hoida misa a cassa e a peixar a la mar et non tornava fins a una liora de
nit). Heute, 29. August, sprach er den König auf einem Spazierritt. Auf die
Schilderung von K. Ferdinands Anfall betonte Sigismnnd. er sei bereit ge-
wesen, mit 15 Reitern nach Valencia zu kommen; heute Freude über Ferdi-
nands Ankunft in Collioure.
B. Dip RfIso K. Sioismuiuls nach Xarboniie uiul Pprpiffiian. 445
qiie, quant lo baiiran holt et vistes les actes, que eil et sa com-
panya fan, inudaran. Dens volent, llur perverssa intencio . . .
Noy^) ha molts grans niestres, sino alguns comtes de Ongiia;
son ab eil embaxadors del comte de Savoya, go es lo germa ba-
stard del dit cüinte et bun cavaller et dos doctors, Dels nacions,
senyor, noy ba sino quatre o cincli prelats et dalguns doctors.
Es bi dela enbaixada del rey de Fran^a lo arcbabisbe de Renis.
Dixme, senyor, lo eniperador en gran secret lo jorn, que ereni en
la cassa, que lo dit arcbabisbe et altres, que eren aci, bi bavia
eil feyt venir scientnient per causa, qo es per esser ly testinionis.
Car dixme, que en Constang-a bavien mes in fama et sembrant,
que nostre sant pare et eil bavien feta collusio, ^'o es. que nostre
sant pare ly armava certes gualeres et ly paguava certa gent
darmes et ly dava gran colp de diners et que eil tingues manera,
(juel dit nostre sant pare roniangues papa. E que per la dita
rabo, seguis se o no seguis la unitat de la sglesia, eil bavia
volgut, que aquells bi vinguessen et fossen aci presents per veure
tots los actes, com passarien . . .-) Item vos notificb, com lo
emperador se te per dir, que de altre no si ba a parlar en les
vistes, quant al acte dela unitat dela sglesia, sino que nostre
sant pare [in conjtinenti *) renuncie . . . Item, senyor, me ba dit
lo emperador, com molts se son efforcats destorbar aquestes
vistes et sembrar moltes zizanies et dir ly paraules per malencorar
lo et metre ly sospita. Car a la derreria ly ban dit, ques guard
be, nos fie en vos, senyor, ni en lo sant pare, et que [no]") ly
es segur entrar dins vostre regne. E mes, senyor, buy mes estat
dit, que al emperador ban dat entendre, quel jorn, que fon al
Laucata, fon aqui espia de nostre sant pare per espiar, ab quanta
gent bi era, dient, que lo sant pare tenia dobents de cavall alli
prop per apresonarlo.
Item, senyor, me ba dit mes avant lo dit emperador, com ans,
que eil partix de Constan^-a. ban cremat aquel tan gran beretge,
que y era, appellat mestre Joban de Us, del quäl vos, senyor, de
vostra . . .'') ma propria ban en escrit al dit emperador.^)
a) Loch.
V Vorher geht, der König habe mtr 300, die Konsilsgesandten etwa 600
Reiter bei sich, gestern sei ein ungarischer Graf mit 70—80 Heitern gekommen.
^) Hier berichtet P. noch, K. Sigismund habe ihm von der Abdankung
Gregors XII. erzählt.
^) Brief K. Ferdinands 141.5 Mars 17 (April 2H) Döllinyer TT .317 f.
Palacky 539 f. (hier erstes Dafinii falsch Mars 27).
446 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
Scrit cuytadament en la ciiitat de Narbona, digoiis ans de
migii nit, coiiiptant XXIX. del mes de Aguost any mil CCCCXV.
. . . Pere de Falclis.
(193) Die Universität Paris an K. FerdinaiKt : BeglaiAbigiwy zweier
Gesandten. Paris (1415) August 31.
Barcelona, KronarcMv, Or. Pap.
Illiistiis8inie i)rinceps et lex serenissime . . . ") reg'es in unum
et in Jumine lidei et in splendore pacis, si pro nomine Dei et
Christi illius principes convenernnt in nnum . . . Ut verbo pariter
et facto nosti'ani in hac re devocioneni testemur et laboruni pro
nostro modulo parteni assumamus, ad celsitndinis vestre conspec-
tum ex sacro concilio remeantes nostros remittimus oratores et
nuncios Benedictum Genciani in sacra scriptura professorem ^) et
Jacobuni Despers^') in medicina niagisti-uni, quorum dictis pro
nostra parte fideni concedi cum humilitate postulamus . . . Scrip-
tum Parisius in nostra congregacione generali die ultima mensis
Augusti celebrata.
(194) Memorkd für P. de FatcJis und Matthias de Podio: Sollen
K. Sigismund wegen der KranMieit des Königs zurückhalten.
(1415 Septemher 2.)
Barcelona, KronarcMv. Reg. 2409 f. 90'-' .
. . . Item 2) tindran manera lo millor manera,'') que pusquen,
que lo dit rey no cuyt magra sa venguda per qo que puxa esser
be provehit en qo, ques necessari. E continuament de hora en
hora scriui'an de ses deliberacions e su cuytana. Ensemps ab
micer Ottobono ab la pus graciosa manera, que fer se puxa,
dilatar lan tan, com pusquen, dientli, que per la indisposicio del
dit senyor rey la cuyta qo dampnosa als negocis. Car apres la
partida de micer Ottobono lo dit senyor ses mes agreviat.
a) Loch, b) Sonst meist Despars. c) So Reg.
V Dieser war sugleich Konsilsgesandfer. Ziir Zeit der Ernennung war
er nicht in Konstanz. Vgl. Hardt IV 458: Benedictum Genciani universitatis
Parisiensis s. theologie professorein absentem tamquam presentem. Über seine
und des Jacobus de Partibus (statt Despars) Gefangennahme vgl. Bd. II 42 — 45.
'') Vorher: Freude über Unionseifer Sigismunds; Bitte, wegen Krankheit
Ferdinands nach Perpignan su Ttommen ; Stadt und Feich stehen ihm zur
Verfügung. Später: Krankheitsverschlimmerung ; Infant Alfons wird Sigis-
mund begrüßen. Wird Sigismund einen Salvuskondukt für 500 Reiter geben,
B. Die Reisp K. Sigisnuinds nach Narbonne und Peqjiffnan. 447
(195) Pere de Falchs an K. Ferdinand: Bericht über die Sendung
des Didacus' Mo.rena^J von Konsfatiz nach Narbonne. 1415
September 3.
Barcelona, Kronardiiv, Or. Pap.
. . . Apres dinar -) los dotze, qiii aci son per les qiiatre nacions
ensemps ab lo emperador, appellaren lo dit mestre Dyaguo, in-
quirent dell les causes, per qua era trames a vos, senyor, pus
que lo emperador hils dits dotze eren aci . . . Et lo dit mestre
Dyaguo estava ab gran por, que mal algimo fos innovat en la
sua persona . . .
. . . que no calia lo dit mestre Dyaguo anar a vos, senyor,
mas que romangues aci ab ells en Hur consell . . . Han huy
trames lo bisbe de Jeneva a mi et al dit mestre Dyaguo, dient,
com havian delliberat, quel dit mestre Dyaguo continuas son
cami a vostra senyoria.
Narbona lo tercer dia de Setembre any MCCCCXV. Pere de Falclis.
(196) Pere de Falchs und Matia des Pnuf an den König: Über
Didacus de Moorena. Stimmung des Königs und der Konzils-
gesandten. Sigismund und die Zwölf wollen die Unimis-
verhandlungen allein führen ohne Zwischenglieder; Ehrgeiz
Einzelner. Didacus hat sich selbst das Konzept seines Be-
glaubigungsschreibens gemacht. Seine Än.schtddiguiigen gegen
Vicente Ferrer. Uneinigkeit über die Behandlung Benedikts XIII.
Narbonne 1415 September 4.
Barcelona, Kronarchiv, Or. Pap.
nicht einbegriffen das Gefolae des Magister Rodi, des ErshiscTiofs von Tonrs
und des Abtes von St. Elinius in Noyon. (V(jl. dasu Hardt IV 456 f.) Sigis-
mund soll zur Wohmincisbesichtiguny einen Bitter senden.
V Vgl. sunt 8. Juli 1415. Dieser Didacus, Miuorit, s. pagine professor,
wird von Ferdinand am 12. Mars 1415 (Reg. 2406 f. 118) ,assiduus orator'
Ferdinands genannt. Er übersendet nach detn 9. Mai die Desemberanträge,
Sitsungsberichte und den bekannten Auszug aus De modis. Er ist doch wohl
der Didacus s. pagine professor, der in der causa fldei als Angreifer Hus'
auftritt (Palacky, Documenta S. 259, 260), allerdings als ,subtilissimus theologus
in tota Lombardia' bezeichnet wird. K. Ferdinand meldet am 9. Sept. Sigis-
mund die Ankunft Moxenas mit einem Briefe aus Konstanz. Am 19. Mai 1418 ist
Didacus nach Abschwörung der Konstanzer zu Benedikt zurückgekehrt. Vgl. unten.
'^) Vorher: Ankunft des Moxena am Sonntag (Sept. 1) mit Beglaubigung
der Nationen. Ungnädiger Empfang bei Sigistnund wegen seiner Stellung in
der Jean Petit-Sache. Mißstimmung der Konzilsgesandten über seine Ankunft.
Montag waren die Gesandten der Königin Violant bei Sigismund.
448 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
... Es Verität, senyor, qiie quant lo diciiienge mayti lo dit
mestre Dyagiis se representa al emperador, lo dit emperador ly
gira la esquena et nol volch hoir, dient, que niillor persona, que
eil no era, haguera poscut tranietre lo concili al rey de Araguo
. . . Dill uns . . . lo dit emperador pres anii apart, demanant nie,
en quyna reputacio vos havien lo dit mestre Dyagus. Yo dix
ly, que en bona et que era vostre familiär et servidor. Lavors
lo dit emperador dix mi : Vere, ipse Dydacus est proditor magnus
et fratei' meus rex Aragonuni non confidat de eo, et scribatis
sibi, nam ego vei'bo sibi dicam et avisabo eum . . . Vere, si
Dydacus vadit, ego non vadam. Lavors yo, senyor, ab pus dolces
paraules ly digui, que valia mes, que mestre Dyaguo romangues,
que eil si aixis havia seguir. Car be sabia la sua senyoria, que
vos, senyor, ab eil sols liavia tractat aquest neguoci de la unitat
et no pas ab nacions aigunes en Constan(?a ajustades ni ab mestre
Dyaguo ni ab hom del mon et los misatgers, qui en Constan^a
foren, a eil sols foi'en trameses et no a alguna altra persona. Et
lo apimctament de aquest neguoci fins al dia de huy ab eil sols
era feyt et no ab altre algu. E per consequent . . . no de via
equiparar mestre Dyaguo ab eil ni metrel en lo kalendari del
apunctuament dels fets, en que eil era . . .
Dubte be, senyor, si yo no fos estat aci, attes loy, quel em-
perador ly mostra haver et los, que aci son de la affeccio del
ducli Dorlenclis, que en la persona del dit mestre Dyaguo nos
fos feta qualque irreparable novitat. E ultra lo dit oy, senyor,
lii ha concorregut desplaer gran, quel dit emperador et los XII,
qui y son per les dites quatres nacions, se lian donat com attes,
que ells eren ja aci per lo pretes concili et en noni de aquell
per convenir et parlar ab vostra senyoria, que altre misatger
hayen ti'ames, quils previngua et parle primer ab vostra senyoria.
Car lo emperador de aquest feit enten en honor gran, que eil ab
vostra senyoria sola clogua aquests feits de la unitat, sens que
persona otra alguna nos puixa notar, que del concili a vos haya
cabut, sino eil sols. Aixi mateix los XII, qui aci son per les
nacions, ne entenen en tan gran honor, que dien, seguons yo so
informat per lo misatger del rey de Navarra, que ells son ara
dotze collones, qui sostenen la esglesia de Deus. Hoc encara,
que alguns dells entenen ab gran diligencia en lo papat . . .^)
V Übrigens niitse nach Ansicht Fnlchs die Gesandtschaft des Didacus n-enig.
Das solle auch Ferdinand Sigismiiiid schreiben. Dann sei alle Eifersucht n^eg.
B. Die Reise K. Sigismunds nach Narbonne und Perpignan. 440
Be es Verität, senyor, que opinio es de quants son aci, que
la pretesa enbaixada et letra de creeng-a lo dit mestre Dyagno
la sa ginyada per liaver color a venir devant nostre sant [parej
et ficarse per caber en aquest neguoci ingerintsi *) et no per efficacia
algiine,") que sa enbaixada haya, et de aqiiella oppinio so yo, per
(.'() com lo dit mestre Dyaguo mateix me ha dit, que eil se havia
ordenat la minuta dela letra, que portava de creliemja. E per
(,*<) com no podia passar avant a vostra senyoria, dix a mi una
paraula be crua et digna de repreliencio, que aixi be podia eil
caber en parlai', tractar et menejar aquests neguocis entre lo
pretes concili et la vostra senyoria, com Imn systematich heretge,
CO es mestre Vicent Ferrer, lo quäl havien fet venir ab grans
prechs de Perpinya per 1er lo migancer et tractador dels neguocis
danumtdits. La quäl paraula, senyor, me dona gran hira. Car
no solament toquava al dit mestre Vincent, mas encai'a a tots
los dela obediencia de nostre sant pare.
Item, senyor, he sentit et sabut, com sobre la manera de qo,
que deven proposar a nostre sant pare lo emperador et prelats,
qui aci son. son estats en contraries oppinions en lurs consells.
Los huns eren de oppinio. que indistinctament fos request dela
via de renunciacio, los altres et major part, que no, mas que
envia de demanar ly consell, attesa sa antiquitat et que sab molt
et ha vist et fet veure en aquests affers . . . Scrit etc. Narbona
a Uli. del mes de Setembre any mil CCCCXV.
(197) Mafia des Puig w)d Pere de FaJclis au K. Ferdinand : Miß-
verstä]idnisse, tver Perjjigiiau vonjeschlageii ; Eifersucht der
Franzosen. Narbonne 1415 September 5.
Barcelona, Kronarchiv, Or. Pap.
. . . En lo consell, qui romas ab eil, ses feta difficultat per
los, qui no han bona intencio en la explicacio del primer capito
de nostres instruccions : Com vos, senyor, ly regraciaveu molt,
que per sa(?) benivolencia et benignitat etc. a eil havia piagut
elegir, anar aqueixa vila de Perpynya etc., dients, que numquam
eil dit emperador la havia eleta, ans havia mes en eleccio del
loch a nostre sant pare et a vos, senyor.
. . . Jatsia, senyor, hayam ferm sentiment, quels Franceses,
qui son ab lo emperador, en tot qo, que toqua favor de vos,
senyor, mills poden fer vostra honor, sien contraris et adversants.
a) So Or.
Finke, Acta concilii Constanciensis ^i/
450 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
Crehem, que affectants per ennoya o inhiquitat, qiie vostra potencia
et lionor no fos inostrada . . .^)
Scrita en Narbona digous hora de vespres V. dies de Aguost ^)
any mil CCCCXV.
(198) Mafia des Pulg und Pere de talclis an K. Ferdinand: Be-
dauern über die Verschlimmerung der Krankheit des Königs.
Einzelhciteu i'fber die bevorstehende Reise ; K. Sigismtnfd zieht
den Landweg cor; Vorschlag einer Flottenparade für ihn
bei Laucata; bevorstehende Ankunft von Quartiermachern
für ihn und die Konzitsgesandten in Perpignan. Feierlicher
Empfang K. Sigisnmnds i)t Nartxjirue. Narbonne 1415 Sej)-
temher ;>.
Barcelona, Kronarchiv, Cr. Pap.
... El dit einperador nos ha dit, que el trobara luas piaer
de anar per terra, que per mar. Be empero ly plaura, que les
dites gualeres vinguen a Laucata. E deffet, senyor, micer Ottobo
nos ha dit, sabent la intencio del dit emperador, que al empei'ador,
senyor, no fareu lo pus asenyalad piaer, que fer puixcan, per
despit et onta dels Franceses, qui aci son ab eil, qui passen
desplaer infinit, que vos, senyor, mostreu potencia ni honor alg-una
deves lo dit emperador. Car continuament treballen en donar
ly entendi'e, vos, senyor, no haver potencia en poder ly fer honoi-.
Per que, senyor, es nostra intencio encara, quel dit emperadoi*
entrar no vulla dins la mar, que totes les gualeres, que venir
puixen, \ inguen fins a Laucata o fins IIa, on puixquen ben fornides
de estendarts et tronpetes et les popes ben cuvertes et arreades
et gran colp de bonbardes parades, les quals desparen devant
eil . . . Item, senyor, quant a les coses contengudes en lo cinque
capitol deles dites instruccions diu lo dit emperador, que sobre
la ordinacio de les dites posades et altres coses trametra dema
mayti, que es divenres. Et deven ])artir per anar aqui lo seu
menescal, (;o es lo majordom de sa casa, et micer Ottobo et
mossen MiqueP), los quals, senyor, vos diran et nomenaran les
persones totes, que hiran ab lo emperador et lo estat, grau et
V Weiterreise über Siga. Laucata. Canet für H. Sept. geplant; sie hoffen
Verschiebirmj hi.s 10. Sept. Schande, (laß Sigismund einen Salvu^kondiikf
haben niiisse.
*j So falsch für September.
^) Jaclis.
B. Die Reise K. Sigisniunds nach Narbonne und Perpignan. 451
condicio de cascuns et lo noiiibre deles persones. Car esta en
Verität, senyor, seguons per altra letra yo Pere de Falchs havia
notifficat a vostra senyoria, que aci son sobrevenguts dos grans
niestres de VI o huyt jorns enca, qo es hun de Polonia, altre
de Roeiiiia, cascii ab prop de cent rocins . . , Tota la gent de
cavall no hira estar a Perpinya, ans aci ne leixaran gran colp.
Aixi inateix liira aqui, senyor, una persona especial per les posades
dels XII deputats representants les quatre nacions. Hans preguat
lo einperador sobre aqiiest pas specialment de dues coses, la una,
quels dits XII diputats'') tan prop, com fer se puixa, hayen les
j)Osades prop la dell dit emperador per raho dels consells, que
tots jorns ha a tenir ab ells, laltra, que per evitar bregues et
nials entre la conipanya sua et dels, que seran ab eil et ab los
dits XII et altres et ab vostres subdits et vasalls, sia mes pei*
vostra senyoria tal ordre, que entre ells sinistre algu ni mal nos
pusqua seguir. Et quin sera causa, que sia encontinent castiguat,
Car eil vol, que, si algu dels seus mereix morir per delicto algu,
que encontinent muyra sens nulla merce . . .
En aquesta ciutat, quant lo dit emperador entra, li fon feyt
lo acculliment seguent, go es quel vezcomte primerament ly hixque
ab gran gent a cavall Ans a Montpeller, quey ha XIIII o XV legues.
En apres lo jorn, que entra, ly empaliaren et enjuncaren les
carreres et los prohomens dela ciutat ly hixqueren a cavall gran
troc a rehebrel. Empero entra sens paly, que noly meteren dessus
ni cordons al cavall. Empero quant fon dins la ciutat, la processo
ly hixque ab les creus et entra en la seu etc. E semblant quasi
recepcio havem hoyt dir, que ly han feyt en Nemze et iVlont-
peller ...
Les armes del emperador, les quals acostumen metre en les
posades sues, es una gran aquila negra sobre la camper daur,
la quäl aquila te hun cap tan solament et en lo cap te una
Corona daur . . .
Scrit en Narbona digous a dues liores ans de miga nit,
comptat V dies de Setembre any MCCCCXV.^)
a) So hier.
V Die Gesandten berichten dann noch am 6. September: Sie können den
Auftrag, daß Sigisinund die Reise bis Sonntag oder Montag in 8 Tagen auf-
schiebe, nicht ausführen: Serie agreviar mortalment aquests senyors tots, (jui
aci son. Concordat en lo gran consell de tots los prelats et altres dell consell
del dit emperador : Abreise am Sonntag, 8. September. — Am 9. September: Bischof
von Zamora bringt neue Briefe des Königs. Lebhafte Schilderung, wie schwer
29*
452 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
(199) Benedikt XIII. gibt den Mitgliedern der Konstanser Gesandt-
schaft freies Geleit. Perplgnan 1415 Septemher 15.
Rom, Vatik. Archiv, Reg. Avenioii. 68 f. 51.
Ad fiiturain rei meiiioriam . . . Cum itaque Jacobus archiepis-
copus Turonensis cum viginti quatuor personis et viginti quinque
equis, Petrus Rippensis cuui sexdecim personis et totidem equis,
Jacobus Adriensis cum duodecim personis et totidem equis,
Johannes Gebennensis episcopi cum viginti duabus personis
et totidem equis, Johannes abbas monasterii s. Ehgii Novio-
mensis cum decem personis et totidem equis, Corrandus de
Susato sacre pagine magister cum sex personis et totidem
equis, Johannes de Opizis sacri ])alacii apostohci causarum
auditor cum sex personis et totidem equis, Lambertus de
Stipite de Bertraya Leodiensis diocesis prior") cum sex per-
sonis et totidem equis, Johannes Buelhs, Hugo Holbez, Bern-
ardus de PJanchea decretorum et Johannes de Fabrica legum
doctores cum viginti duabus personis et totidem equis una-
cum carissimo in Christo fiho Sigismundo Romanorum rege
illustri ac ex parte congregacionis, que Constancie provincie
Maguntinensis tenetur, quam sinodum seu generale concilium
vocant, ad nos fuerint et sint, prout asserunt, destinati ad con-
veniendum nobiscum seu cum deputatis a nobis et carissimo in
Christo filio nostro Ferdinando Aragonum rege ilhistri tractan-
dumque, gerendum, acceptandum, requirendum, expediendum et
faciendum ea, que ad unionem ecclesie sancte Dei eisdem vide-
buntur necessai'ia, expediencia, utiha aut accomoda, prefatos
nuncios et oratores et eorum quemlibet simul et separatim una-
cum predictis personis, equis, bonis et i'ebus suis quibuscunque
ob favorem et intuitum unitatis ecclesie predicte, quam prosequi-
mur, in nostra pi-otectione, securitate et salvagardia, specialiter
veniendo ad locum convencionis Perpiniani videlicet vel alibi, si
locum convencionis huiusmodi mutari contingat, stando, dicta
ihm die neue Bitte %mi Verzögerung wurde. Der Ersbischof von Riga ist an-
gekommen. Das Konsil begreift die Verzögerung nicht und verlangt Entscheidung.
Die Welt will bald wieder einen Papst haben. Große Auseinandersetzung im
Rate K. Sigisnmnds: Mostrants empero mala cara et irritacio en son cor los,
que ab eil eren. Lo dit emperador dix mostrantse molt trist et deconsolat
de vostre accident, que . . . delliberaria et tendria son consell. Fm 3 l hr
nachts kam Ottobonus mit der Nadir icht, Sigismniid willige ein ; er werde erst
am Sonntag reisen und Montag oder Dienstag in Perpignan ankommen.
a) Folgt preteiisi.
B. Die Reiso K. Sif>isimnul.s nach Narhoniie und Perpij^iian. 453
tarnen convencione durante eciaiii post hiiiusiiiodi convencionem
per octo dies necnön redeundo ad dictam civitateni Constanci-
enseni per terram seu aquaiii suscepiiniis et liarum litterariim
apostolicaruni tenore de gracia specialiter siiscipiimis . . . Dat.
Ferpiniani Elnensis diocesis XVII. kalendas Octobris anno vicesi-
nio primo.
454 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
C. Die Verhandlungen von Perpignan.
(200) Gufachteii des fr. Antonius de Flscihus-''^) Benedikt braucht
nicht zurückzutreten, ehe über Johann XXIII. und Gregor XII.
volle Klarheit herrscht. Nach seiner Zession ist er der einzige
rechtiuäßige Papstwähler. (1415 um September?)
Paris, Bibl. Nationale, Cod. 1479 f. 170.
Pater beatissime. Cum fueiiiii requisitiis ex parte sanctitatis
vestre, iit, si qiias viderem vias, quibiis sancta niater ecclesia
hoc i)estifero lacerata scismate ad unitateni et paceni redigi
])Osset, quod illas vestre beatitiidini celeriter aperireni, . . . mallem
OS cl andere . . . quam inscie et ruditer explicare. Et presertim,
quia sanctitas vestra in re prefata infallanter multo plura novit
quam simul omnes liomines superstites de presenti : tum i)iimo,
quia vos estis de primevis cardinalibus, qui ante scisma fuerunt,
tum secundo, quia vestra beatitudo interfuit tam electioni |)er
im])ressionem facte illius apostatici Urbani, quam canonice electioni
apostolici Clementis, . . . tum tercio, quia circa investigacionem
modorum uniendi ecclesiam fei'e a principio scismatis eadem
sanctitas insudavit, tum quarto, quia, si aliquis tractatus seu
libellus super modis uniendi ecclesiam ab aliquo fuit editus tem-
poribus retroactis, existimo quidem ad vestre beatitudinis ])er-
venisse manus ...
Prima es( via iiu'idice inquisicionis, secunda est via obedi-
encialis humiliacionis, tercia est via libere cessionis . . .
D. Benedictus papa non debet renunciare, nisi prius plene incau-
tetiir de totali et ])ura renunciacione d Ang-eii Corrario ... et de
intencione Ytalicorimi circa obedienciam d. Balthasar Coxa . . .
[Ang-elusJ bene potuit mittere suos procuratores ad illam con-
gregacionem Constanciensem cum plenai'ia potestate , . . renun-
ciandi . . , et (amen forte, . . . antequam . . . sui legati et pro-
curatores i)ervenissent ad civitatem Constancie, prefatus d. Angelus
etc. revocavit . . . omnem potestatem . . .
. . . Precise ad d. Benedictum spectaret electio indubitati ponti-
ficis. Nam ipse solus esset indubitatus cardinalis in tota ecclesia, cum
Sit de veris et indubitatis cardinalibus, qui ante scisma fuerunt . . .
•) Ord. fr. Min., professor et in s. theologia magister. Tu einer Siniplil'
Alfousos an Martin V. (Reg. 2563 f. 134) wird er sehr gelobt. Er hat von Bene-
dikt XIII. das officium penitenciarii und reiche Pfründen. Nun hat er alles
verlassen und ist zu Martin übergegangen.
C. Die Verliaiidlunucn von I'erpi{!^iian. 455
(201) Pedro Comuel an, Bischof Clhneiif Zapera von Barcelona:
Angriffe Tiasfilianischer Söldner auf den Goiiverneiir von
Perpignan und seine Tochter. Aufstand der Einwohner.
Besuch Sigisnmnds bei Benedikt XIII. Hoffmingen auf die
Union, wenn die Franzosen sie nicht verhindern. Einnahmen
des Erzbistums Toledo. Perpignan 1415 Oktober 10.
Barcelona, Kathedralarchic, Papiere Zaperas 487. Or. Pap. Dartmch
korrigiert Druck hei Puig y Pui(j, Pedro de Luna S. 553.
Reverendissime in Christo pater et mi doniine iiietuendissiiiie.
Huniili recomendacione preinissa. Ut nil vos lateat de omnibus,
sive bona sint sive econti'a, qiie hie aguntur, ad vestri et vestrorum
avisacionem scribo vobis casum sequenteni satis terribileni. Hinc
est, quod hiis diebus proxinie pieteritis fihus et nonnulli scutiferi
d. Didaci Luppi Deztunyega ambaxiatoris d. regis Castelle con-
tencionem et bricani cum qulbusdam de bandositatibus istius
ville et patrie liabuerunt. Contigit autem zizanie procurante
satore, quod illi de d. Didaco cum ai'mis et fustibus fortiter contra
illos de Villa et bandositatibus insurrexerunt non attendentes,
quod villa erat tanta et tam nobili gente plena et quod erat valde
pei'iculosum facere tantam novitatem. Sicque contra eos debel-
lantes eos cum lanceatis et per vim armorum per domum d.
gubernatoris istius ville posuerunt et infra domum jireliati sunt ;
quos audiens dictus gubernator, qui erat in lecto post prandium,
recepta tunica super camisiam sie semiindutus cum una virga in
manu iuxta morem suum descendit in domum eurrendo dicens :
Quid est hoc, quid est hoc ? Stetis, stetis, teneatis vos ad regem,
teneatis vos ad regem, teneatis ad regem ! At illi de dicto d.
Didaco et alii eastellani, familiäres d. episcopi Calagurritani,^) qui
cum eis erant, non curarunt, ymo dixerunt: Non curamus de
rege, nos sumus de rege. Et tunc mala maus cumulare volentes
in ipsum gubernatorem offieialem regium infra domum suam
irruerunt ensibus evaginatis et eum in capite vulnerarunt de
quatuor ictibus ensis in capite et uno in brachio et de ietu
lapidis in pectus. Sicque de primo sed forti ictu, quem habuit
in capite, ipse gubernator pi'o tunc mortuus cecidit in terram et
tunc quedam fllia sua, que est priorissa cuiusdam monasterii,
proiecit se tota supra patrem suum. Set Castellani videntes, quod
non poterant dare gubernatori, quin darent filie sue, dederunt
*) Diego de Zuniga, seit 1408 Bischof von Calahorra.
456 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
isti pi'ioiisse tantes splani^ades et colps de broqiter, quod fuit
imuni quid terribile. Nichiloiiiinus occiderunt iinum scutiferum
dicti giibernatoris, qiii cum eo erat, et alium letaliter vulnerarunt.
Credo, quod iaiir sit luortuus vel prope . . /) Tandem ipso guber-
natore in terra pro mortuo relicto Castellani retraxerunt se et
posuerunt se in bospicio dicti d. episcopi Calagurritani, quod erat
ibi valde prope. Populus autem et consules ville turbati de tanta
novitate facta in gubernatorem, ymo in regem, venerunt armati
omnes ad consolatum et plateam consolatus. Et quia nonnulli
ibant ad domum dicti episcopi ad videndum, si dictos Castellanos
possent habere ad capcionem, ne sequerentur alia forciora mala,
et onmes revertebantur vulnerati et semimortui, eo quia Castellani
fecerant so ibi fortes nee cum ballistis, quas habebant, permitte-
bant aliquos ad eos apropinquare, tunc omnes de populo clama-
runt : A focli, a focli, a foch et una vice habearaus eos mortuos
vel vivos, postquam iusticia non providit. Et sie ad sonum cam-
pane posuerunt ignem in domo prefata cum ballistis nulluni per
fenestras aut tectum permittentes exire. Tandem quatuor vel
quinque ibi interfecerunt et totidem receperunt ad capcionem et
dedei'unt d. regi. Nonnulli autem fuerunt igne cremati ; tota
domus combusta et destructa est ac ipse episcopus, quidquid
habebat, perdidit, quin imo vix salvari potuit. Tantum autem
populus erat conmotus et elevatus, cum omnes dicerent: Mortuus
est gubernator, quod vix offlciales regii potuerunt pacificare popu-
lum. Quo pacificato rex incepit facere et facit inquisicionem ad
sciendum, quis posuit ignem ad domum et qui fuerunt incentores
tanti scandali. Tenet aliquos captos et nonnulli fugerunt. Casus
certe fuit terribilis, set magnam culpam habent Castellani. Credidi,
quod j)ropterea ilhi die tota villa deperisset. Villa autem est in
tVonteria et plena extraneis et tantis dominis et quod tanta facta
fuisset novitas contra officialem regium, certe racionem liabuit
populus. Est verum, quod non per ignem fiendum erat, (piia
valde inhumanum est et periculosum, set credo, fecerunt, quia
tales criminosos habere aliter non poterant, quin sequeretur magna
corporum strages etc. Video, quod omnes stranei staut more
plani et absque rumore. Dominus episcopus et Didacus Luppi
male contenti et desperati, ut dicunt, recesserunt iam versus
Franciam cum intencione vindicandi etc. Hec pro tanto scribo,
ut sitis avisatus, et si aliqua de bis apud d. reginam loquantur
a) Zicei Wörter fehlen. Loch.
(!. Die Vorhandliinf>en von I'crpioiiaii. 457
aliqul, possitis bono modo cum veritate respondere et informare
d. reginam nee possunt dicere, quod non cognoscant vel cognos-
ceient dictum gubernalorem, cum essent vicini sui, nichilominus
viderent ipsum cotidie equitantem et villam circuindantem. Non
deberem de bis particularitatibus et circumstanciis ita scribere,
fateor, set id facio, ut vobis omnia nota fiant minutatim. Nollem
tamen, quod aliquis preter vos videat presentem, ne forte videar
pai'cialis, quod absit etc. De gubernatore : encara no es de so-
spitat, ans li han tret ossos del cap et esperillos.
De imperatore autem est ita, quod, postquam nuper scripsi
vobis de eius ingressu,^) v^enit ad castrum et fecit reverenciam
domino nostro et osculatus est bis manus pa])e ambas et papa
eum in ore. Locuti sunt ad invicem multa, que laudes concer-
nunt utriusque. De post dominus noster ivit ad visitandum d.
regem, qui erat adhuc in lecto et est infirmus, et venit illuc dic-
tus imperator, ubi onmes tres solum locuti fuerunt ad plenum de
negociis unionis per magnam pausam et ex post successive trac-
tatum est et tractatur de negociis ipsis adusque hodie. Sunt
per Dei graciam in bona disposicione. Credo, quod in brevi nego-
cia habebunt aliqualem conclusionem, de qua, cum facta sit, et
de aliis occurrentibus scribam vobis per velocem cursoi'em. Spero
in Deo, quod vice bac habebimus unionem, nisi GaJlici tribulent
negocium, sicut credunt tribulare.
Item d. Jacobus Egidii scribit michi, quod ab'qui scripserunt
sibi, quod fructus et redditus archiepiscopatus Toletani sunt isto
anno dividendi inter cameram et d. arcliiepiscopum et nescio
quid. De (pio miror valde, presertim unde ista processerint, nam,
ut scitis, dominus noster volens profectum camere fructus dicti
archiepiscopatus huius anni domini MCCCCXV reservavit et sub-
sequenter camera ad profectum suum arrendavit d. archiepiscopo
fructus eosdem istius anni incipientis prima mensis Maii proxime
preteriti et finientis ultima Aprilis proxime venturi anni sequentis
secundum moreni curie, sicut vobis fuit scriptum, et credo,
vidistis copiam instrumenti huiusmodi arrendamenti et per conse-
quens camera omnes fructus huiusmodi anni habere debet iuxta
arrendamentum nee dividi debent, et quod modo ita non faciant,
non intelligo nee capio istum modum, qualis sit. Suplico, scribatis
quo brevius poteritis dicto d. Jacobo Egidii et d. Sancio de Vesto,
') Leider nicht erhalten.
458 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
quoinodü super hiis se debeant habere et quid facere debeaut
ad profectum et utilitateni camere et iuxta arrendanientinn, (juia
vos scitis melius quam oumes, quid super hiis debeat fieri. Et
sie in nomine Domini scribatis eis. \ el si forte scribere nolitis vel
mandare dictis Jacobo Egidii et Sancio de Vesto volendo com-
placere etc., supHco, scribatis michi vel camere, quid dicti domini
Jacobus et Egidius super dictis fructibus facere debeant et camera
rescribet eis et flet honeste etc.
Alia non sunt, set altissimus Dei filius personam vestram
feliciter et votive conservare dignetur in longitudine dierum.
Scriptum Perpiniani die V. mensis Octobris. Placeat vobis de pre-
missis et aliis occurrentibus illico rescribere et quecumque vobis
grata commandare. Mosenyor, detis, si placet, cursori presencium
portitori dimidium florenum. Ego dedissem illum hie sibi, set
nolui, ut melius et dihgencius litteram apportaret. Per eum
poteritis respondere, si huc revertatur. V. r. p. filius et servitor
humilis P. CommolHs subdiaconus domini nostri pape.
Reverendissimo in Christo patri et domino meo metuendissimo
d. F. episcopo Bai'chinonensi in partibus Castelle apostolice sedis
nuncio.
(202) Des Kardbiah (Petrus) s. Ängell Votschläge zur Union: Auf-
hebung des Piscniums ; Sigismund und die Konzilsgesandien
sollen von Benedikt unbestrittenen Papst erbitten ohne Habi-
litation; oder Sigismund und Ferdinand wählen eine per-
sona catholica ; oder beide Teile wählen : beide Kollegien
wählen an einem oder an verschiedenem Orte : Benedikt wählt
aus seinem Kolleg und gutgesinnten Konstanzern die Wähler;
persone simplices zu wählen ; beide leite geben dcrs Wahlrecht
besonders tugendhaften Personen ; die Kardinäle Johanns
und Gregors wählen nach Habilitation mit den Kardinälen
Benedikts. (1415 wohl vor Oktober 15.)
Rom-, Vatik. Bibliothek, Cod. 4904 f. 221— 223 (A) iwd 281 (B). Via sive
praticha ad unitatem ecciesie (A 220) von Hand des Kardinals s. Angelt.
Vias'') pro unienda ecclesia.
Subiciendo infrascripta determinacioni sanctissimi domini nostri
et correctioni cuiuslibet melius sencientis. Primo, quoniam ad
vias iuridicas et alias in casibus similibus practicatas, scilicet
a) So A und B.
C. Die Verhandlungen von l'erpignan. 459
discussionis iiisticie per viani nocionis vel iurisdictionis vel per
alias infonuacioiies veridicas. satis michi videtiir dictum et sufti-
cienter scriptum in consilio MorelJe ^) per dominos Herengarium
de Bardaxino et Petrum Bertrandi. quorum dictis, si luichi ali-
quid addendum videatur, precipue quantum ") ad habilitaciones,
infra subiciam.
Vias autem renunciacionis non tantum insolitas, sed eciam
nuiiquam pro sedando quocumque scisniate ])iaticatas difficile vi-
detiir sine previo et nionstrante semitani aliquam posse ingredi,
ut recto tramite flnem desideratum attingat. Et ideo tanto
circa presentem materiam loquor timidius, quanto sine magist ro
et directore errare possem periculosius. lllas tamen vias. que
verisimiliter attingere possunt terminum preoptatum, difficulter "^)
aggredior.
Et piemitto, quod, si omni tempoi'e licuit Romano pontifici
de sui successoris electione decernere et') deliberare, isto tamen
prochdolor impacatissimo et tribulatissimo videtur non dicam
expediens, sed eciani summe necessarium propter multa multi-
plicata scismata, et, nisi Dens avertat, evidenter multiplicanda
subscismata, et est similis ex aliqua parte fortasse necessitas,
sicut fuit Petro eligendi Clementis iuxta no. in c. Si Petrus VIII.
q. I.-) Nam alias sine probabili certitudine indubii successoris
inconsulte papatum dimittei'e non esset consulere populo, sed
nocere, nee prestare regimen, sed augere discrimen, ut Leo papa
testatur. Nam si secundum doctrinam sancti Gregorii magna
cautela nitendum est cum illustratis superno lumine, ne latenter
auctor scismatis irruat et ab unitatis radice eos, qui ad eam
reversi sunt, zelo iterum erroris abscidat, maxima nitendum est
cum illis, quorum animos vel ignorancie tenebre*^) vel avaricie
cecitas et dampnande ambicionis et prodicionis impi'obitas taliter*")
occuparunt, ut oculos tenebris assuetos aliqui nequeant et alii ex
industria contempnant ad lucem veritatis attollere.
Premissa itaque semper declaracione nullitatis processus
Pisani facta contra sanctissimum dominum nostrum, prima*)
pratica vie renunciacionis, que michi videtur brevior, salubrior et
a) B quam, b) B gestrichen, c) .4 eher Siglf für id est. H) B hat korrigiert calige
ignorancie. e) So B korr. für ita fcrociler; so noch A. f) So B nach Korr.: A: prima igitur
via videtur securior et amicabilior veritati.
V Vgl. Bd. I 213.
'') c. l C. VIII q. I; noch weitere Zitate am Rande.
460 III. Abschnitt. Benedikt XIII. nnd das Konzil.
amicabilior veritati, est hec, quod imperator et isti omnes a quatuor
nacionibus destinati,^) videlicet Alamanica, Gallica, Anglica et
Ytalica, supplicent domino nostro, iit ipse soliis provideat iiniver-
sali ecclesie de uno et indubitato pastore, proiiiittentes firiiiissimis
sacramentis et facientes necessarias cauciones, si tantum se ex-
tendit tradita sibi potestas, quod illiiin, quem dominus noster
in papam sibi dederit pro vero et indubitato papa, recipient, et
se nunquam quormnlibet persuasionibus vel quocumque alio modo
ab eius obediencia separabunt, sed semper in unitate ecclesie
catholice et in comunione predicti sie eligendi Romani pontificis
omnimode'') permanebunt. Et hanc electionem procedat et sequatur
consensus cardinaliura domini nostri et eciam sui sacri concilii
auctoritas et consensus nee non facti approbacio et consensus
prefati imperatoris et predictarum nacionum. Et in isto casu non
videtur necessaria qualiscumque liabilitacio, quia procul dubio
dominus noster non eligeret nisi personam catholicam. Huic autem
electioni sufTragaretur iuris veritas, quia sede apostolica vacante
per renunciacionem veri pape persona ydonea eligeretur canonice,
et facti recepcio, dum sie electo obediret christianitas et sie michi
videtur, quod iuris et facti unio sequeretur.
Secunda pratica''), quod dominus noster et domini reges Ro-
manorum et Aragonum eligant futurum Romanum pontificem ista
vice, quibus per suam sanctitatem de consensu cardinalium'') et
per suum sacrum concilium concedatur potestas, sicut alias
fuit collata principibus de plenitudine apostolice potestatis, prece-
dente tamen predicti regis Romanorum reconciliacione iuridica,
premissa*^) scilicet absoluta et simplici detestacione peccati scis-
matis, si Christus eum illuminare dignabitur de iusticia partis
nostre, alias condicionata. quantum ad peccatum scismatis igno-
rati, specificata tamen quantum ad peccatum negligencie sue
preterite, ut de istis habilitacionibus lacius infra dicetur. Et
tunc premissis absolucione et habilitacione videtur, quod posset
huiusmodi electioni intervenire, destinati autem nomine nacionum
approbarent dantes eisdem potestatem, ut supra, et iurantes et
promittentes, ut supra, semper presuposito, quod eligatur persona
catholica.
a,) A B korrigiert aus per omnia. b) B so korr. ans via; A via. c) B <le cons. card.
über der Zeile; fehlt A. A) Fehlt A; B am Rande.
'j Dadurch ist die Zeit ziemlich deutlich bestimmt.
C. Die Verhandlunoen von Perpignan. 461
Tercia pratica''), qiiod predictiis rex Ronuinonini et destinati
concordent cum doniino nostro et caveant, quod ipso cedente
et suo saci'o collegio eligente ipsi nomine quo supra electum per
cardinales reeligent, et pro vero et indubitato papa recipient, et
si videatur expediens antea concordare de persona in speciali vel
de una ex certis ad hoc antea nominatis,
Quarta pratica, quod cedente domino nostro siii veri cardinales
et alii anticardinales in eodem loco vel diverso liabilem personam
eligerent. Et si eodem loco'), non tarnen idem l'acientes collegium,
quod stantibus terminis videtur') inpossibile ... Et eciam, quod
dominus noster ad maiorem cautelam faciat constitucionem, quod
ista vice non vicietur electio, quamvis alique persone scismatice
vel heretice pro cardinalibus se gereutes intersint, et quod electus
ab Omnibus auctoritatem recipiat a vera ecclesia, quamvis non
specificet, ubi sit: et isto casu videtur, quod utilis electio per
inutilem non vicietur.
Quinta pratica, quoniam, ut dicitur''), aliqui prelati et alii
scientiflci viri sunt inter scismaticos, quorum intencio bona est,
nam dominum nostrum semper reputarunt et reputant verum
papam, de sue sanctitatis liobediencia^) in Ulis partibus residentis
videretur expediens, quod dominus noster et suum sacrum con-
cilium concederent ista vice potestatem eligendi futurum Roma-
num pontificem certis viris de obediencia sua, ut puta tribus vel
quatuor, et eciam totidem ex illis, qui sunt inter scismaticos,
quos ipse seit bone intencionis existere ; quorum aliqui quamvis
scismatici operacione existant, ne scilicet super eos aliqua inco-
moda vel pericula inducantur, quia tamen intencione nunquam a
domini nostri obediencia recesserunt, multo facilior erit eorum
habilitacio, quia tales ecclesia revocare faciliter consuevit; imi-
tatui' enim Deum 0, qui nuigis intencionem quam operacionem
attendit. Isti igitur omnes catholici auctoritate domini nostri et
sui sacri concilii eligant personam catholicam, quibus oumibus
detur potestas a congregacione Constanciensi . . . Reconciliacio
autem predicta illorum, que bonam, ut premittitur, intencionem
habent, sufficeret in secreto.
Sexta") pratica, quod ab utraque parte eligerentur persone
simplices, que non solum in casu presenti excusantur a labe scis-
a) Wie oben; so auch später, b) Et . . . loco fehlt A. c) B kon: aus est; so A. d) B
horr. aus sie est quod; so A. e) Das Folgende in beiden Hss tmdeutlich. f) B Dominum
g-) Dieses steht in B in leerem Zwischenraum zwischen dem vorhergehenden und dem folgenden
Absats. siini Teil auf dem Rande, von anderer Hand. vfjl. nächste Variante. ^
4G2 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
matis, sed eciani in aliquibus tangentibus fidein maiores suos se-
quendo excusantiir ab heresi credentes se tenere cum universali
ecclesia, ut est alibi plenissinie allegatum, secimduni sanctuin
Thoniani et alios theologos et iuristas, et istis personis siniplici-
biis coniittatur potestas ab utraque. parte etc., que non videntur
egere aliqua abilitacione, cum in rei veritate non sunt scismatice
nee tales per pi-ocessus ai)Ostolicos declarantur, sed ad maiorem
cautelam abilitentur.'*)
Septima pratica, quod ab utrjique ])arte daretiir i)otestas cer-
tis personis, que sint in magna reputacione virtutis, et ille, que
sunt deputande a congregacione Constancie, fateantur se adhe-
sisse Gregorio vel Johanni, credentes eos esse veros Romanos pon-
tifices, et tarnen quod dolent cordialiter, quod illam, ad quam tene-
bantur, diligenciam non fecerunt, ut scirent in casii presentis scis-
matis veritatem, et quod parati sunt infra certos dies totis vii'i-
bus laborare pro veritate scienda, et quod dignetur dominus no-
ster nuindare aliquibus, quod eos de veritate informent, coirigi
se afirmantes paratos, cum illam invenerint; supplicantes humi-
liter, quod, si propter ignoranciam suam ipsi in scisma incide-
rint, absolucionem sibi dignetur concedere ad cautelam, et habi-
litaciones etc.'') ad finem, quod liberius et securius cum destinatis
a nostra parte necessaria unioni sancte matris ecclesie valeant
pertractare et quod similem peticionem nostri faciant, predictas
absoluciones et habilitaciones petentes ac illis, qui iuxta eoruin
fidem liabent ad hoc plenariam potestatem, quibus sie petenti-
bus et negligenciam suam specialiter detestantibus et peccatum
scismatis ignorantibus generaliter videtur absolucionis et habilita-
cionis beneficium concedendum, eciam antequam perveniant ad
noticiam veritatis, utpote per cordis contricionem et veram con-
fessionem iain a culpa scismatis absolutis, ut alibi tractatum est.
Isti igitui- iam cai)aces et potestatem a vero ecclesia i-ecipientes
recte possunt papam eligere, quamvis non specificent ipsi in eli-
gendo, et eligendus in consenciendo istam esse ecclesiam veram
vel illam, et valebit electio in vim potestatis catholice. Faciunt bene
notata per Innocencium in capite ,Cumana'^) glo. II et De postu.
a) Dos Stück Sexta pratica . . . abilitentur ist vom vorhorgehenden Abseits, zu dem es
(jehört iitid dessen letzter Teil ebenfalls auf dem Rande steht, durch eine Beifügung zum
nächsten Abschnitt (corrigi se afirmantes parato-s, cum illaiii invenerint) getrennt. Also ist
die ganze Einschaltung in. B (Sexta pratica . . . abilitentur) später als die zur nachherigen
Septima pratica. b) Hier steht B auf dem Rande ein längerer Passus, der zur pratica sexta gehört.
V c. oO X De elect. 1, 6.
C. Die Verhandlungen von Perpignan. 463
prela. c. uno li. VI versu: ,nisi'^) et per Innocenciiim in c. ,Cuit) ex
officii'-), De prescript. super verbo auctoritate.
Septima'') pratica, qiiod omnes anticardinales creati per G[re-
gorium] vel Jo[hanneni] dolentes cordialiter de neglig-encia sua
preterita, qiiia non fecerunt, quod potuerunt et debuerunt ad
auffeiendam magnani dubitacionem de cordibus suis et de aüo-
rum, ut scirent, ubi erat vera ecclesia et nunc a se omneni de-
ponentes pertinaciam dicant se pai'atos corrig-i, cum veritateni in-
venerint declarandani per conciliuni generale vel per aliquos vice
totius christianitatis; supplicantes huniiliter dominum nostrum,
quod absolvat eos ad cautelam, si et in quantum etc.. et eos creet
cardinales de novo, si non sunt, vel eis non cardinalibus stantibus
conferat ea posse facere circa electionem veri Romani pontificis,
que ad veros cardinales pertinent etc. Cum istis itaque taliter
absolutis et habilitatis videtur, quod veri cardinales licite possint
convenire et participare ac ad veram electionem procedere etc.
(203) Pedro Comiiel cm Bischof Climent Zapera : ScJnlderting des
Besuches, den Sigismnud Benedikt XIII. gemacht hat. Neues
Zusammeidreffen con Papst und König am Krankenbett Ferdi-
nands. Bitte Benedikts um Aufhebung des Pisaner Urteils.
Weitere Vorschläge beiderseits. Die von 'heide gefallen Ferdi-
nand und den Seinigen ausnehmend.
Barcelona, Kathedralarchiv, Papiere Zapera^ 695. Or. Pap. [Sehr <lefekt).
Darnach korrifjiert Druck Pitig y Pniy S. 555.
Reverendissime in Christo pater et mi doniine metuendissime.
Humili recomendacione premissa. Ex quo scripseram vobis de
adventu et ingressu imperatoris, scripsi per alias litteras, quo-
modo ipse imperator venit ad dominum nostrum et fecit sibi
reverenciam set isto modo videlicet: Parata magna aula castri
Perpiniani per modum, quo consistorium tenetur, ac domino no-
stro quasi consistorialiter existente absque mitra, tarnen cum man-
tello et capucio, venit imperator cum domino primogenito, et
antequam hulusmodi cameram intraret, exierunt ad eum neque ad
portam duo diaconi cardinales et recepto imperatore in medio in-
trainint ad dominum nostrum. Sicque imperator venit ante sca-
a) ,4 via, B practica koiri(jierl aiix via.
') Nisi quanclo probabiliter dubitatur, utruni quis sit eligendus vel poclus
postulandus : c. un. in YI. 1, 5.
-) c. 16 X De prescript. 2, 26.
464 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
belluiii doiiiini nostri, quem ciun vidit dominus noster, surrexit
pedes et posuit modicum manum suam ad capucium, Tunc Im-
perator cum uiagna reverencia loquens ait: Beatissime domine,
ego venio ad impendendum reverenciam v. v. p. Facio vobis im-
mensas gracias de tanto honore miclii impenso, eo quia fecerat
ad eum exire d. cardinales, d. camerarium, prelatos et alios om-
nes de curia, prout est consuetum facere regibus. Et ultra dixit:
Nichilominus, beatissime domine, qnia scio, quod non est aliquis
in toto mundo, qui sciat et possit dare unionem ecciesie nisi vos,
nee qui tantum sciverit et laboraverit in negociis ecciesie sicut
vos, nee sciat, quomodo unio fieri debeat sicut vos, venio ad
r. p. V. Rogo ergo, ortor, requiro et supplico, quantum possum,
velitis dare unionem ecciesie tempore vestro, postquam potestis.
Cui dominus noster respondens post multa dixit : Novit Dens, quod
semper, eciam dum in minoribus erani constitutus, sed l'orcius ad
lumc statum assumptus, laboravi pro huiusmodi liabenda unione,
diversas peragrando ])rovincias, maria sulcando veliiculo, bona va-
stitati et i)ersonam meam et snorum"") diversis periculis et tan-
dem morti exponendo et peccatis exigentibus tantum bonum non
potui obtinere. Set quod credebat, quod ipsius mediante iuva-
mine et labore ipsa unio fleret, et quod pro certo ad hoc Dens
elegerat ipsum imperatorem et quod in hoc eins vota cum suis
concurrebant, de quo gaudebat summe. Et quia, inquit papa, ad
hoc supprema desideria mea tendunt, dabo oi)em et operam et
laborabo circa huiusmodi habendam unionem, quod vos et tocius
christianitatis professio") ei'itis merito consolati. Tunc imperator
flexit genua supra scabellum pedum domini nostri et osculatus
est sibi ambas manus, quem subsequenter papa osculatus fuit
bis in ore et amplexatus est eum. Post multa tandem utrinque
proloquuta et responsa dictus imperator volens recedere dixit:
R. pater et domine, Dens consoletur vos, quia remittitis me et
omnes meos consolatos. Et sie recessit.
Altera autem die dominus noster ivit ad visitandum d. regem
et ad loquendum de materia et venit illuc dictus imperator. Ubi
loquuti fuerunt omnes tres insimul per duas horas et ultra quasi
per tres circa negocia huiusmodi unionis. Et subsequenter post-
quam negocia fuerunt sie iniciata, per certos de qualibet parte
prosecuta sunt. Sicque negociis ipsis in aliqualem conclusionem
ii) So Or.
C Die Vprhandlun^^en von Perpigfnan. 465
deductis dominus noster peciit. (jiiod priiiio. antequam ad ulteriora
procederent, revocarent iiuilta. que facta fuerunt Pisis contra dic-
tum dominum nostrum et suos cardinales, ac cassarent et anul-
larent. queque de facto cassata sunt et anullata et, credo, per
alios sollenniter cassabuntui' et anullabuntur. prout in cedula qua-
(laiu. cuius copiam mitto vobis presentibus interclusam, contine-
Tiir.^) Postque imperator peciit et supplicavit domino nostro, quod
ad petita et supplicata per eum et alios cum Deo responderet.
Tandem dominus noster habita matura deliberacione in agendis,
I)i-out g-ravitas requirit negocii. Habens pre oculis solum Deum
volensque fidelium animabus salutem procurare . , .") iniciaret(9)
et in scriptis redegit sive posuit et notavit et antequam ipsam
i'esponsionem et negociorum conclusionem . . .^) aret, hodie mar-
tis, que est XV. huius mensis Octobris. de mane convocavit do-
minos primogenitum cum aliquibus de consilio d. regis ac car-
dinales omnes et comitem Armaniaci et ibi in consilio suo coram
eis cedulam sue responsionis legere (?) et publicai'i fecit leta fronte.
Nichilominus cum dicto primogenito et aliis de consilio regis misit
ipsi d. regi tenorem (?) dicte cedule, de qua idem d. rex et om-
nes de consilio suo fuerunt et sunt valde ilares et contenti, adeo
(|Uod miraremini. Ipseque rex regraciatus est multum d. pape
de perfecta et integi-a affectione et voluntate, quam babuit et ha-
bet*") ... ad optatam ecclesie unionem. Post prandium autem,
videlicet hora quinta post meridiem, responsionem sive cedulam
dicte (?) responsionis huiusmodi autenticam et per secretarium
signatam predicto tradidit et dedit imperatori. cuius copiam mitto
vol)is presentibus interclusam ad vestri consolacionem, ut et sltis
de Omnibus, que superinde fiunt, informatus ac avisare et in-
formare possitis de gestis huiusmodi d. reginam Castelle et d.
archiepiscopum Toletanum, quibus . . . scribit . . .'^) ista autem,
que merito digna sunt relatu et in eins totum pendet factum,
scribit dominus noster, scribo et ego vobis per velocem cursorem.
Dum ulteriora occurrent, scribam semper Domino concedente.
Ceteruni vidi litteras etc., per quas scribitur de reparacione,
quam petit dictus d. archiepiscopus Toletanus in castris et domi-
bus archiepiscopatus . . .-) Item nuper misistis nobis pecunias.
a) Loch; Raum für 3 Worte, b) Loch; Rautii für 4 Worie. c) Fol{j1 noch habereque
o|)ere(?) mit Loch, d) Größeres Loch.
V Vfll. Cerlula : Nos tales und : Ante omnia. Eine AiifliehiiiKj fand aber nur
fiedinyiDujsneise statt. — -j Folyen (jeldangelegenlieiten des Erzbisdiofs von Toledo.
Finke, Acta concilii Constanciensis UI. «'''-'
466 Ol. Abschnitt. Benodikt XIII. und das Konzil.
Sed non designatis, de qiiibus redditibiis pi'ovenerunt. Nam sicut
alias scripsi vobis, dominus noster ordinavit, qiiod d. Julianus de
Loba reciperet fructus et redditus beneficiorum donn'ni nostri di-
midias annatas, dimidias procuraciones, decimas et alia iui'a ca-
mere ordinaria pro expensis ordinariis domus, alios v^ero redditus
et pecunias de subsidiis et de ecclesiis, quas retinet dominus
noster et de magistratu Calatrave et de aliis secularibus leci-
peret d. Salvator de Aquis et iste pecunie convertuntur in pi'ose-
cucionem unionis et negociorum. Placet pro nostri avisacione,
dum pecunias mittatis, designetis, de quibus redditus, etc.
Alia non sunt, set altissimus Dei filius personam vesti'am
felicitei- et votive conservare dignetur annis plenis. Sci'ipt. festi-
nanter apud Perpinianum die martis XV, Octobris hora dimidie
noctis.
Cursor Petrus Vitalis lator presencium debet ire ad vos in
octo diebus de hora ad horam. Debet arripere iter cras de
mane, hora sexta vel circiter certo apreciato precio, ideo nil
sibi detis. Si foi'te aliquid sibi detis et succuratis, rescribatis
et dum revertatur, fiat voluntas vestra, set nisi casus reqiii-
rat, non remittatis ipsum festinanter. Sci'ipt. ut supra ... V. i'. p.
filius et servitoi- humilis P. Commollis subdiaconus domini nosti'i
pape.
Reverendissimo in Christo patri et domino meo metuendissimo
domiuo F. episcopo Barchinonensi in partibus Castelle apostolice
sedis nuncio.
(204) K. Siglsmmnl ans Kondl : Gegenseitige Unferstüfzmig von im-
periuni iDid sacerdocium. Bitte, sorvoht in Deutschland, dessen
geistliche Fürsten in schlimmster Lage seien, wie in Ungarn
(die Streitigkeiten hezüglich der ijrimarie preces nsn\ an der
römischen Kurie bis zu seiner lUickkehr zu sistieren. Nar-
bonne 1415 November 12.
Rom, Vfdik. Bihl.. Cod. Prä. 701 f. 319^-
Sacrosancte generali Constanciensi synodo etc. eins devotus
filius et advocatus Sigismundus etc. reverenciam fiUalem cum
devota recommendacione. Patres in Christo reverendissimi. Novit
ille, qui nichil ignorat, quoniam scrutator est cordium et conscius
secretorum, quod felicem statum, libertatem et securitatem saci'o-
sancte Jiialris et universalis ecciesie de corde puro, consciencia
C. Die Verhandlungen von Perpigciian. 467
bon?i et fiele non ficta diligiiiins et ad honorem, profectum et in-
crementuiii ipsiiis efficaciter aspiramus et laboriose desiidamus,
exaltacionem ipsius sublimacionem sacri Romani imperii reputan-
tes. Licet interdum inmissiones hinc inde fiant per angelos, nos
tamen, qui sathane non ignoramus astucias, circumvenciones ip-
sius, in quantum humana sinit condicio, seniper studuinius evitare.
Non ergo putet aliquis, quod libertateni, iurisdictioneni aut po-
testatem ecclesiasticam usiirpare, minuere vel perturbare vefimiis
aut aliquatenus queramus, cum credanuis iurisdictioneni et pote-
statem nostram per ecclesiani non inipediri aut eciam coartari.
Profecto iurisdictioneni propriam vix sufficinius explere, cur alie-
nani et potissime ecclesiasticam usurpare vellemus? , . . Inde est,
quod commune nobis tedium absencie corporalis, . . . quanto se-
pius potuimus, conati sumus hactenus relevare per literas et . . .
filialis sinceritatis solacium exhibere . . . Non enim ociosmn puta-
vimus, . . . literatorie visitacionis frequencia de negocioruin ge-
storum quafitate mutue visionis supplere defectum et filiali exhor-
tacionis aJloquio ardorem in vobis paterne accendere caritatis ac
vos de hiis, que ad sal utein et honorificenciani comunem pertinent,
ammonere. Incumbit equidein sollicitudini nostre potissimum, ut,
dum in relevacione libertatis et unionis ecclesiastice diligenti cura
universalem orbis medelam prosequitur, nullam negligat incuria
curani imperii et peculiarium regnorum nostrorum cum prudentis
cii'cumspectione eonsideracionis insinuet, binum statum universalis
machine, videlicet ecclesie et imperii, sive sacerdocii et regalis
stabiH foie nexu coniunctionis intenta, ita quod ecclesie robur in
vigorem imperii proficit et imperii integritas est non minima rele-
vacio ecclesie. Et sicut ecclesia nee deprimitur nee interdum
erigitur sine imperio, ita sine generali imperii incomodo nulla po-
test eadem ecclesia detrimenta sentire. Hec niinirum ipsa natura
nos dücet, quia, cum corporis vita eiusque parcium sanitas prin-
cipaliter a capite contrahatur, cuiusque debilitas membrorum om-
nium robur exhaurit, illud . . . convenit nostri comunis studii
diligencia custodiri . . . Ponderet igitur dignitatis vestre grata
recognicio dona Dei et debite graciam retribuat largitori, qui pro
tam multis beneficiis vult et labores nostri voluntarii exigunt hoc
solum, ut recti iudicii et equitatis censura dictante faciatis pari
gressu, qui a fibra iusticie et consuetudinis approbate seniita non
claudicet, quia istud, ut prediximus, nos totum pro ecclesiastica
prerogativa exposuimus . . . Cupientes igitur, ut par sit equitas
30*
408 III. Abschnitt. Benedikt X!1I. nnd das Konzil.
et voluntas, iit rerum gerendariini felicitas et votorum conformi-
tate ac virtute iinica coiiipleatur, iiniversitatis vestre sanctitati
requirimus et rogamus solempniter et reverenter, quateniis proj)-
ter reinovenda scandala et precipiie attento, (lualiter iiipinbia teni-
poralia sacri imperii eciaiii in ecclesiasticis personis in detrinien-
tinn capitis per neglig'enciani dilacerata fuere, ita nt a planta
pedis usqne ad verticem non sit in eo sanitas, et ut ronimuni
consilio vestre sanctitatis directione et providencia collapsa resui*-
gere, errata corrigi, disparsa congregari et congregata conservaii
valeant, saltim promocionibus, provisionibus, aniministracionibus
et aliis qoibiiscuniqne prelatnraruni salteni ecclesiarnm oathedra-
liuin iihicnnique sub imperio et niaxinie in Alaniania consisten-
ciuni, (|ne pociora nienibra saltim ad temporalitatem sacri impei'ii
dinoscuntur et ab eodeni dependent, nee non snper questionibus,
litibus et controversiis tani in imperio qnam eciam in peculiari
regno nostro Hmigarie cum vigore primariaruni precum aiit ah'a
quacunique oecasione in curia Romana seu in sacri apostolici pa-
lacii sive sacri concilii causarum auditorum in causis beneficia-
libus et eariim ])retextu inotis aut movendis usque ad nosti'um
redituin Deo pi'()})ici() celerem et felicem in Constanciam superse-
dere velitis et onmes auditores seu iudices et executores super-
sedere faciatis, easdem interim penitus suspendendo, ut allega-
ciones et observancie superinde revera racione probabiliter ful-
cite in statera recti iudicii, prout opus fuerit, in medium tunc
introducte examinentur, prout liec pridem et per nos ante reces-
sum nostrum de Constancia et tandem pei' venerabilem Andream
archiepiscopum Colocensem principem ac egregium Dominicum
decretorum doctorem, consiliarios et commissarios devotes, dilec-
tos expositum extitit et supplicatum . . . Datum Narbone XII.
die Novembris regnorum nostrorum anno Hungarie etc. XXIX.
Romane electionis sexto, coronacionis vero secundo.
(205) Pedro Coimtel an Bischof Climeiit Zapera: Cednla K. Ferdi-
itauds und äliulicJie der andern Fürsten, daß Befiedikf XIII.
abdanken müsse, Mitteilung an die Königin von Kasfilien.
Tatsäclüicl) hat Benedikts via cessionis allen gefallen. Da
aber Sigismund anders wollte, gab Ferdinand aus Furcht
nach ; denn Sigismund habe mit Krieg gedroht. Die Franzosen
und die Konsiisgesandten wollten keinen Bruch. Uneinigkeit
der Nationoi in Konstanz. leierlicher At).zug Boiedikts (dis
('. Die Veiliaiulliiug-cii von Perpignan. 469
Pei-piguaii. )>achdcni, er vorher Zapcra zum Erzbi^ichof von
Saragos.'ia cDiaunt hatte. Peipigiicot (lllöj November 14.
Barcelona. Kathedralarchiv, Papiere Zaperas 66H. Or. Pap. Darnach
korrigiert Drucli Pniy y Piiiff S. 557.
Reverendissiiiie in diristo pater et mi doinine metiiendissime.
Huiiiili recomendacione premissa. Postquam nuper scripsit vobis
dominus noster de negociis imionis ecclesie et misit vobis copiam
illorum, que ultimate facta erant, d. rex Aragonuin dedit unam
cedulam domino nostro pro parte siia et aliam pro parte Castelle
continentem in effectu, quod, cum Angelus Corario renunciasset
iani et Baltasar Coxa fuisset de papatu eiectus. deberet ipse pure
et simpliciter renunciare i)apatui. Similes eciam cedule date fue-
runt pro parte regis Xavarre et comitum Armaniaci et Fuxi
hie presencium, quibus idem dominus noster, quia similem fece-
rant cedulam, unam et eandem fecit responsionem sanctam, iustam
et racionabilem. cuiiis copiam mittit et scribit vobis dominus no-
ster, mandans : debeatis contenta in copia responsionis huiusmodi
d. regine Castelle, cui dominus noster eciam scribit cum credencia pro
vobis, nullam fautem?]'') sibi mittit copiam et aliis. de quibus vobis
videbitur, intimare. Placeat igitiu' v. r. p. literam presentibus alli-
gatam tradere ipsi regine sibique et aliis contenta in dicta copia
intimare, apperire et publicare et per aliquas personas populo et
nacioni facere publicari, ut totus mundus sciat ista. Veritas uti-
que est, quod via cessionis per dominum nostrum imperatori ymo
toti mundo oblata et pratice ille due date ac responsiones et ob-
laciones actenus facte per eundem dominum nostrum placuerunt
valde et placent, ut dicitur,'') d. regi Aragonum predicto. Inquit
ipse rex: Dominus noster papa facit, quod debet et potest cum
Deo, et petit iusta et racionabilia in suis praticis et de illis con-
tentor. Sed quia ista non placent imperatori, cum cedant et sint
contra illa, que ipse conceperat et facere credebat, eo quia pre-
sumebat, sicut presumit et conatur, papatum ad suas manus ha-
bere et in eum ponere unum ydolum sibi devotum, dictus d. rex
volens pocius oftendere Deum et eins ecclesiam ac eins vicarium
quam displicere imperatori, deliberavit et vult ipsum contentare
et placare ac Dei ecclesiam tribulare, ut apparet. Nam ex quo
dictus Imperator a villa ista recessit, et, ut asseritur, minatur
ipsum et regnum de guerra facienda, hcet nullam habeat racionem,
aj Loch, h) Oi: dicit.
470 III. Abschnitt. Bonedikt XIII. und das Konzil.
ipse rex predictam cedulani dedit et alias, iit asseritur, dare iii-
teiidit. Et si sunt iusta et racionabilia ea, qiie doiiiinus noster
petit et facit, potuistis et potestis videre. Qiie omnia acceptarimt
Gallici et alii niincii liuc pei' cüngreg-acioneiii Constanciensein niissi
et protestati fuerunt contra imperatorem, antequam recederet,
dicentes, qiiod papa petebat iustum et racionabile et quod pro
certo vie et pratice per eimi date erant acceptande et tenende
et quod non erat rumpendum cum papa, quia, si rumperent, lever-
terentur confusi. Ideo protestabantur cum notis, prout hec appa-
i-ent. Imperator autem, quia omnia erant contra coneeptum suum,
ut prefertur, furibundus recessit hospite insalutato. 0 si sciretis
illa, que Constancie preparantur, vos et totus mundus laudaretis
sanctam intencionem, quam dominus noster habet ad evitandum
errores et pericula, que formidamus in electione futuri pontiticis,
si ita fieret, sicut imperator credit. Simt enim discordes; Gallici,
Italici et Alanianni in dicta congregacione sunt discordes, ita quod
Gallici et Italici sunt protestati contra imperatorem et Presiden-
ten! pro eo in Constancia. quod non consencient in his, que hinc-
inde fierent in i|)sa congregacione, cum non sint in sua übertäte
nee possint exire Constanciam aliqui ad congregacionem ipsam
vocati. Ol) quod speratur, quod, si imperator, sicut vult, l'aciat
aliquem intrusum Alamanum, Italici dicunt, quod non obedirent
illi nee Gallici, ymo quelibet nacio, quod Dens avertat, faeeret ali-
quod sinistrum. Non inmerito enim dominus noster petit illa, que
petit, avisatus et cereioratus de hiis, que Constancie fiunt et alibi
preparantur. Corte mirandum est de rege nostro, quod, si impe-
rator noiit aeeeptare vias racionabiles et iustas et quas insequi
opportet, ut Vera unio sequatur, ipse rex contemplacione impera-
toris velit oft'endere Deum, papam et ecclesiam, quam det'endere
deberet et tueri cum iustieia semper. Nee que usque preeri oecur-
rere, quo die dominus noster videns negocia eeclesie male succe-
dere et ulterius aliquid fieri non posse absque Dei offensa et im-
pressione nee tiitum se reputans, premissis et aliis multis atten-
tis, volensque propterea ecclesiam Dei et personam suam ponere
in tuto misit ad dictum d. regem Aragonum ad dicendum ei, quod.
cum ipse vellet a villa ista reeedere et non reputaret se tutuni,
sibi aliquas personas daret, que eum assoeiarent. Ista fecit ad
intimandum ei suum reeessum. Tandem heri idem dominus noster
de mane celebravit consistorium generale et secretum, ubi muta-
vit primo curiam suam ad sanctum Matlieum Dertusensis diocecis
C. Die Verhandlungen von Perpionan. 471
et depost fecit vos arcliiepiscopiiiii resaraugiistanuin et episco-
puiii Oscensem transtulit ad ecclesiam Ilerdenseiii et doniinuni
Senecensem ad ecclesiam Oscensem. Hec itaque vobis scribo, iit
inter pocula amaritudinis aliquam habere possitis consolacioiiem
. . . Quibus promocionibiis factis idem dominus noster inter octa-
vam et nonam horas cum magna solemnitate ac gencium armo-
rum et ballistariorum multitudine villam et castrum Perpiniani
exivit pi'ocessionaliter et ivit ante prandium ad Caucumliberum.
Dum ulteriora occunent, scribam v. r. p., quam altissimus Dei
fllius feliciter et votive conservare dignetur in longitudine dierum.
Script. Perpiniani festinanter die XIIII. mensis Novembris.
Senyor. supplico: statim et per hunc vel alium velocem Cur-
soren! mittatis procuratorium sufficiens ad recipiendum posses-
sioneni archiepiscopatus Cesaraugustani et faciatis ibi Cesarau-
guste et hie, quos volueritis, procuratores; Httere et bulle oppor-
tune erunt statim facte, quas portabit illico dominus Marchus
Garcesii; faciatis, quod reperiat ibi procuratorem et procuratores
ad omnia peragenda, sicut expedit et fieri debet. Item consti-
tuatis visis presentibus vicarios generales et officialem in ecclesia
Cesaraugustana, vel faciatis procuratorem ibi ad constituendum
et creandum illos, set statim et absque mora, si placet. Ita enim
vult et mandat dominus noster, si sibi desiderätis complacere etc.
Cursor vocatus Petrus de Sibilia debet ire ad vos in octo
diebus vel in minus, si ])otest; arripit iter hodie iovis XIIII. No-
vembris XI. hora post meridiem; rescribatis statim, rescribatis.
V. r. p. filius et servitor humilis P. Commollis subdiaconus do-
mini nostri pape.
(206) Konkliisionrii für K. Ferdinand nach Benedikts Abreise:
Einhoriifmici eines Generalkonzils in Konstanz zur Beilegung
des Schisuias von beiden Seifen, das auch gegen Benedikt
vorgehen darf, wenn er die Union hindert. (1415 Nov. 25.)
Üom, Cod. Barherini XVI 78 f. 17. Inhcdt HarOt 11 522; Bd. II 270.
Conclusiones recepte per d. regem Aragonum cum consilio
suo in Perpiniano in absencia domini nostri, dum erat Paniscole.
Pro extirpando scismate, quod, proch dolor, diu viguit in
ecclesia Dei et assequenda unione d. regi et ambaxiatoribus illustris-
simorum regum Castelle et Navarre ac egregii comitis Fuxi vi-
detur, quod sunt flenda sequencia :
472 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
Prinio, quod debeat congreg-ari et convocari conciliiim generale
omnium obedienciarum taiii d. nostii pape Benedict! quam olini
vocati Johannis et olini vocati Gregorii contendenciuni de papatu
ita, quod congregati nunc in Constancia seu habentes posse ab
eis vocent reges, principes et prelatos ac alios consuetos vocari
ad concilium generale, qui sunt de obediencia doniini nostri pape
Benedict!, ut certa die hie prefigenda sint in civitate Constancia
provincie Maguntine pro celebracione dicti concilii. Et pari forma
reges, principes et prelati istius obediencie, qui hie sunt congre-
gati, eciam vocabunt reges, principes et prelati alterius obedien-
cie etc. et in eadem civitate Constancie etc.
Item convocacio fiat ob causas sequentes et non alias, vide-
licet pro extirpacione iam dicti scismatis et assecucione dicte
unionis et pro fienda ellectione unici futuri summi pontificis per
illos, ad quos pertinere debeat, vacante tamen priiis papatu per
renunciacionem dicti domini nostri pape Benedict! aut eius eiec-
tione per sentencias, et eciam pro procedendo contra eundem
dominum nostrum papam Benedictum nolentem aut subterfugientem
renunciare per illas vias, per quas reperitur de iure posse proced!
in tah casu, et eciam pro reformando statu universalis ecclesie
tam in capite quam in membris et pro aliis causis inferius deno-
tatis una cum dependentibus, emergentibus et conexis et
eciam ex predictis et infrascriptis itaque pro causis preexpressis
necnon et infrascriptis tantummodo ") convocetur et congregetur
dictum concilium generale. Et hü, qui venerint de hac obediencia
ad dictum concilium, ingredientur dictum concilium solum pro
aliis et eodem modo et non alio recipiantur et admittantur hoc
expresse ad dito, quod ad alia procedere non valeat et si procedere-
tur, quod non valeret et ista dictentur et asser ventur meliori el
validiori modo, quo lieri posset.
(207) Zivcl angehliche GeheimbescMü^ap K. Ferdhianrh und K.
Slgiumwids : AnnuUlcruug der Wahlen Clemens' VIT. und
Benedikts XIII., Anwendung des brachium seculare gegen
Benedikt als Häretiker. Verbreitet um Dezember 1415.
Paris, Bibl. Nationale, Cod. 1479 f. 151^.
Due vie capitulate inter regem Aragonum et imi)erato]'em ad
partem procedendi contra dominum nostrum.
a) Folgt überflüssig pro aliis.
C Die Vorliaiidluii<j;en von Perpif»:naii. 473
l'rinia per nallitateni electionum B. et Cle. Tanien qiiod acta
eoruni sint appiobata et confirmata per conciliuni inobedientibiis
concordantibiis cum eis. Secimda tanquam contra hereticuni et
fautorem scisniatis et precedente sentencia lata per conciliuni
procedatur per bracbiuni seculare usque ad capcionem.
Ex prima conclusione pervenitur ad viam iusticie, quam do-
minus noster obtulit, si rite inspiciatur, quia non possunt procedere
ad nullitatem, nisi prius constet. Constare non potest nisi iudicia-
liter. Judicium esse non potest sine quatuor personis, actoris vide-
licet, iudicis, rei et duorum testium, ad minus, ubi lis contestatur . . .
Et ideo placeret Deo, quod istam viam primo intrarent et super lioc
avisaremur, ne inhermes essemus, pocius quam ad viam facti, quia
forte postea non curaretur de approbacione domini nostri.
Ex secunda conclusione, quam forte nituntur probare per
lecta in c. Sicut XCVl di,^) iuncto c. De Ligurribus XXIII. q. V.-) ac
c. Si papa XL di. '^) ibi a flde devius . . . concluditur falsum, attentis
viis et protestacionibus domini nostri, scilicet ut maluin superet
in bono et obturentur ora leonum posset adhuc supererogari
via sequens, cui resisti non potest, scilicet quod eligant con-
corditer adversarii in loco libero cum condicionibus domini nostri
et presentent electionem electo per eos et electus petat delibera-
cionem duorum vel trium mensium. Alias s'i consentiret, esset
scismaticus et per consequens ineligibilis, nisi renunciaret, facit
c. Quia diligencia De electione.^) Et Interim potest consulere domi-
num nostrum et alii variare non poterunt. Et tunc dominus
noster poterit eum reconciliare et eligej-e. Et ipse poterit consen-
tire electioni illius vel illorum, qui potuerunt eum eligere et non
aliorum argumento, c. Cumana De electione,^) et sie vel erit unio
vel saltem nulla occasio poterit haberi contra eum de fautoria
scisniatis et minus de lieresi, ut tenet ista conclusio secunda.
Quibus consideratis . . . videtur utile, quod mittetur non
solum ad predictas vias intimandum cum protestacionibus de non
approbando etc., sed de inhibendo cum decreto quibuscumque sue
obediencie, ne cum eis se immisceant ultra, quam in suis viis con-
tinetur, . . . sunimittendo se in premissis iudicio concilii sue obe-
diencie, quod adhuc continuat et continuare intendit, donec nego-
ciuni finiatur et pax occlesie detur et sie per hoc excusabuntur
innovari processus facti Perpiniani et Barchinone conti'a quon-
') c. 15 D. XCVI. — ■') c. 43 C. XXIII. qu. 5. - ") c. 6 D. XL. — *) c. 5
X. I 6. — 5) c. 50 X. I 6.
474 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
dam cai'dinales, cum iam non sint vocales tanqiiam |))'iva(i iiiagis
quam anticardinales . . .
(208) A'. Ferdinand an K. Sigisinnnd: Verbot für die Seinigen, die
Begleiter Sigismunds zum Ka tupfe Jierauszufordern. Perpig-
nan 1415 Dezember o.
Barcelona, Kronarchiv, Reg. 2408 f. 76 ' ■
. . . Qiiia enim cadit in principibiis et militibus armorum exercita-
cioiie et aliquibiis voluntariis usibus dilectari"^), aliquos actus, quos
coram vestra excellencia inter vestros et nostrates audiveramus
curialiter exerceri, licet nos illos, nisi in infideles detestemur,
quadam benivola toUerancia ferebamus. Verum relacione consiliarii
n. dilecti Didaci Ferdinandi de Vadillo inilitis noviter intellecto,
quod nonnulli fervore iuventutis et animorum acerbacione com-
puncti post dictos actus ad alios consimiles et peiores odia pre-
sagiantes voluntarie se impellunt, , . . nostris ibidem presentibus
mandamus, ut a quibusvis armorum requestis et aliis, que inter
vestros possent rancorem aliquem generare, desistant ... et
vestrates omni, quo poterint, honore et amore foveant ^) . . . Dat.
Perpiniani ... V. die Decembris . . . millesimo CCCC quintodecimo.
(209) Pedro Comuel an Erzbimhof Clinieid Zapera : Ankunft Bene-
dikts XIII. in Peniscola. Empfang der nach Perpignan ge-
schickten Briefe der Kömgin und des Erzbischofs von Toledo
zu Gunsten des Papstes. Nutzlos. Versammlung Ferdinands
mit kastilischen Ge.%indten und Prälaten : Af)fehnu)>g der
Subtraktion. Geheime Versammlungen ohne Prälaten. Publi-
kation der Beschlüsse am 25. Novcndjer ohne Debatte. Inhalt :
Einigung mit Konstanz, eüentuelle Absetzuug Benedikts, Wahl
eines neuen Papstes. Proteste. Warnung an die Königin
wegen der Folgen. Peniscola (1415) Dezember 5.
Barcelona. Kathedralarchiv. Papiere Zcvperas 744. Or. Pap. Darnach
korrigiert Druck Fiiig y Puig S. 559.
Reverendissime in Christo pater et mi domine metuendissime.
Humili recomendacione premissa. Scripsi vobis de omnibus, que
apud Perpinianum in negociis ecclesie successive facta fuere ad-
usque recessum domini nostri inclusive, qui per Dei graciam sanus
et incolumis applicuit ad castrum Paniscole cum tribus galeis, ubi
a) So Reg.
^) Es folgt die Bitte. Sigisnmnd möge ein entsprechendes Verbot erlassen.
('. Die VerhaiidlunKen von Perpiynan. 475
depüst quasdaiii iccepi iitteias vestras unacum diversis aliis litteris
d. regine Castelle et d. archiepiscopi Toletani per vos procuratis
in favoiem doniini nostri. De quibus idem dominus noster et de
liis, que fecistis ibi. coniplacenciam habult singularem. Mlsi eas
statini Perpinianuni et tradi feci, quibus dirignntur. Dubito, si
pi'odeiint. Dum responsum habuero a Perpiniano, rescribam vobis.
Esset omnino necessarium, quod eisdem, quibus scriptum est,
füi-cius rescribatur in favorem domini nostri, nani domini, quibus
d. regina et d. archiej)iscopus scripserunt, ita sunt obcecati et
in voiuntate tribulandi ecclesiam et dominum nostrum obstinati'
quod non vident veritatem neque audiunt iusticiam nee ad ea,
que eis scribuntur, advertunt. Dubito, ne propter illa. que faciunt
ignorante d, regina, cui forsan datur intellig-i unum pro alio, reg-
num Castelle, quod absit, in confusionem trahatur et detrimentum.
Fix quo enim dominus noster snas praticas sanctas et iustas
dedit ad viam renunciacionis per eum oblatam ac requisicionibus
sibi factis satisfecit et respondit effective, quantum cum Deo
potuit, prout in litteris et scripturarum copiis per me vobis mis-
sis plenius continetur, d. rex Aragonum videns, quod oblata et
acta per dominum nostrum, quamvis sibi placerent et sancta
viderentur, per eum laudata et approbata non placebant imperatori,
volens proinde, nescio, si pre timore vel alias contentare impera-
torem et pocius offendere Deum et ecclesiam tribulare quam sibi
displicere, post recessum domini nostri diversa consilia tenuit
cum ambaxiatoribus Castelle ac prelatis et aliis viris tani eccle-
siasticis quam laicis, magis in complacenciam imperatoris quam
domini nostri ita facta sua iustificantis, sicut videtis. Ubi con-
clusum fuit per omnes paucis exceptis substractionem locum non
habere nee fieri posse absque Dei offensa; sed depost tantorum
malorum incentores et regis deceptores, qui sub zelo boni sub-
stractionem et alia dampnabilia auribus impresserant regis,^viden-
tes eorum perversas inachinaciones et perversos tractatus detec-
tos et substractionem fieri non posse, ad alias vias, per quas
sequi posset concordia regis cum imperatore conti"a sanctum
Domini, et ad alios diversos modos et secretos tractatus diver-
terunt et a via recta deviantes consilia particularia et secreta
teneri pi'ocuraiimt, sicque, ubi deberent vias et praticas domini
nostri prosequi, d. rex et alii de concilio suo cum ambaxiatoribus
Castelle non vocatis prelatis et aliis, quorum interest procurare
saiutem aniniarum eis connnissarum, secreta consilia et tractatus
476 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
tenuerunt et certas vias ad iiiagnos et inauditos errores dispo-
sitas ordinari procurarimt, non ciii'antes, si prelati non vocati et
alii absentes, et quonim tantuni interest, ad illas suum prestarent
assensiim vel non, et qnanivis ista fiierint in consilio secreto
regis, niiilti tarnen et de niaiorihus et principalioribus consilii
huiusmodi conclussionibus inibi oidinatis post diversas alterca-
ciones contradixerunt. Tandeni liis non obstantibus contradictio-
nibus, quia iam forte concliisiones et vie huiusmodi erant pro-
misse nunciis imperatoris et cum eis concordate, ad tantum res
deducta fuit, quod lune XXV. Novembris sero iam facto consi-
lium generale celebratum est non ad concordandum, set solum ad
publicandinn vias et conclusiones predictas imniediate insertas,
ubi ad partem dictum fuit d. Terraconensi et nonnullis aliis, quod
cum solum dicte vie secrete ordinate deberent in ipso consilio
publicari sine discussione vel exactione voti vel oppinionis alicuius,
quod caverent, ne illas impugnarent vel contradicerent, quia d.
rex pro scandalo magno reciperet et non pacienter. Ad que re-
spondens d. Terraconensis dixit: Ego ad aliud non veni nisi ad
contradicendum et clamandum et impugnandum tam terribiles
vias et inauditas novitates. Quibus ad regis aures deductis ex
parte regis fuit mandatum eidem d. Terraconensi, quod non in-
traret nee staret in consilio illo, et sie abinde exivit et d. Palen-
tinus cum eo. Ecce quo modo fiunt negocia secundum Deum. In
huiusmodi namque consilio recitarunt, quantum d. rex pro honore
ecclesie et unione laboraverat et omnia preterita usque ad illum
diem. Et finaliter rex, quod, licet in consilio suo super premissis
negociis diverse fuissent opiniones, ipse tarnen cupiens inehorem
eligere elegit et fecit conclusiones sequentes^): Prima est, quod
de ista obediencia vel de personis eam representantibus cum
illis de Constancia potest fiei'i et de facto fiet una congregacio
et quod sie sinnil iuncte facient concilium generale. Item quod
tale concilium poterit papam, si non renunciaverit, deponei'e et
ad electionem futuiam procedere. Item quod in facto solum
deiectionis dabitur ordo securus, quod habeat intervenire con-
sensus et iudicium illorum, qui erunt ibidem de ista obedien-
cia vel maioris partis eorum. Et bis dictis non expectato ali-
cuius verbo d. princeps, qui presidebat, surrexit et fuit consilium
dissolutum. Post hec autem d. camerarius d. n. pape ac Ti-
rasonensis et Vicensis episcopi nee non abbates Montisserati et de
') Vgl. Bd. II 270 und unten suni 25. Nooember.
C. Dio Verhaiidluiiof'ii von Pprpionaii. 477
Baiolis protestati sunt coram rege in factis huiiisniodi non con-
sentire. Nichilojiiinus dictiis d. abbas Montisserati videns modos,
(|iii in premissis tenebantur, deliberavit recedere et peciit licen-
ciani a. d. rege, cui rex ait: Propter protestacioneni vos d. abbas
venitis contra facta niea et v^oluntatem meain, ego ero contra
vos. Hec fonnab'ter dixit et qnedani alia, sicque non est, qui
faciat nee tendat ad boninn, et qui facerent, non audent, et si
aiiderent, non audirentur, ynio credo, ininiicarentni- regi et du-
bito, si punirentur. Nain illic, ut video, pro lege habetur voluntas,
Ecce quo modo negocia succediint, mites**) in precipiciuni tra-
liiintur, fideles, si loquantur, danipnantur, Deus offenditui' et ec-
clesia tribulatur, Ubi fidehtas modo, ubi racio, ubi matui'itas, ubi
iusticia regis, ubi veritas? Miror, quare de hiis mundus non cla-
mat. Certus sum. quod intei' alios catholicos principes ciamaret
lidelis et catholicus princeps d. rex Castelle, si sciret ex premis-
sis attemptatis corone sue confusionem ac perdicionem regni ac
(lampnacionem anime sibi imminere, ambaxiatorum suorum culpa
causante, qui debuissent contra regem Aragonum protestati fuisse
et protestari et, credo, non fecerunt. Hec pro tanto vobis scribo,
II t sciatis novitates et sitis avisatus in tribulacionibus venturis
et avisetis vos et d. archiepisco})us Toletanus reginam propter
interesse regis et regni et animaium eorum, de^^larando ei penas
et sentencias secundum constitucionem Massilie per dominum
nostrum factam incipientem : ,In dierum successu^)' contra obedien-
ciam sibi substralientes et substrahi procurantes et attemptantes
iatas et promulgatas, secundum quanuiuidem constitucionem et
alias ii)si substrahentes et substrahi attemptantes et consencientes
et contra dominum nostrum consjni'antes preter alias penas et
sentencias, si clerici sint in quacumque dignitate constituti, sunt
privati beneficiis et dlgnitatibus et ultra acriter puniendi ; si reges
et domini temporales sint, eciam privati regnis et dominus et depo-
siti ac eorum loca et i'egna ecclesiastica supposita interdicto et
ipsorum vasalli ab homagiis eis prestitis absoluti; nichilominus
licitum est cuiquam guerram facere contra tales eorumque terras
et regna huiusmodi ecclesie titulo sibi acquirere, prout in literis
a])t)st()licis super ea confectis plenius continetur. Onmia hec modis
congruentibus aperietis per extensum dicte d. regine et eam infor-
mabitis, ut possit et debeat cum tempore huiusmodi sibi et filio suo
a) Or. mittes.
') Geflr. Hardt IV 124H.
478 HI. Abschnitt. Benedikt XIII. nnd das Konzil.
ac regno predictis et animabus imminentibiis periculis obviare et
ne propter premissorum forsan ignoranciaiii eins recta consciencia
et devocio, quam semper ostendit et habiiit, proiit habet erga doiiii-
nuni nostruin, aliqiialiter, qiiod absit, contaiiiinetiir, quinimo eins
fidelitas Deo et ecclesie integra conservetur. Ego eciaiu de man-
dato scribo doinino iiieo Toletano dicendo, quod vos inforniabitis
eiiiii de atteniptis et occuisis, postquaui scii})sit, et quod faciat cum
d. regina, quod rescribat, sicud infra dicetur. Ideo informabitis eum,
si placet, et vult dominus noster, ambo faciatis cum d. regina vel
ipsemet procuret, sicut de eo dominus noster confidit, quod d. re-
gina sci'ibat efficaciter ambaxiatoribus d. regis Casteile Perpiniani,
quod in factis et ordinatis viis predictis per regem Aragonum non
consenciant, ymo eas refutent et re])i'obent atque contra dictum
regem Aragonum protestentur et bis factis recedant et ad Castellam
revertantur. Scribat eciam, si necesse videatur, ilb"s, quibus nuper
scripsit, eos aiguendo de novitatibus factis, intimando, quod non con-
sentit nee erit in aliquo hinc inde contra dominum nosti'um et simi-
lia. Item si ei'it bonum, quod ipse d. ai'chiepiscopus scribat et sie
concordetis ambo, faciatis, quod liteie sint quasi similes predictis
ac pungitive et fortes, presertim contra ambaxiatores, ut cicius pi'o-
testentur. Quam ob causam mitto presentem portitoi'em. Cum
eo poteritis illico rescribere et literas regine et archiepiscopi michi
transmittere, sed cito cicius, nam, ut videre potestis, periculum est
in mora. Laboretis j)ro Deo, laboretis . . . Scriptum Faniscole
festinanter V. Decembris . . . P. ComoUis subdiaconus d. n. pape.
Reverendissimo in Christo patri et domino meo metuendissl-
mo d. F. ai'chiepiscopo Cesaraugustano in ])artibus Castelle aposto-
lice sedis nuncio.
(210) Kardinäle und Kurialai BenediMs XTTT. anfworfen anf die
Reqitisifioi) /» CoJlionre : Nach den nohrendigni Vorhe-
diiu/n}i(/ni und Kanielen können sie mit GeneJnniginxj des
Papstes sich mit den scismatici et beretici tollerati .r?/r Waid
eines Papstes vereiiien. fPefiiscoJa 1410 cor Bezewhrr 15.)^)
Rom, Coli. Barbar ini XYI H3 f. 5.9. Druck ForschiiiHien viid (ht eilen S.
325 SU 1415 Ende.
Beatissime pater, pro Dei servicio et vestre sanctitatis super
via genei'alis concilii aperta in i-equisicione olim facta vestre
') Nach Noremher 15. An diesem Tage wurde der im Text (jenannfe Andreas
electus Barrliinonensis. Andererseits doch vor der Anttcort com 16. Dezember.
C. Die Verhandlunoen von Per])ionaii. 479
sanctitati in Coquolibero per reges et principes vestre obediencie
et pro delliberanda responsione per eandem sanctitateni dicte
requisicioni flenda, creature vestre sacrosancte Romane ecclesie
cardinales hie presentes habuerunt diversas prolocuciones et con-
silia cum multis, videlicet cum reverendo patre d. Guidone proto-
notario eiusdem sanctitatis, d, Avinione episcopo Oscensi, d.
Andrea electo Barchinonensi necnon cum Eximino Dae auditore
camere apostolice, P. Maieti, Simone Salvatoris, Jacobo Velleroni,
K. Rovira et P. Bertrandi doctoribus. Que quidem consilia redu-
cuntur ad conclusiones se(iuentes, quas credunt veras esse et ad
bonum unionis ecclesie et sedacionem scismatis et evitandum
mala pericula et scandala inminencia expedire secundum Deum,
quas cum humili reverencia offerunt subicientes omnia deter-
ininacioni eiusdem sanctitatis et cuiusvis verius sencientis.
Primo quamvis vie et pratice oblate per sanctitateni vestram
Perpiniani pro habenda unione ecclesie sint meliores quam alie
vie quecunque aperte per regem Romanorum vel nuncios congre-
gacionis Constancie aut per reges et principes vestre obediencie,
ex quo tarnen eadem sanctitas per dictas suas vias vel praticas
propter contradictionem alterius obediencie non potest dare uni-
onem ecclesie. debet et tenetur quanicumque viam et pi'aticam
ad uniendum ecclesiam acceptare, que alteri obediencie accep-
tanda videbitur, dum tamen observari possit sine divina offensa,
('. ,Memor sum' XXIIII q. P) . . •.
Quod eadem sanctitas potest tollere omnes procesus, sentencias
et penas factas et latas contra personas alterius obediencie tarn per
vestram sanctitateni quam per vestrum predecessorem et dictos pro-
cesus, sentencias aque penas habere penitus pro infectis et non latis.
Quod eadem sanctitas potest tollere seu suspendere pro ne-
gocio huius unionis omnes sentencias, penas, maculas, excepciones
et in])edimenta quecun(|ue procedentes vel procedencia a quibusvis
iuribus possitivis adversus dictas personas alterius obediencie et
omnem efectum a quo vis positivo iure procedentem, que dicte
unioni posset inpedimentum afferi'e,
Quod sublatis disposicionibus et iuribus possitivis et con-
siderato solo iure naturali seu divino scismatici et heretici, dum
tamen sint tollerati, possunt esse veri ministri ecclesie tam in
eligendo active quam in eligendo passive, sie quod scismaticus et
liereticus tolleratus tamen electus in prelatuin ecclesie a scisma-
') c. 10 C. XXIV qii. 1.
480 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
ticis et hereticis toUeratis, alias tarnen a vera ecclesia potestate
munitus, est venis prelatus ecclesie et eins sponsus in ministerio.
Qiiod scisniatici et heretici tollerati possunt esse veri ministri
ecclesie in dando verum pielatuni ecclesie et possunt esse veri mi-
nistri ecclesie in actu generalis concilii, supposito, quod ad hoc per
vestram sanetitatem eis concedatur hoc ministerium seu potestas.
Quod ul)i siispicarotur, quod dicii scisniatici vel heretici tolle-
rati non inniterentm- in actu generalis concilii veris ministerio
et potestati. leniedium habent catolici, per quod non viderentur
dictis scismaticis vel hereticis in eoi'um falsa ecclesia communi-
care, protestando videlicet, quod cum ipsis non intendunt unum
concilium facere, nisi si et in quantum procederent in vim ministerii
seu potestatis vei'e ecclesie catolice et tunc verum concilium
apud illos Solos staret. qui veris ministei'io et potestati inniterentur.
Quod siihlatis i)rocesibus et sentenciis atque penis factis et latis
pei' vestram sanetitatem et suum predescesorem conti'a dictas per-
sonas alterius obediencie et oninibus sentenciis. penis, nuiculis, excep-
cionibus et inpedinientis quibusvis procedentibus a iuribus possitivis
adversus dictas personas sublatoque omni efectu cuiusvis iuris pos-
sitivi, qui dlcte unioni posset iupedimentum aiTerre, predicte persone
altei'ius obediencie, esto quod essent scismatice vel hei'etice, essent
tarnen nichilominus tollerate, nam crimen scismatis vel heresis de
iure naturali vel divino ipsum scismaticum vel hereticuiu uou l'acit
esse intolleratum, cum prohibicio iuris naturalis vel divini participaci-
onem cum scismatico vel heretico nisi in crimine non interdicat,
(211) Profol'oU F. Bovh'üs über die YerlKiiKlhrugeu von Per2)i(/iia)i.
Nach 14JÖ Dezember 16.)
Rom. Vai.Bihl.. Cod. Barberini XVI 7H f. 1 ff. iB); Cod. Vatic. 4<)04 (C).')
Summarie facta a die, qua d, Ottobonus de Bellonis venit ad
regem Ferdinandum ex i)arte regis l»omanorum sui)er convencione
*j B scheint von der Hand Rociras zn sein: allerdings ist auffüUiii. daß
in den Text die Bezeichnnnij pretensus und ähnliches von anderer gleichzeitiiier
Hand einijefi'ujt ist. Über Boviras vielseitiue TätigTceit uenüut Folgendes ans Reg.
Stippl. Benedikts XIII. 88 f. 284.: Motu proprio officium scriptorie litterarum
apostolicarum dilecto familiari ac secretario nostro Francisco Rovira canonico
Maioricensi decretorum doctori. qui luiper officium scriptorie litterarum peniten-
ciarie nostre in manibus nostris resii>iiavit, in recompensacionem officii liuiusmodi
conferimus ac ipsum, qui earundem litterarum abbreviator existit. aliorum scrij}-
torum earundem litterarum consorcio favorabiliter aggreuamus . . . Dat. et expe-
ditiim l'aiüscole Di'rtiisen.sis dioce.sis (juarto nonas Marcii anno vicesimo secundo.
C. Die Verhandlungen von Perpignan. 481
fienda tunc super unione ecclesie nsque ad ultimaiu responsionem
factam per olini Henedictum ad ultimam requisicionem oblatani
in Paniscola per dictum d. regem Ferdinandum prefato olim
Benedicto super via renunciacionis eius etc.")
Cum sanctissimo in Cristo patri et domino nostro d. Benedicto
divina providencia pape XIII. ac serenissimo pilncipi d. Ferdinando,
regi Aragonum, ex parte Serenissimi principis d. Sigismundi regis
Romanorum pretensi '') per medium venerabilis viri Ottoboni de
Bellonis utriusque iuris doctoris, familiaris et nuncii sui, motus
fuerit tractatus, ut simul omnes in aliquo loco super tractanda
et procuranda unione sancte matris ecclesie personaliter conveni-
rent, iidem d. n. papa et rex Aragonum miserunt suos solennes
nuncios ad dictum ])retensum regem Romanorum, qui in civitate
Constanciensi cum eodem pretenso rege Romanorum solenniter
concordarunt,*") quod ipse in civitate Nicie et iidem dominus noster
et rex Aragonum in villa Francha alias Portolius prope Niciam
per totum mensem Junii anno Domini MCCCCXV personaliter
Interessent. Pro quorum execucione cum idem d. n. papa'') distancia
locorum a sua obediencia ac disposicione attenta in galeis, armorum
gentibus et aliis preparatoriis magnas summas pecuniarum ex-
posuisset, monente dicto rege Romanorum per dictum suum nun-
cium Ottobonum propter hoc missum ad d. n. papam et regem
Aragonum predictos tunc Valencie residentes fuit concordatum
quod per totum mensem Julii proxime lapsi d. n. papa et rex
Aragonum Perpiniani et dictus rex Romanorum Narbone persona-
liter Interessent, propter quod*") predicte expense eldem domino
nostro quasi inutiles et infructuose fuerunt. Deinde idem *) domi-
nus noster a Valencia iter arripiens Perpinianum applicuit^) in
termino concordato, d. rege Aragonum propter suam infirmitatem
non valente infra dictum terminum ibi esse. Tandem dictus rex
Romanorum XV. Augusti Narbone et dictus rex Aragonum ultima
eiusdem mensis Perpiniani fuerunt, ubi tum propter senectutem
dicti d. n. pape, tum propter infirmitatem Ipslus regis Aragonum,
quod dicta mutua visio fieret Perpiniani, invicem concordarunt.
Deinde vero dictus rex Romanorum unacum quibusdam pretensis'')
nuncils congregaclonis, que nunc est Constancie provincie Magun-
a) Diese Einleitung fehlt C. b) B pretensi regelmäßig am Rand oder übergeschrieben
anscheinend von der Hatid der übrigen Korrekturen, aber mit anderer Tinte; fehlt C. c) C
solenniter concordarunt am Schluß des Satzes, d) Papa fehlt C. e) Fehlt B. f) Fehlt V.
ff) C fuit Perpiniani. h) So B und C.
Finke Acta eoncilii Constanciensis HI. "1
482 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
tine, quam ii)si nominant conciliuiii generale,'') ad dictani villain
Perpiniani applicuit et die XXI. inensis Septembris anni predicti
coram eodem d. n. papa publice '') proposuit supplicando, quod,
cum ipse d. n. papa proptei' antiquitatem et scienciam ac negoci-
orum experienciam sciret phis'^) quam aliquis in factis ecclesie,
placeret sibi viam vel vias apperire, per quam vel quas unio vera
breviter in Dei ecclesia haberetur. Deinde aliquibus elapsis diebus,
in quibus idem dominus noster instrumenta et alias scripturas
super gestis in dicta'^) congregacione Constanciensi contra Balta-
sareni Coxa ac eciam per procuratoi'es Angeli Corarii videri fecit,
tandem die XV. Octobris anni jjredicti dicto regi Romanorum
tradi mandavit, prout constat per ])ublicum instrumentum, quan-
dam cedulam tenoris sequentis : Cum per serenissimum . . . videant
et concordent. F. Rovira.^) . . . Nos talis et talis -) volunms et
habemus,
Post hec d. n. papa . . . cum una cedula XXVI. Octobris
anni supradicti exhibita, practicas duas aperuit et obtulit tenoris
sequentis :
Sequitur practica super via renunciacionis . . . nisi panis et
aqua. F. Rovira. Post qufirum practicarum apercionem ... ab
eius presencia recesserunt.^)
. . . Deinde die tercia Novembris anni predicti tradita fuit
eidem d. n. pape ex parte dicti d. regis Aragonum quedam cedula
tenoris sequentis : Est visum serenissimo d. Ferdinando regi
Aragonum . . , plenissima libertate.^)
Cui quidem cedule idem d. n. papa*") respondit in quadam
cedula eidem d. regi Aragonum die VIII. 0 predicti mensis Novem-
bris exhibita, ut constat per publicum instrumentum, cuius quidem
cedule tenor sequitur et est talis :
Ad praticam domino n. B. pape XIII. pro parte Serenissimi
d. regis Aragonum die III. Novembris anni Domini MCCCCXV
oblatam tenoris sequentis : Est visum serenissimo d. Ferdinando
a) Quam — generale fehlt C. b) Fehlt C. c) C magiß. d) Fehlt C. e) Fehlt C. tj V octava.
\} Dies niifl flns Folgende, ans der hi niiserer Quelle iiherlief erteil Cedula
iHtm H. November, s. it.. Marlene et Durand. Veleriiiii scriptoniui aiiiplissiiiKi
colledio VII 1208—1212.
^) Die Überschrift bei Marlene: Tenor — talis fehlt hier.
^) Das Nächstfol(iende fehlt a. a. 0. Siehe unten Anw.
*) Druck Faijnald ad a. 1415 Nr. XLVII. nach B. Korr.: Z. 13 obiecto ,s^. ab-
iecto. Z. 25 continetur et de aliis st. continetur, de aliis. Z. 26 accedunt st. accedent.
Z. 27 sie st. sint. Z. 5 v. unten: Dieser Satz aus (J. 431 n Z. 7 se^jefati st. sejjefacti.
C Die Vorhandliiiigon von Perpig^iian. 483
etc., iit supra continetiir, ideni d. n. papu pro dicti d. regis Ara-
gonum consciencia serenanda habitis consilio et deliberacione cum d.
cai'dinalibus, prelatis et iiiultis aliis scientificis ac Deiim timentibus
viris respondet, quod . , . practicaiii acceptare.^) Sed ut processus
dicti negocii ad menioriam reducatur, attendenduin est, quod nuper
dominus noster ad Dei servicium et bonum unionis ecclesie serenissi-
mo Romanorum regi predicto duas vias apperuit per unam cedulam
die XV. Octobris anni iam dicti traditam tenoris sequentis: Cum
per serenissimum d. Sigismundum regem Romanorum etc. ut supra.")
Postea autem . . . recesserunt.^) Videat ergo dictus Serenissimus
i'ex Aragonum, quam utiles, quam secure et certe sunt pratice
dicti d, n. pape supi'a inserte, que utique non indigent longo dis-
cursu temporis, non timent infectionis vei tumultuose multitudinis
seu congregacionis discrimen neque terrorem seu inpressionem
potentis pi'incipis vel alterius foi'midabunt, sed aderit plena securi-
tas et libertas, qualis requiritur in dicto negocio unionis. Et pro
breviori expedicione . . . provisum.*) F. Rovira.
Sed est sciendum, quod rex Romanorum predictus non accep-
tavit praticas per eundem d. n. papam oblatas ad unionem ecclesie
consequendam nee aliam vel alias racionabiles dicto d. n, pape
apperuit, ymo tractatus rumpendo . . . apperirent '') etc., prout
die XXX. mensis Octobris proxime elapsi in presencia dicti d. n,
pape verbo rogati, ortati, moniti et requisiti fuerunt, ut superius
continetur. Ac protestati sunt persone iamdicti eciam in scriptis
nichilominus contra eos, quod non per eundem d. n, papam, sed
pei- predictos pretensos nuncios ipsius congregacionis Constanci-
ensis stabat, quominus tolleretur scisma et debita unio in Dei
V Druck Raynald a. a. 0. S. 431 n f., von respondet an bis acceptare.
Z. 28 misso st. commissio. 431 b Z. 5 dampiiati st. dampnata. Z. 30 Con-
stancia st. Coiistanciensis. Z. IH relacioiie st. ex relaciono. Z. 1 non libertate,
fehlt ein Wort, etivn predicta, anch B C.
'^) Martene Nr. 1.
^) Martene Nr. 2 — 5. Die hier in (Jer Cednla vom. 8. November gegebene
Darstellung der Verhandlungen wiederholt Benedikt in der Cedula vom,
12. November ,Ut appareat', fast wörtlich. Hardt II 496 (u.) — 49i). Dann
weichen die Texte stark ab.
*) Dieser Teil ist auch inseriert in Benedikts Antwort vom 12. November.
Hardt II 499. Martene a. a. 0. 1212 (Nr. 6), hier, unter Auslassung der Cedula
K. Ferdinands vom 3. November und des ersten Teils dieser Cedula Benedikts
vom 8. November, unvermittelt an die Darstellungen der Verhandlungen nach
dem 26. Oktober angeschlossen.
■'') Tractatus . . . apperirent Rayindd 432a; Z. 18 quo st. quas.
31*
484 in. Absehiiitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
ecclesia sequeretur, prout liec lacius constant per publica instrii-
iiienta. Quil)us sie gestis nona die inensis Novenibris predicti
data fuit quedam requesta eideui d. n. pape ex parte dicti d. regis
Aragonuni in qiiadani cedula continencie subsequentis : Beatissinie
pater . . . Cum negocium extirpacionis scliisiiiatis divino pariter et
huiuano.^) Et similes requisiciones facte fuerunt pro parte serenissi-
inorum Castelle et Navarre regum ac niagnificorum viroruni Ar-
nianiaci et Fuxi comitum. (\ü quidem requisicioni ideni dominus
noster respondit, ut patet. in quadam cedula eidem d. regi Arago-
num duodecima sepedicti mensis Novembris, ut constat per ])ub]i-
cum instrumentum, exhibita, cuius tenor est talis :
Ut appareat veritas . . . consequenda.-) F. Rovira.
Preterea eidem d. n. pape per fidedignas personas intimato
et asserto, quod in dicta villa Perpiniani post recessum dicti regis
Romanorum sine persone sue periculo non poterat remanere, re-
cessu suo eidem d. regi Aragonum per reverendos patres Petrum
archiepiscopum Terraconensem, Alffonsum episcopum Palentinum
et nobiles viros Geraldum de Cervellione, Berengarium de Bar-
daxino et Didacum Ferdinand! de Vadiello sue sanctitatis ex parte
perantea intimato die XIII. dicti mensis Novembris circa horam
terciarum tento, per eum primitus consistorio et mutata curia
solenniter, ut est moris, a dicta villa Perpiniani recedens ad
locum Quoquiliberi cum reverendissimis in Christo patribus et
dominis sacrosancte Romane ecclesie cardinalibus ac prelatis et
notabilibus aliis multis personis eadem die se transtulit.
Deinde die XUII, sepedicti mensis Novembris in dicta villa
Coquiliberi fuit eidem d. n. pape ex parte dicti Serenissimi d. regis
Aragonum presentata quedam requisicionis et protestacionis cedula
tenoris sequentis :
Beatissinie pater. Supplicacioni et requisicioni factis et oblatis
die nona presentis mensis ... et alterius cuiusvis. Paulus secre-
tarius.^) Et similes requisiciones facte fuerunt pro parte dictorum
Castelle et Navarre regum et comitis Fuxi.")
Cui quidem requisicionis et protestacionis cedule idem d. n.
papa die XVI. predicti mensis Novembris in galea sua et in Portu
\'eneris iuxta dictam villam Coquiliberi existens'') respondit, ut
a) Et similes . . . Fuxi f'phlt ('. b) Ipso inter galeam siiain . . . existente C
V Hardt II 492 ff. ; Maust XXVII 1092 f.; erwähnt XXVIII 220.
^) Hardt II 494 ff.; Mansi XXVIII 227 ff.
3j Hardt II 51)0 ff: Mansi XXVII 1093 ff . : erwähnt Mansi XXVIIl 230.
C. Die Verhandlunj;eii von Perpi^nan. 485
patet in cedula, quam eidein d. regi Aragonuni, ut constat per
publicum insti'umentum, tradi mandavit. Cuius quidem cedule
tenor est talis :
Cum per ultimam cedulam . . . racionabiliter auxiliante Domino
respondebit.^) Requiiens idem dominus noster notarium et notarios,
qui dictain requisicionem receperint, quatenus instrumenta per
eos super hoc recepta tarn super requisicione dicti Aragonie, quam
Castelle et Navarre reguin ac comitis Fuxi seu alterius ipsorum
absque presentis responsionis insercione non claudant. F. Rovira.
Postremo XII. mensis Decembris anni predicti in Castro Panis-
cole fuit eidem d. n. pape ex parte dicti d. regis Aragonie quedam
cedula presentata tenoris et continencie subsequentis :
Sanctissime et beatissime pater. Pro parte non soluni Sere-
nissimi regis Aragonum . . . non permittent.-)
Et similis requisicio facta fuit pro parte ambassiatorum dicti
d. regis Castelle et Lionis. Ambassiatores dicti d. regis Aragonum
in predicta cedula nominati dixerunt, quod dictum fuerat eis, ut
facerent siinilem requisicionem ex parte dicti regis Navarre, tamen,
quod non habebant ad hoc potestatem, nee super hoc pro parte
dicti regis Navai're aliquam cedulam presentarunt. Die vero
XVI. Decembris idem dominus noster supra proxime Scripte ce-
dule respondendo in Castro Paniscole ambaxiatoribus regis in ea
nominatis legi et tradi mandavit, ut patet per publicum instru-
mentum, quandam scripturam infra inserti tenoris :
Antequam respondeatur cedule d. n. pape Benedicto XIII.
noviter oblate Panicole . . . non claudant.^) F. Rovira.
Sciendum est tamen, quod die XIIII. mensis Novembris in
dicta villa Coquiliberi post presentacionem requeste facte eidem
d. n. pape, de qua supra fit mencio, fuit presentata reverendissimis
in Christo patribus dominis sacrosancte ecciesie cardinalibus ex
parte dicti Serenissimi d. regis Aragonum quedam cedula tenoris
sequentis :
Cum Serenissimus d. rex Aragonum . . . cuius intersit.^) Paulus
secretarius.
V Bis hierher Hardt II 504 ff. ; Mansi XXVIII 230 f.
■') Hardt II 510 ff. ; Mansi XXVII 1095 f.
•■'j J ardt II 514 ff.; Mansi XXVIII 235 ff.
*) Hardt II 506 f.; Mansi XXV III 231. Als Datum nennt Hardt den 13.,
Mansi den 12. November.
486 III. Abschnitt. Benedikt XIII. nnd das Konzil.
Cui quidem cedule predicti d. cardinales die XVI. predicti
menssis Novembris in g-alea eiusdeni d. n. pape in portu Veneris
pi'ope dictam villani Coquiliberi existentes responderunt in quadam
cedula, quam eideni d. regi Aiagonuni tradi niandarunt. Cuius
tenor est talis :
Requisicionem ex parte Serenissimi piincipis d. Ferdinandi
regis Aragonum . . . reverti.^) Et cum dicitur, quod presencia
dictorum d. cardinalium sit ibi valde necessaria et iitilis, lespondent,
quod rami fracti ab arbore fructus germinare non possunt et a
fönte rivi precissi statim arescunt, fructifflcari itaque sine predicto
domino nostro non possunt . . .^)
Post hoc XII. mensis Decembris anni predicti fuit eisdem d.
cai'dinalibus ex parte dicti d. regis Aragonum presentata quedam
cedula tenoris sequentis :
Cum per serenissimum d. regem Aragonum . . . iuridica et
permissa.^)
Die vero XVI. Decembris iidem d. cardinales supraproxime
Scripte cedule respondentes ainbaxiatoribus legi et tradi nianda-
runt, ut patet per auctenticum documentum, quandam cedulam
tenoris sequentis :
Ad cedulam requisicionis facte Paniscole Dertusensis diocesis
ex parte Serenissimi principis d, regis Aragonum sacro collegio
reverendissimorum in Christo patrum et dominorum sacrosancte
Romane ecclesie cardinahum XII. Decembris anno etc. sie incipi-
entis : ,Cum per serenissimum' etc. — et inseratur — respondent.
Et primo, cum in predicta requisicione dicitui", quod caput
eorum et animum essenciale et principale est Christus, qui ut
summus Dens omnipotens est per prius tota mente et viribus
cordialiter diligendus et illi ut indubitato capiti debent sua mem-
bra accedere et uniri quocumque alio impedimento oblito, ad hoc
predicti d. cardinales resj)ondent, quod istud ipsi simpliciter cre-
dunt et veraciter conhtentur et ultra ad veritatem sue respon-
sionis apercius declarandam premittunt, quod Christus Dens
omnipotens gubernacionem ecclesie ita ad omnium apostolorum
officium pertinere voluit, ut in*) beatissimo Petro apostolorum
a) Fehlt C.
V Hardt II 506 f : Mu)isi XXVIII 232. Das Folgende bei beiden (ans Cod.
Elstravianus) verderbt.
"^) Hier wieder Hardt n. Maust a. a. 0.
^) Hardt II 512 ff.; Mansi XXVIII 233 f.
C. Die Verhaiulliingen von Perpif^nan. 487
oniniuni suinino i)rincipaliter collocaret et ab ipso quasi quodam
capite dona siia velut in onine corpus diffunderet, ut exsortem
se ministerii intelligeret esse divini, qui ausus fuisset a Petri
soliditate recedere. Ipse enim est caput tocius ecclesie, cui
Dominus ait : Tu es Petrus et super hanc petram edificabo
ecclesiam meani ^), cuius eodem Domino disponente legitimum
successorem credunt esse sanctissimum dominum nostrum Bene-
dictum, quem verum Christi vicai-ium eins vices in terris gereu-
tem tamquam caput generale omnium Chrlstianorum et specialius
caput suum unionem ecclesie cum multis laboribus, periculis et
expensis per vias racionabiles et iuridicas actenus prosequentem
et prosequi Christo propicio intendentem secuti sunt et sequi in-
tendunt nee debent dimittere nee suam veritatem et iusticiam
obHvisci nee intendunt se quorumlibet persuasionibus ab eins
obediencia separare, ut, ubi fuerit corpus, ibi congregentur et
aquile-) et quod'^) sanctissimum dominum nostrum d. Benedic-
tum habent pro capite''), ut per veram obedienciam Christi, cuius
locum tenet in terris, membra esse mereantur; nam iuxta solem-
nium doetorum sentenciam, qui non vult habere papam pro capite,
nee Christum caput habet '') nee est menbrum de corpore eins
mistico, scilicet catholice ecclesie militantis. Quomodo igitur ab
episcopo suo requiruntur recedere et ecclesie uniri? Cum iuxta
sanctorum patrum sanetam doetrinam, qui a Christi vicario re-
cesserit, in ecelesia pariter esse desistit; qui enim ab illo pre-
eissus est, socius radicis et pinguetudinis olive"') fructifere esse non
potest; nee sicientes possunt aurire aquas in gaudio de fontibus salva-
toris^) nee saciari ab illo indeflcienti fönte dulcissimo aque sahen tis,^)
emittente stillieidio super terram,*') qui ab unitate fldei vel societate
Petri apostoli quolibet modo fuerunt separat!. Istis igitur et aliis
inducti respectibus sequendo papam se Christum sequi confldunt.
Et cum in predicta requisieione subiungitur de eonvoeacione
eoncilii generalis fienda per predictos d. cardinales, quantum ad
eos spectat ob nolenciam'') sanetissimi domini nostri etc., predicti
d. cardinales respondent, quod ipsi d. regi et omnibus certum est
predictum sanctissimum dominum nostrum a diu citra eoncilium
eonvoeasse, quod adhue durat et ad quod predictus sanctissimus
dominus noster prelatos absentes per totum mensem Februarii
a) Hss folgt per. b) Pro capite fehlt C. c) B habent. d) So beide Hss.
'j Matth. 16. 18. — V Nach Matth. 24, 28. — '^) Rom. 11, 17. — ') Nach
■Jsai. 12. 3. ") Nach Jo. 4. 14. ") Nach Pa. 71. 6.
488 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
proxiiiie futuri convocavit. Quapropter ipsi non vident, qiiomodo
possint stantibus terminis concilium convocare, maxime cum, etsi
convocacio per dictum sanctissimum dominum nostium facta non
esset, ipsi nesciunt ad presens licitum casum occurrere nee iustam
causam adesse, quod dictum pretensum concilium ab eis debeat
convocari.
Item protestacioni et requisicioni predicti d. regis non con-
senciunt, ymo cum eins honore dissenciunt et expresse contradicunt
et ipsi, quibus post i)apam incumbit pro tuendo iure universalis
ecclesie protestari melioribus via et forma, quibus possunt, de
iure predicte universalis ecclesie et suo et alterius. cuius intersit,
protestantur, requirentes notarium et notarios, quod predicte
requisicionis instrumentum absque responsionis Imiusmodi inser-
cione non claudant.
(212) P. Comuel cm CUmcnt Zapera, Erzbiachof von Sara gösset:
Sendung der letzten Forderungen K. Ferdinands an Bene-
dikt. Die kastllischen Gesandten in Ferpignan sollen pro-
testieren und abreisen. Der schlimmste Verräter unter
diesen ist Didacus de Vadillo; er hat die Liga mit Sigis-
mund veranlaßt. Ferdinand nimmt als Grundlage seines
Vorgehens an, daß Clemens VII. unrechtmäßiger Papst
war. Ist das wahr, so ist die Ehe der Königi)i ungültig,
ihr Sohn Bastard, Ferdinand König von Kastilien. Er
soll die Königin gegen Ferdinand aufstacheln; ihr Beicht-
vater soll es ihr in der Beichte beibringen. (1415) De-
zember 21.
Hier nach Puiy y Pnicj 8. 562, da das Meiste in Geheimschrift. Ojfeii-
kimdige Fehler sind (jleich korrifjicrf. Or. Kathedralarchiv Barcelona. Papiere
Zaperas Nr. 669.
Scripsi vobis . . . circa negocia ecclesie et de innovatis
et quomodo ambaxatores d. regis Aragonuin venerant ad domi-
nimi iiostrum et fecerant iam sibi aliam terciam requisicionem,
cui statin! dominus noster suam fecit responsionem satis copi-
osam, cuius copiani mitto vobis cum presentibus alligatam ^) . . .
In brevi . . . ibunt ad . . . partes ipsas due notabiles persone
cum literis et cum qiiodam compendio -), in quo ordinata . . .
V Das Schreiben fehlt.
'^) Wohl das Protokoll Pooiras. vor. Nr
C. Die Veihaiullungeii von Perpigiian. 489
ei'unt omnia acta per doiiiinum nostriini et alios in negociis
ecclesie unioiiis . . . Item placeat . . . procuraie, . . . quod d.
regina et archiepiscopus rescribant forcius Ulis, quibus nuper
scripserunt, mandantes ambaxatoribus Castelle Perpiniani, . . .
quod statim protestentur contra regem, quod in factis per regem
non consenciant. Et hoc facto revertantur, sicut iam scripsi.*)
Et super omnia faciatis, quod d. Toletanus scribat . . . Didaco
de Vadillo. qui est olia istorum tractatuum et tribulacionum con-
tra papam. Iste proditor est malus homo et iste principaliter
induxit regem ad faciendum ligam et tractatus cum imperatore.
Postquam scripsi vobis per ultimum cursorem. multa per d.
regem Aragonum sunt innovata; que ut melius sciatis, mitto vobis
copiam litere michi de Ferpiniano superinde misse presentibus
interclusam.-) Credo, dum legeritis. viscera vestra commovebun-
tur . . . Ante concordiam istam rex atemptaverat substractionem
facere, set quia determinatum fuit locum non habere, . . . deli-
beravit per aliam viam contra papam . . . procedere recipiendo
pro fundamento, quod papa Clement predecessor suus non fuit
verus papa ... Ex quo potestis dicere d. regine, in quantum peri-
culum ponit eam rex Aragonum et filium suum ... et regnum
Castelle. Xam dicta d. regina, ut scitis, non poterat contrahere
cum rege Castelle patre istius etc. et papa, ut scitis, dispensavit
cum eis in matrimonio, ex quibus procreatus est rex Castelle, qui
nunc est. Videat ergo d. regina periculum, quod, si dominus
noster non est verus papa. non valet dispensacio eins cum rege
et regina facta, ut prefertur, et per consequens rex Castelle non
est legitimus set bastardus. Et si non est legitimus, regnum non
pertinet ad eum set ad regem Aragonum ... De istis secretis-
sime avisabitis d. reginam. sicut scribo, et forcius, ita ut impromp-
teturC?) in ea aliquid diabolicum contra regem Aragonum et pro-
vocetur contra eum. Et faciatis omnino, quod confessor d. regine
sibi dicat in confessione et foro consciencie ita, quod hoc sit se-
cretum inter eos. Et caveatis, quod ... sit secretum et plus
quam secretum inter vos et confessorem et reginam. Ideo faciatis
omnino, quod hec confessor dicat regine et non vos. Set cavea-
tis de archiepiscopo Toletano . . . Cursor lator presencium vo-
catus Alfonsus Dalmasanci debet ire ad vos in sex diebus. Arri-
pit iter hodie sabbati XXI, Decembris hora IX. ante meridiem . . .
V Vgl. Nr. 209.
-) Fehlt jetzt.
490 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
(213) K. Ferdinand an Herzog Robert, liegcidcn von Schottland:
Benedikts XIII. Weigerung, abzudanken: Vereinbarung der
Herrscher gegen ihn: Bitte das Konstanzer Konzil zu be-
schicken. Perplgnan 1415 Dezember 21.
Barcelona, Kronarchiv Reg. 2408 f. 84.
Ferdinandus etc. inclito et mag-nifico Roberto Seruuart diici
Albanie comiti de Fiff et de Menchech ac gubernatori regni Sco-
cie ... Meininimus, dux inclite, consanguinee nobis carissinie,
scripsisse vobis quondani, ut, cum inter . . . d. papam, . . , Rom.
regem et nos essent mutue visiones celebrande super tractatu et
via brevis unionis, . . . destinare velletis ambaxiatores vestros
actui huiusmodi interventuros. Et ecce, licet post multa varia
et diversa consilia discussum diucius et conclusum extiteret, dic-
tum d. papam iure divino et humano renunciare debere suo iuri
papatus pi'o habend a unione predicta, idem d. summus pontifex
hoc, quamquam semel, bis et ter per universos sue obedience
requisitus, facere recusavit et recusat. Qua de re pro irrefragabi-
li exitu tanti boni operis concordatum et promissinn extitit hinc
inde, quod ad vocacionem fiendam per congregatos in Constancia
tanquam maiorem partem christianitatis illi de huiusmodi obedien-
cia conveniant cum eis in unum concilium generale in dicta civitate
Constancie pro habendo unico et indubitato summo pontifice in
ecclesia sancta Dei. Quapropter magnificenciam vestram ut viri
catholici et unionis ecclesie obtimi zelatores affectuose rogamus,
quatenus, ut i)ax tranquilla tocius christianitatis propter scisma
pestiferum tot seculis labefacta, que vocante divina gracia nunc
in manibus regum et principum orbis terre cultorum fidei ortho-
doxe consistit, evis nostris pulluiet, tempore vocacionis predicte
vobis per litteras Constancie intimando velitis ad locum determi-
natum, ut et nos et alii istius obediencie, mittere solennes ora-
tores vestros plena super his potestate fulcitos et prelatos guber-
nacionis et dominii vestri ibidem facere Interesse et Interim eis-
dem scribere, quod se parent, ut convocati ad locum concilii va-
leant una cum ceteris convenire . . . Dat. Perpiniani . . . die XXI.
Decembris . . . M CCCC XV Paulus secretarius.
(214) (Kardinal Petrus s. Eustachil an K. Ferdinand): Freude
über Besserung seines Befindens ; seine Liebe zum Frieden
und zur Union: die Drohungen der Gesandten, die nach
Tragödlcnart das Heitere dem Traurigen vorausschickten,
C. Die Verliaiullun}j:tMi von Perpiirnaii. 491
waren aUp)i Karduiäloi und hcm}idors ihm Jiarf: rrhnierf
ihn an daa, ivas seine Familie fitr ihn (jclan. Peniacola
(1415) Dezember 26.
Barcelona, Kronarchiv, Or. Pap.
. . . Peiiectis litteiis credencialibus expositaque michi cre-
dencia eiusdem serenitatis ex parte per . . . Rayiiiundum Xatmar
niilitem et Petrum Basseti legum professorein ^) patri miseri-
cordiarum et Deo tocius consolacionis graciaruiii redidi actionis
. . . pro vestre illustrissime persone convalescencia . . . Quan-
tum vero . . . negociuni principale concernit, teste consciencia,
habui seniper, liabeo et . . . me habituruni confido . . . illam
puritatem afectionis ad pacein et unioneni ecclesie sacrosancte,
zelum ad serenitatem nienciuni et tranquilitatem christiani po-
puli, quos quivis bonus et catholicus christianus habere potest
. . . Preterea . . . ambaxiatores . , . more tragedie pre-
ponentes leta tristi finaliter concluserunt, . . . quod, nisi illico
contentis in requisicione adciuiescere curaremus operis per efec-
tuui, circa personas et bona quam maximum detrimentum
pateremur, omni amicicia quantumcunque intima, ut verbis eorum
utar, nobis muUatenus profitura. Que verba etsi tristia Omni-
bus dominis nieis cardinalibus visa fuerunt, michi tamen minimo
inter eos fuere amariora . . . Escript. Paniscole XXVI, De-
cembris.
(215) Erwägungen für und wider, ob Benedikts Kardinäle mit den
Konstanzern und ob sie einen früheren Kardinal Benedikts
wählen dürfen. (1415 Ende?)
Rom, Vat. Bihl. Cod. Barberini XVI 83 f. ISO.
Posito, quod dominus noster remitteret pretensis cardinalibus
de Constancia omnes penas et sentencias, quas a iure vel homine
incurrerunt, et omnes Processus contra eos factos simpliciter pro
inlectis haberet, hoc, inciuam, supposito, queruntur duo: Primo
queritur,-) utrum cardinales cathohce partis possent cuui dictis
pretensis iam per abolicionem sentenciarum per ecclesiam tole-
ratis in electione sunimi pontificis communicare; 2° utrum pa-
palis dignitas cadere (?) posset realiter et de facto in aliquo
^) Überbringer der letzten Bequisition.
~) Am Rande: Utrum ex hoc efficerentur abiles ad eligendum papam.
Ob einzureihen^''
492 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
illüruiii cardinalium pretensoruni, qiii domino nostro ut vero
siiinmo pontifici aliquando adheserunt.
Ad piiiiunii sie procedetur et videtiir primo, quod non, quia
predicti cardinales pretensi sunt adhuc per sentenciam iuris di-
vini, quam papa tollere non potest, ab ecclesia precisi ac excom-
municatis non potest comniunicari in dictis sine peccato mortali.
Cum ergo electio pape sit quid divinum, ergo etc.
2" quia predicti adhuc sunt scismatici, cum papa non possit
eos per abolicionem sentenciarum facere non scismaticos; set scis-
maticis non est communicandum, nam unitati non communicat'
qui scismaticis communicat. Elrgo.
3" quia predictorum multi fuerunt heretici et per papam alias
ut heretici condempnati; set per infectionem processuum papalium
et sentenciarum remissionem non fit aliquis de heretico catholicus,
ergo adhuc sunt heretici, set hereticis non est communicandum
. . . Ergo.
In oppositum, quia papa eos tolerare videtur, ex quo eis om-
nes penas et sentencias remitit; ergo etc. . . .^)
Respondeo per aliqua dicta.
Primum pretensi cardinales per alium quam per dominum no-
strum assumpti per remissionem cuiusque pene vel sentencie, quam
incurrerunt, non fient abiles etc.
2'" quod iJIi, qui sunt heretici, quamvis alias veri fuerint
cardinales, non premissa penitencia, quantumcumque eis sen-
tencie per hominem remitantur, non tamen fiunt ex hoc abiles
etc. Patet, quia adhuc sunt extra ecclesiam omnino et item quia
hereticis non est concessum ins eligendi, item quia senten-
ciariun et penarum remissio non est eorum ad cardinalatum
reassumpcio nee consequenter potestatis eligendi collacio, cum ista
potestas consequatur, ut dictum est, cardinalatus titulum seu dig-
nitatem.
3'" quod ad hoc, quod tam isti quam illi sint abiles etc., opor-
tet utrosque assumi vel eis non cardinalibus existentibus ins eli-
gendi conferre; et sie per solam collacionem huius potestatis tan-
quam per disposicionem propinquam fieri possunt abiles.
4'" quod papa nulluni de heresi vel scismate condempnatum
et inpenitentem potest licite in eardinalem assumere; patet, cum
tales sint indigni et ecclesie non flhi set hostes.
V Nach längeren Erwäyunyen schließt der Schreiber ntit dem. FuUfcnden
C. Die Vorhandluiioeii von Porpionan. 493
5'" quod si videret iitilitati ecclesie expedire, posset eis ius
eligendi conferre, ut saltein electio facta per eos et cardinales
veros de persona catholica valeret.
(21G) Pedro Comnel (oi die Erzhischöfe (Cliiuoif Zapera) von Sara-
gossa und (Saiiclio) von Toledo: Sendung der letzten Ileqnisitmi
an die Kardinäle ; der letzten Verhandlungen Ferdinands und
Konkordate mit Sigismuiid. Warnung der Königin vor den
Folgen. Ermunterung der beiden zu energischem Vorgehen Ije-
sonders gegen Didacus von Vadillo. (Petiiscola 1416) Januar 2.
Barcelona. Kathedralarcliiv. Papiere Znperas Kr. 720. Or. Pap. Darnach
korr. Druck Puhj y Puig S. 563.
Reverendissimi in Christo patres et domini mei metuendissimi.
Humili recomendacione premissa. Sanctissimus d. n. papa vestre
reverendissinie paternltati noviter scribens cum credencia per me
et litteris nieis mandavit michi de oninibus his, que liic occurrere
et occurrunt ac dicuntur et fliint in negociis unionis tarn pro
quam contra papam ymo contra Deum eisdem reverendissimis
paternitatibus minutatim scribere deberem ") et de veritate omnium
eas informare, ne seductores et emull illuc accedentes unum pro
alio valeant Seminare, quinymo confusi stipendia, que merentur,
reportare. In primis namque mitto vobis copiam requisicionum
per eosdem dominos illis successive factarum, que vobis nondum
misse fuerunt, solum enim recolo transmisisse oblaciones et re-
sponsiones et acta per dominum nostrum in dictis negociis usque-
quaque. Sicque videre meo hoc sohim deficit, ut totum habeatis ;
set ex superhabundanti statim post istum cursorem mittetur vobis
totus Processus de hiis, que superinde facta sunt adusque hodie
inchisive, Itaque, quamvis de omnibus factis et undique peractis
et attemptatis et de avisacionibus opportune occui'rencia vobis
continue scriptum existat, attamen ut vobis scripta magis decla-
rentur et aliquorum concepta detegantur ac ut, que forsan ignora-
tis, vobis fiant nociora, mitto vobis cum presenti per modum
instructionum omnia occurrencia et acta per d. regem et tamdem
concordata cum imperatore asserto^), sicut in quaterno praesen-
tibus alligato incipiente: oblata per d. n. papam, plenius et seri-
osius poteritis videre, ubi per capituhi onmia sunt expressa, quibus
perlectis et passim ruminatis vos d. Toletane attendatis, si i)lacet;
a) So Or.
') Knnkorflat von Narbonne?
494 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
bene attendatis specialiter, quoil in hoc anima et honor regis
pendet, quod super inceita ymo disposita ad errores et intrusiones
non faciat rem certani, et scienter, quod maculet fidem suani et
perdat eani cum papa et cum vassallis et ad imperpetuum remaneat
confusus. Nam si vera sunt contenta in dicto quaterno per eum
firmata, totaliter sunt contra iuramentum et homagium fidelitatis
cui tenetur tanquam honio lig-ius, nee in aliquo faciunt ad unionem
plura, que ibi sunt. Pendet in bis Status istorum regnorum et
Castelle et eciam pendent in lioc fldelitas, honor vester et generis
vestri et caveatis a mendaciis et falsis rehicionibus, quia, qui
seducunt regem, ista arte utuntur etc. In veritate credo, horum
causa Sit infirmitas d. regis, nam infirmatur ita dure, sicut scitis
et in negociis ecclesie intendere nequit sicque suggestores et
emuh. ne dicam proditores, que eis phicent, auribus regis tenaciter
imprimunt, et tandem, quidquid volunt, faciunt. Nunc autem
dictus rex, ut, que promisit, cicius exequatur, mittit ad dominos
regem et reginam Castelle et ad vos Didacum de Vadillo, qui
capud fuit, principium et finis concordie regis cum imperatore,
et potestis presumere, quod, qui virus concepit, non pariet nisi
iniquitatem. Ipse credo, queque iniqua poterit, seminabit et, quos
poterit, regis ex parte seducet, nisi quis pro veritate ei obsistat.
Hec pro vestra avisacione. Et quamvis dominus noster devociones
vestras expertissimas habeat ad pugnandum pro catholica parte,
quam fovemus, ex superhabundanti tamen rogat vos, quantum
cum Deo potest, velitis ibi esse semper attenti et vigilare, ne iste
tam terribilis morbus et ita contagiosus aliquos, presertim d. re-
ginam inficiat, et ita vigiles contra quoscumque pro veritate for-
titer insistite et quibusvis seductoribus oblata per dominum nostrum
anteponite et d. reginam de omnibus avisate et tandem cum ob-
latis per dominum nostrum quasvis suggestiones confringite, pre-
sertim vos, domine Toletane, de quo dominus noster hoc tribulato
tempore fiduciain habet singularem. Poteritis castigare verbo,
reprehendere et refrenare dictum d. Didacum de Vadillo. Modo
enim est tempus, senyor, ostendatis et ponatis in lucem devoci-
onem vestram, quam habetis erga dominum nostrum et cognoscat
primo Deus, cuius causa est, deinde totus mundus, quod diligitis
patrem etc. Itaque laborate et bonum, quod poteritis, procurate,
nam modo tota veritas et fortitudo ibi pendet etc.
Vobis autem, domine Cesaraugustane, ut nuper scripsi, con-
cessum est iam et datum vobis pallium, set quia raube mee non-
C. Die Vorhaiulluiigen von Perpiffiian. 495
dum applicuerunt, iit d. Jiilianus. qui vobis scribere debiiit. non
ignorat, non potui illud vobis niittere usquequaque. Tanien,
qiianipi'inium possini, liabitis raubis niittam, sicut scripsi. Et si
placet, rescribatis illico per dictum portitorem per expressum de
Omnibus, que fecistis, et que ibi occununt etc. Alia non sunt,
sei altissimus Dei filius personas vestras ad regimen ecclesiarum
suai'um conservare dignetur feliciter et votive in longitudine
dierum. Amen. Script, festinanter II. Januarii. Premissa sci'ibo
de mandato d. n. pape. Vos. inquam. in agendis facietis sicut
Deus ministrabit vobis, prout dominus noster non minus presto-
latur, quam confidit. Vestrarum reverendissimarum i)atei'nitatum
filius et servitor liumilis. P. Comollis subdiaconus d. n. pape,
Reverendissimis in Christo patribus et dominis meis Toletano
et Cesaraugustano archiepiscopis dominis metuendissimis.
(217) Vorschläge für BenediM XIII. : Nach Annullierung der Pisaner
Beschlüsse gegen ihn soll dieser seinem Kmizil unhescJiränkfe
Vollmachten gehen und dann ihm seine Zessioii anbieten. (1416
Anfang?^)
Rom, Vatik. Bibl. Cod. 4904 f. 295.
Pater sanctissime. Tanto cotidie creaturis vestris cardinalibus
maior indicitur cogitandi necessitas, quanto evidencius vident deso-
lacionem ecclesie et sanctitatis vestre tarn spirituaha quam cor-
poralia manifesta pericula. Et ideo ipsis diucius cogitantibus et
vestre sanctitatis persone et fame compacientibus occurrit quedam
pratica, per cuius observanciam et sacrosancte ecclesie salubriter
providebitur et vestra consciencia, fama et persona illese divina
gracia servabuntur.
Pratica autem salva eiusdem sanctitatis determinacione est hec :
Quod sanctitas vestra per bullam suam notificet regibus et
principibus et aliis sue obediencie, de quibus videbitui*, quod habita
declaracione nullitatis procesus Pisani secundum cedulam traditam
per episcopum Zamorensem-) et facta professione sue fidei in
presencia sui sacri conciiii, quod continuat, ubi vestra sanctitas
residet et ad quod prelati venturi sunt, nisi per predictos reges
et principes inpediantur, intendit eadem sanctitas dicto sacro
concilio concedere potestatem iura positiva suspendendi, procesus
') Xach der Stelle, daß die Prälaten siim Konzd Benedikts (im Februar)
kommen, nisi per predictos reges et principes impediantur, muß man au die
Zeit des Bruches, aber vielleicht vor der Subtraktion denken. — ^) Am 2. Oktober.
496 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und da.s Konzil.
apostolicos tollendi et habendi penitus pro infectis, habilitandi, in
integrum restituendi et oninia alia faciendi, que ad unionem ecclesie
necessaria, utilia et expediencia videbuntur nieliori modo, via et
forma, quibus de iure poterit, in quantum claves ecclesie se ex-
tendunt. Et post ista eadem sanctitas offerat se renunciaturam
simpliciter verissimo iuri sui papatus in manibus sui sacri concilii,
quatenus ipsum sacrum concilium, quod errare non potest, in casu
tam necessario ad regimen ecclesie sacrosancte ordinet, statuat et
disponat de viis et praticis et aliis necessariis ad unionem optatam,
nam procul dubio sj)intus sanctus docebit illud omnem veritatem
necessariam ad salutem et ecclesie unionem et gubernacionem,
(218) Bericht des Johannes de Wellis über die Verhandlungen von
Perpignan. {1416 nach Januar fJ.J^J
Cod. Peter sb. f. 1.
Exempla tractatus unionis ecclesie inter d. Sigismundum Ro-
manorum et Hungaiie etc. regem et legatos sacri concilii Con-
stanciensis ex una et Petrum de Luna H. Xlll, in sua obediencia
nuncupatum et regem Aragonum etc. parte ex alia de anno Do-
mini MCCCCXV.
Universis fidei cultoribus Jo, de Wellis, indignus decretorum
doctor, Christi servus inutilis. Gracia") vobis et pax . . .
Ei vero obplacuit, qui suos producit ventos de thesauris,^)
me servulum indignum inter clericos ad cooperacionem unionis
ecclesie, sponse Christi, per cessionem P. de Luna, qui Benedic-
tus Xlll. in sua obediencia nuncupatur, simplicitei* faciendam, sicuti
tenebatur, assumere. Et quamquam nonnulli circa dicti Petri
scripta in prefato unionis tractatu calamis perstrepentes ora laxa-
runt, ut eo . . . validius persistat memoria, quo plurimis rei geste
memoriam habencium sentenciis confirmetur, non tamen certa
scripta, sed omnia in dicto tractatu gesta . . . vim ponderis sal-
tim habencia ... ad memoriam futurorum membranis inserere
y Eine genauere DnUernna bietet mir die Ei^wähnmig des 18. Juli 1415 als
ultimo preteriti ; darnach muß die Schrift vor dem IS. Juli 1416 (feschriebe)i
sein. Dazu passen die anderen Angaben. Der En(jlnnder J. de Wellis (Buellis)
wird in den Konsilsalten einige Mal erwähnt Vgl. besonders Hardt IV 963.
Er tritt auch in Perpignan hervor; .so gehört er zu der gemischten Kommission,
SU der Benedikt 6 und die Konstanzer 6 Vertreter senden. Er ist durchaus
Anhänger der konsiliaren Theorie.
■') Rom. 1, 7.
^) Jerem. 51. 16.
C. Die Verhandlungen von Perpignan. 497
opus est. Constat enim ecclesiam, inseparabilem Christi sponsam,
agni incontaminati cruore redemptani, tiiginta octo annis et citra
exiciali scissura fastu contendencium de papatu . . , nedum laceratam
flebiliter, sed in derisum positam, ex quo pene oiiinis modus bene uni-
endi despicitur ac tocius ecclesiastice neivus rumpitur discipline. Pro
cuius extirpacione scismatis licet vie plures adinvente fuerint, concilii
scilicet generalis, discucionis iui'is, quam quidam iusticiam appellant,
arbitri sive compromissi, convencionis, reductionis obedienciarum in
unum, et via cessionis, que vie, quamquam iuste sint, quadam equi-
tate pensata, et praticari potuerint temporibus tantum suis, attamen,
ut onmis frustratorie dilacionis amputetur materia ac nodose ambi-
guitatis perplexitas a nonnullis affectate inpossibilitatem ingerens
extricetur penitus ab aula et finis detur scismati, via sola cessionis,
ut melior, brevior et sanctior ac unioni propius directiva, fuerat et
est electa ac admissa ut onmi iure conveniens a sanctissimis patri-
bus sepius approbata.^) Hanc viam cessionis dictus P. de Luna, dum
l)rius cardinalatus sub . . . Clemente suo predecessore fungebatur of-
ficio, sepius ac pluries, et presertim, cum leg-acionis in Francia munere
Iruebatur, illius viam cessionis ut ipsius quasi inventor tenuit, publi-
cavit et publicatam approbavit; et consequenter, dicto Clemente
sublato de medio, ad ipsius P. instigacionem cardinales ipsius obe-
diencie, inter quos ipse P. adtunc erat, ante ingressum conclavis
et eciam ad sancta Dei specialiter iuraverunt evangelia, quod, si
quis eorum in papatum assumi contingeret, cum per suos cardi-
nales ad cedendum requisitus fuerit, suo cederet papatui sine mora,
et quia adtunc idem P. dicte vie cessionis predicator videbatur,
sperantes indubie, quod per ipsum unio fleret in ecclesia, sub spe
predicta ipsum in eorum papam fiducialiter elegerunt. Qui qui-
dem P. pluries expost in suorum cardinalium presencia pacem se
daturum ecclesie per viam cessionis simplicis sui papatus promisit,
vovit et iuravit, aliis seu alio secum contendente vel contenden-
tibus cedente, mortuo vel eiecto, cedentibus, mortuis vel eiectis;
hoc iterato in suo concilio pretenso generali Perpiniani celebrato
promisit, vovit et iuravit reique publice christianorum ac univer-
sali ecclesie eandem cessionem obtulit et dare pollicitus est.
Super hoc insuper bullam'-) dedit, quam Ferdinandus rex Aragonum'')
a) Hs folgt ut.
') Eine Reihe Wendungen stimmen wnrtlieh mit einer Stelle in dem Briefe
des Erzhisclmfs von Tours (llardt II 524; Mansi XXVIII 239) überein.
'-) Welche Bulle hier gemeint ist, hißt sich mit Sicherheit nicht sagen.
Finke, Acta coijcilii Constauciensis. HI. ö—
498 III. Abschnitt. Bonedikt XIII. und das Konzil.
regi Romanoi'uin et aliis retulit me presente, et siibseqiienter ideiii
P. ambaxiatores siios soleinpnes ad regem Romanoruin tunc exi-
stentem in Constancia pro pace ecclesie predicta per ipsum P.
conclndenda specialiter transmisit eidem regi promittentes, qnod
in tanto fervore ecclesiastice nnionis ultra mortales omnes ardebat
desiderio, quod propter sui magis meritum apud Deum consequen-
dum non per alium, sed se ipsum pacem indubiam daret ecclesie
in loco per dictos regem Romanorum et P. concordato, Nicia
videlicet, qui postea ad locum Perpiniani de parcium predictarum
assensu fuerat prorogatus. Promisit eciam ille, qui Gregorius di-
cebatur, cedere papatui debite requisitus, ac alius, qui Jo. dictus
fuerat; requisiti tamen pocius in suis fanis residere cum chi'istia-
norum ruina quam unire sponsam Christi conati sunt. Misericors
tamen et miserator Dominus suam sponsam prospiciens oculis
graciosis prefatis contendentibus suam ecclesiam lacerantibus ad
pacem indispositis procurandam ecclesie sancte Dei suum pacis
angelum, alterum Gabrielen! , fortissimum in Christo principem
Sigismundum Romanorum et Ungarie regem semper augustum,
ferventissinmm ecclesiastice unionis zelatorem pro extirpacione
huiusmodi exicialis scismatis iam nuper transmisit, sub cuius
cuhninis umbra per ministerium sacri concilii Constanciensis Altis-
simo disponente duo predicti contendentes, ille videlicet, qui Jo.
dicebatur, suis demei'itis legitime depositus est et ex habundanti
post hoc suo papatui cessit sua sponte'') ac alius, qui appellabatiu'
Gregorius, in dicto sacro concilio per magnificum et potentem virum
Karolum de Malatestis procuratorem suum ad hoc habentem ple-
num posse nomine dicti G. papatui suo cessit. Sicque nil restabat
unionis in ecclesia consequende nisi sola dicti P. cessio spontanea,
pro qua liberius et facilius obtinenda christianissiunis in Christo
princeps Romanorum et Ungarie etc. rex predictus ut ecclesiastice
pacis prosecutor sanctissimus, (pii triennio in dicto negocio pei--
sonaliter pre ceteris ferventissime laboravit nee ab incepto desi-
stens, quin immo suorum imperii curis et regnorum quodammodo
pretermissis ad instantem supplicacionem prelatorum concilii Con-
stanciensis XVIII. iovis Julii ultimo preteriti de Constancia versus
regnum Aragonum et predictuni P, necnon regem Aragonum in
dicto regno existentes cum gravissimis laboribus et expensis ma-
ximis una cmu venei'abilibiis in Chi'isto patribus episcopis et doc-
toribus in onmi seien cia liberali ac rerum experiencia inbutis
a) Hs folgt voluiitate.
C. Die Verhandlungen von Perpignan. 499
plenissime XII numero per dictum sacrum concilium pro coniple-
mento negocii iinionis ecciesie destinatis, de quorum numero licet
minimus pro tunc fueram, usque ad Narbonam inclusive per decem
leucas a Perpiniano distantem, ubi adtunc dictus P. residebat, di-
i-exit g-ressus suos, non intendens ulterius se conferre Romanorum
rex, nisi prius per dictum Petruin securus redderetur . . .
Beiteäikt sendet, sobald er von Sigismunds Ankunft hört, Gesandte nach
Nnrt)oiine: Sicjisiiiuiid tiiüfie schteuiiitjst nach Perpignan kommen, ,ubi, illico
cum venerit, sui causam adventus sie haberet expeditam, quod Deus et mun-
dus totus merito ex linc deberent contentari'. Sigismnnd reist atn 19. Se^i-
tei>if)er nach Peipigtuni : in alter Demut und Milde bitten er und die Konsils-
(lesandteu Benedikt, der Kirche die Einheit sn geben.
Super quibus sepius in genere promisit dare pacem ecciesie,
eciam absque mora, asserens ultra mortales omnes ad dictam
pacem conferendam se ferventissime dispositum . . . verbis melli-
fluis, feile tamen refertis, prout per seriem g-estorum liquebat
evidenter. Nam in primis idem P. post regis Romanorum et ali-
orum adventum penes eundem regem pro salvo conductu eidem
concedendo instancias fecit importunas, non obstante, quod idem
rex Romanorum non -in suis, set alienis sub regis Aragonum
extraneus persistebat, . . .^) causam allegans licet fictam, ut pro-
bant subsequencia, quod considerata tam ferventi intencione sua
sacratissima ad dandam pacem ecciesie nil terreni est nee esse
potest, quod tantum desiderat, sicuti cessionem spontaneam et
liberam perficere, nee aliquid est nee esse potest, quod sie timet,
sicud si opponeretur, suam cessionem per ipsum faciendam timore
seu metu ipsius imperatoris potencie quomodolibet processisse.
Ideo dicto salvoconductu habito omnino, prout retulit idem P.,
perficeret sine mora. Quem cum habuerit -) iuxta vota, mägis
tunc quam prius ad aliquid boni faciendum obturavit more aspidis
aures suas."^) Ecce quanta ypocrisis sub Acta latet sanctitate,
ecce lupus sub operie agni vestem gerens versipellem, qui, ut
securus in scismate persisteiet, sub colore liciti securitate se
munivit. Ad cuius rei confirmacionem sume, si placet, racionem.
V Nftch Man si XXVIII 22.') (ans dem ungenauen Bericht im, Cod. Victorinus)
weigert sich S. den SaJvuskondukt su geben, gibt ihn aber dann, nach Erlaub-
nis des Königs von Aragon, B. als Kardinal. Leider läßt sich wegen der
Lücke unserer Abschrift niclit sagen, ob aucli. Wellis diese Angabe hat.
^) AnsgestelU für Peter de Luna, genannt Benedikt XIII., am 26. September.
Reg. Imp. XI Nr. 1891.
^) Ps. 57. 5.
32*
500 in. Abschnitt. Beiiodlkt XIII. und das Konzil.
Naiii hac securitate sibi data suis cardinalibiis, prehitis et cleiico
nobisciini pro unione ecclesie venientibus communicare prohibiiit.
Ex hac enim proliibicione illius P, ad pacem penitus indispositi
cum opere subsecuto nediini deprehendi poterit de fautoria scis-
iiiatis, set lieresi iam dampnata, cum talis communicacionis ad
bonuui inducendum via sit medium, per quod ad unionem deveni-
tur, et illiid impedire est unionem exchidere articulumque fidei :
,Et unam sanctam catholicam et apostoiicam ecclesiam' Jacerare.
. . . Ideoque non solum de iure permittitur, set precipitur et
mandatur, quod boni cum malis, fideles cum infidelibus, catholici
cum scismaticis per inductionis bone sermonem communicent, ut
ad reconciliacionis graciam facilius inclinentur. Quid plura ? Nee
hiis contentus dictus P., set onmibus ecclesiasticis in Perpiniano
existentibus specialiter inhibuit, ne regi Romanorum aut legatis
concilii . . . sacramenta seu sacramentalia, libros, vestimenta,
calices et altaria seu panem ad celebrandum, finaliter sepulturam
nostris ibidem morientibus quomodolibet ministrarent.^) 0 crude-
lior Herodiane fraudis immanitas, que, dum criminalis status emu-
latur angustias, quos extinguere mucrone non v^akiit, eterni regis
premio excludere mollitus est, unionem timens, . . . pacem conans
persequentes effugare de partibus ac pacis tractatum funditus
extirpare . . . Nee hiis versueiis") . . . contentus, quin ymo ulterius
ad sui nefandi status corroboraeionem progrediens IL die mensis
Octobris cedulam quandam regi Romanorum et . . . legatis
per eos coneedendam obtulit^), per quam omnes Processus et
sentencias contra ipsum P. per coneiKum Pisanum seu papam
tune nostrum quomodolibet latos nuHos fuisse et esse declarari
peeiit, premittens, quod illa cedula per nos concessa inconti-
nenti cederet et illa denegata cessio deperiret, sperans indubie
cedulam ])er nos merito denegandam in forma saltim })etita,
ut ex hoc, oecasione captata, causam assumeret cessionis ulterius
materiam dilatandi. Quam quidem cedulam cum rex Romanoi'um
pro bono unionis ecclesie ad ipsius P. maliciam molliendam sie
concesserit, dum tarnen unico contextu cessionem sui papatus
simpliciter celebraret, quod senciens dictus P. suis semper licet
fictis satisfactum optatibus pro cessione facienda XV. diem mensis
Octobris ad cedendum finaliter peeiit assignari, infra quem diem
a) Hs versucis.
V Sonst wihekamit.
'') ,Nos tales'. Hrndf II 4H(i f.: Mrmsi XXVII 1045 f.
C. Die Verhandlungen von Perpignan. 501
imujii quideiii articiiluni pei' iios levissime, ut retulit, conceclendum,
darum, apertum et planum conciperet, in quo nulluni dubiuni,
ambiguum vel obscurum deberet contineri, sie, quod diclo XV.
die nicliil superesset, quin cessionem adtunc faceret indilatam.
Et quia infra i)redictum XV. diem rex Romanorum et alii pre-
fatum articulum libenter habuissent pro expedicione eiusdem ante
diem, ne eo veniente protraheretur cessio, quibus''') dictus P. re-
spondebat, quod pro singulis horis, quibus eoruni instanciis iniVa
dictum terminum fuerit occupatus unum diem integrum post
lapsum dicti termini resarciret, quod, si materie difficultatem
prescivisset, ubi quindenam peciit pro response, annum integrum
habuisset : sicque post plures procrastinaciones ac colores exquisites
a XIX. Septembris usque ad XV. Octobris sequentis pro cessione
facienda ipsos per vana traxit per promissa.
In quo quidem die XV. quandam eis porrexit cedulam in-
cipientem : ,Cum per serenissimum etc.'^) Que quidem cedula . . .
fructu bono nedum vacua cernitur, quin verius ad instar sepulcri
dealbati ") antracibus est repleta. Ne tau igitur dulcedine veneno
repleta auceps ille fallax decipiat innocentes, ipsius latencia re-
sarcire necesse est; primo enini hec cedula doluni ipsius P. et
fraudem continet manifestam. Nam promisit regi Romanorum,
quod, quam cito ad ipsum veniret, unionem reportaret; quo per-
sistente pei- quindenam sine fructu aliam quindenam idem P. peciit
pro response, dicens postea, quod, si causam difficultatis pre-
scivisset materie, annum petivisset. Sed tum hanc cedulam con-
cipere scivit et potuit una hora, pro qua sibi nedum duormn
mensiuin spacium, set XXII annorum frustratorie cununulavit.
Promisit insuper cedulam predictam dare planam et apertam
absque dubio vel obscuro. De cuius contrario ex sui tenore liquet
manifeste, nisi suum promissum sie intelligat, prout intelligeretur,
quod dieta cedula claram, planam et apertam dilatatam eontineret
materiam et scismatis nutritivam . . .
Postremo super practica huius cedule pessime licet eoncepte
certas personas per regem Romanorum unacum aliis per ipsum
deputandis peciit assignari. Rex vero Romanorum eidem con-
placere volens pro viribus, ingrediendo practicam diete cedule VI
])ersonas''), inter quos adtunc fueram, que cum totidem ex parte
a) So Hs. b) Fehlt Verbiuii. etiva niisit oder dcputavit.
ij Text Hanlt II 487; Mansi XXVII 1045. V(jl. Bd. 11 265.
') Matth. 23, 27.
502 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und da.s Konzil.
P. deputatis ac octo ^) mediatoribus per regem Aragonuiii deputatis
tractatus inateriam ingressi sunt. In ciiius tractatus inicio ante
cedide disceptacionem causam, propter quam venimus, recitavimus
per seriem, peticioni sepius nobis promisse, cessioni videlicet pure
et simplici inherendo ; et quamquam predicta cedula a cessione
fuerat remota, attamen post nostras responsiones et motiva per
nos super ineptitudine cedule recitata Uli ex parte Petri organo
Senecensis ^) episcopi ad declaracionem mentis dicti P. quantum
ad primum modum in cedula comprehensum descenderimt, videlicet,
quod reges et principes christianitatis, iit obvietur scismati futuro,
iur abunt de obediendo eligendo in papam, ut superius recitatur.
Ad quod "^) responsum fuerat, quod per hoc non magis obviatur
scismati futuro, qtna electione in discordia celebrata de duobus
eciam reges et ])rincipes informati unius electionem fore validam,
aliam vero nuUam, tali electo obedient consciencia salva; semper
conformiter vice versa ceteri reges et principes ad aliam electi-
onem obedient salvo iuramento, prout rex Aragonum Petro de
Luna obedienciam exhibet taliter.
Ad declaracionem II. dubii, . . . quid intelligit P. pei' hoc, . . .
quod hat electio canonice, assei'uerunt, quod ... in crastino
super hoc et aliis benivolam reportarent [responsionem]. De cras
extimc in cras procrastinando materiam protraxerunt usque ad
XXVI. Octobris, in quo dictus P. quandam cedulam illius clausule
declai'atoi'iam i'egi Romanorum et aliis ministravit, que sie incipit:
Sequitur practica super via renimciacionis . . ,•')
Ecce practicam ponit P. pro electione ... Et quia visum
fuerat tam regi . . .^)
Cuius') i)ractice processum totum unacum originalibiis pre-
dictus P. ad deliberandum super liiis habuerit i)er mensem,
ne causam ignorancie oblacionum viaruni predictarum per nos
factarum . . . pretendere timc valeret, attamen hiis non obstanti-
bus et aliis i)luribus in regem Romanorum et legatorum concilii
scandalum recitavit, quod vias dictis legatis aperuit iustas et
a) Folgt licet.
^) Der Ersbischof von- Tours nenitt neun.
''■) Aciitio, ain, 13. November nacli Uueaca versetzt.
•■»j Text Hardt II 487; 3IaHsi XXVII 1046 ff .
*) Beidemal Inhalt icie in der Apologie des Erzbischofs von Tours Hardt II
525; Mansi XXVIII 244.
•') Hier nohl quamvis zn ergänzen.
C. Die Veihaiidlungeu von Pcipionan. oOo
raeionabiles, quibus lespondere iiiinime ciiraverunt iiec aliqiias
vias aperuerunt iinioni directivas . . .
Quia regi Aragonuni ambaxiatoribusque alioruni legiiin et
|ii'inci})iim illlus obediencie, mediatoribiis eciaiii predictis et rei^is
Aragonuin toti consilio") videbatur, qiiod vie per legatos oblate
Petro iuste fuerunt et acceptabiles predictunique P. ad cedendum
indispositum, ideo dictum P. adire personaliter ad i)iedictas vias
eidem exponendas . . . dicti legati decreverunt. Aiidienciaque
eidem preconcessa penultimo die mensis Octobris prefati legati
concilii Constanciensis una cum duce de Briga, baronibus, militi-
bus et doctoribus ex parte regis Romanorum eisdem concomitanti-
bus ad illum P. iuxta eorum maiidata de cedendo suo papatui
requirendum tunc residentem in Castro Perpiniani fortissimo
gentibusque armorum fortissime munito in singulis portis, hostiis
ac fenestris more campestrium bellancium cum balistis extensis
etc. in loco consistoriali, ubi adtunc sedebat dictus P. . . . non
ad instar pape, set satellitis papatum cum gladiis retinere conten-
dentis, personaliter accesserunt. Coram quo archiepiscopus Turo-
nensis . . .^)
Quas inductiones, ut aparuit''), modicum advertens, set illico
tunc de ipsius mandato episcoi)us Senecensis -) ad ipsius P, pedes
se erexit, inter cetera dicens nomine dicti Petri, quod, sicut vir
dimittens uxorem suam ad adulterandam peccat mortaliter, sie
ipse verus Christi sponsus non tenetur cedere, sicuti nee debet,
nisi prius viderit, i)er quem post ipsius cessionem gubernaretur
ecclesia. Ad cuius dicta de P. mandato addidit alius doctor, di-
cens, quod ad ipsum P. ut papam spectat electio futuri pontificis
duplici racione, primo, quia de iure maiores cause ad papam sie
speetant deeidende, quod ab ipsius cognicione evelli non possunt,
eciam papa volente, nisi ex hoc peccaret, set inter maiores causas
est maximum providere eeclesie universali de pastore, per quem
iieret unio, quam causam alteri sine peccato non potest cominit-
tere. 8ecundo idem intulit doctor, quod post pape cessionem ad
ipsum ut indubium cardinalem electio pape spectat. cum nullus
Sit preter ipsum indubi latus cardinalis. Subiungit in flne in
a) Hs concilio. b) Hs aperuit.
y Der miH folgende Bericht über die Hede des Er^bi-schofs vor dem
Papst deckt sich wieder mit dessen eigenen A)igabeii, Hardt II 534; Mansi
XXVIII 247.
'"') Hardt II ö34 hat Sovoteasein, ineiid also looJil irrig (Jciedo.
504 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
hiis verbis: Hoc dico pro responso d. n. sanctissiiiii. 0 ceca
responsio illudens excusantem, o dampnande ambicionis impvo-
bitas . . .
Rex Arag-onuni . . . quandaiii cedulam, licet P. pro tanto
favorabileiii, . . . ne tanien niptura fieret in niateria precon-
cepta, eideiii") P. priiiio^) die Novembris presentari fecit. Cuiiis
tenor sie incipit: Est visum serenissimo domino Ferdinando
etc. . . .-)
Pro qua quideiii cedula inter ipsos concordanda secundo die
Novembris rex Aragonum suuni iiiisit primogenitum ad dictum
P. cum omni reverencia sibi suj)plicando, quatenus eidem in ex-
tremis timc languenti tantam graciam dignatus est,') ut ad ipsum
descendere voluerit et materiam contentam in cedula concordare.
Qui nedum pro tanto bono descendere rennuit, set cedulam ex-
presse predictam concedere denegavit, asserens se pocius velle
ultimum pati supplicium, quam a suis cedulis prescriptis in aliquo
retroire. Ex hoc enim reges et principes obediencie dicti P. ne-
dum ipsum plus debito diiTerentem, set implicite denegantem et
penitus indispositum ad cedendum simpliciter papatui , . . modo
et forma per dictos legatos . . . requirere concluserunt. Quod
concipiens \\ equus Baltasarii sequi volens vestigia. ne per suuiii
generale concilium ad tunc Perpiniani existens requireretur ad
cedendum, IUI. die Novembris dictum concilium continuavit usque
ad priminn diem mensis Jamuirii proxime futuri suos licenciando
prelatos ea intencione, quod unionis tractatus penitus rumpere-
tur.^) Rex Aragonum cum procuratoribus regum Castelle et Na-
varre, cinn comitibus Armaniaci') et Fuxi ac ceteris comitatibus
considerantos, (piod intra ecclesiam i)otestatis adepte sie culmina
tenentur, (ßiod reddituri sunt pro ea racionem, quam Christo tuen-
dam sumpserunt, IX. Novembris primogenitus regis Aragonum,
princeps Gerunde, nomine regis Aragonum ac ipsius, secimdogeni-
tus regis Aragoiuun,^) magister s. Jacobi nomine regis Castelle
necnon prothonotarius Navarre nomine regis Navarre comesque
Armaniaci'') et comes Fuxi in propriis personis ipsum P. in castro
Perpiniani tunc existentem ad cedendum simpliciter, pure et
a) Hs idemque. b) 5's Hs.
\) Nadi Roriroprofokoll 3. November.
V Text Baynald ad a. 1415 Nr. XLVIl.
•'J NicJits iiher die Abreise Sigismunds.
*) Johann ea.
C. Die Verhau (11 unij;ou von Perpit;nan. 505
libere . . . requisiverunt in scriptis. Cuius'*) tenor sie incipit: Bea-
tissinie pater. (11111 iiegociuiii extirpacionis scisiiiatis etc.^) Ad
quam requisicioneni ideni P. XII. die Novenibris in scriptis respon-
suni dedit. Cnius tenor sie incipit: Ut appareat veritas ete.-). eon-
tinens in summa, quod iion tenetur sicuti nee debet cedere sim-
pliciter, ut petitur, videlieet pm^e et libere, sed quod paratus est
renuneiaeionem facere de suo iure papatus, observata tamen una
ex practieis in cedulis contentis superius recitata cum addicione
limitaeionis loci eleetionis flende, videlieet in Marsilia cum s. Vic-
tore, in Nicia cum Villafranca vel Saone ae taxacionis numeri
eompromissarioruni papam eligere debencium. videlieet sex ex
parte eardinalium Petri et XU ex parte eardinalium obedieneie
Constanciensis. Quo responso dato, ne sero requireretur per dictos
reges et prineipes ad cedendum. fingens se, licet falso, non esse
in loco tuto et securo, XIII. die dieti mensis inopinate et furtive
de Perpiniano versus Coqumliberum ad galeas maris cum CC ar-
migeris et C balistariis subito fugiendo recessit ad instar Balt[a-
sarii], Set cum rex Aragonum de dieta fuga audierit, eadem
nocte XII ambaxiatores dictorum regum nomine cum seeunda
requisieione eidem P. intimanda transmisit. Qui ipsum P. in loco
Coeolibero repertum requisiverunt in scriptis, euius'') tenor sie in-
cipit: Heatissime pater. Supplieacioni etc., tria continens in effectu,
supplicacionem, requisicioneni et intimacionem . . .-^)
Ad c[uam quidem requisicioneni XVI. die Novenibris in dieto
Co(jcolibero P. respondebat per eedulam sie incipientem: Cum per
nltimam eedulam ete . . .^)
Quid plura'P Nee hiis meandris dum contentus, set ad requi-
sicioneni dictorum regum et i)i'inci])iiiii ipsius P. eardinalibus pre-
tensis el prelatis de Perpiniano cum dieto P. recedentibus . . .
faetam de redeundo illico ad Perpinianum, . . . prout in requi-
sieione predieta, cuius tenor sie incipit: Cum Serenissimus d.
rex ete. . . .^) plenius continetur, idem P. nomine suorum eardi-
nalium reöponsionem, prout sibi plaeuit, tune confinxit continentem
a) So Hs.
') Hardt II 492 ff.; Mansi XXVII 1092 ff .
-) Harm II 494 ff.; Mansi XXVIII 227 ff.
•^j HanU II 500 ff. ; Mansi XXVII 1093 ff.
*) Haren U 504 ff. ; Maust XXVIII 230 f.
V Auffor \erung Ferdhianfls am 13. November an die Kardindle. Hardt II
506 f.; Mathsi XXVIII 231 (zum 12. Nov.). au die Prälaten Hardt II 50H ff. ;
Mansi XXVIII 232.
506 III. Abscliiiilt. Benedikt Xlll. und das Konzil.
siiiiiuiarie, (luod iioii decet iiieiiibra a capite discedere, set ipsuin
sequi, . . . cuius tenor incipit: Keqiiisicioni etc.^) 0 quam super-
sticiosa ac fallax responsio . . .
Subsequenter vero XVI. die predicto Novembris') de nocte
intravit iiiaie in galeis ciiiii quatuor cardinalibiis, qiiibus ad tuiic
dixit iit lupus se fingens luorituruiii : Fratres, scitis, quantani per-
secucionem ])acior pro ecclesia Dei. lam eiiliii suiii iiiaritinios
fluctus ingressui'us, cuius eventus periculosus est. Ideo, si con-
tingat nie humane sortis debitum persolvere, vobis iniungo vir-
tute obediencie, qua michi asti'ingimini, excommunicacionis maioris
ac damiMiacionis eterne, quatenus ad statim procedatis ad novam
electiouem, quia apud me et non alium residet ecclesia sponsa
Christi.^)
Ecce, liic liquet aperte, quod scisma, quod in se ipso non ])otuit
perpetuare, in successore continuare disposuit. Subsequenter vero
dicti reges suos ambaxiatores ad P. de Luna in Paniscola existen-
tem pro tercia requisicione eidem intimanda de cedendo ])apatui
transmiserunt, qui ipsum inibi repertum requisiverunt in forma,
cuius tenoi' incipit: Sanctissime ac beatissime pater. Pro parte
serenissimortnn regum etc.^), continens terciam et peremptoriam
requisiclonem i)rime et secunde re([uisicionibus conforniem intinia-
cione et comminacione, si facere non curaverit, ac protestacione
de iure imiversalis ecclesie et aliorum quorumvis necnon repre-
hensionem fuge dicti 1^. de Perpiniano.
Ad quo iesi)ondebat P. per cedulam, cuius tenor inci})it:
Antequam respondeatur etc.'') . . . Ecce hec opinio est heretica,
si defendatur, quia per hoc sequitur, quod nedum impossibile sit
unionem fieri posse ecclesie, set eciani ludei observantes veterem
legem et Sarraceni legem Machometi ac ceteri infideles sub aliis
diis et ritibus viventes non ])ossunt se Christianis unire et Deo
adherere, vero nee antiquam eorum perversam fidem abicere. Pre-
terea ex hoc sequitur, quod falsi christiani diversis diis adherentes,
V Die Kariliuäle aiitwoiteteii aher selbd: Hardt II öü6 ff. : Mansi XXMIl
232. Die Prälaten atttwortetcn nicht.
-) Maclt (lern Briefe des Ersbischofs von Narboiine schon am 15. Hardt II
522; Mansi XXVIII 239. Dann wäre die Antwort vom 16. auf dem Schiff
ausgefertifjt. das auch nach dieser Quelle erst am nächsten Morgen auslief.
■^) Hierüber ist sonst nichts bekannt.
\) Hardt II 510 ff.; Mansi XXVII 1095 f.
") Hardt II 514 ff.; Mansi XXMIl 235.
C. Die Vurhaiulluiigen von Perpij^naii. 507
postposito vei'o Deo, ut quidaiii deo luxurie, quidaiii deo super-
bie et quidam avaricie cum siinilibus non possunt per penilenciain
se iinire Deo Christo, et nostra redempcio, opera eciaiii luiraciilo-
i'imi apostoloriiiii. doctonini predicaciones inutiles sentiieiitur, quod
heresis est teuere.
Secundo addit ideiii P. in cediila, quod practica illius pretensi
concilii generalis Constanciensis periculosa esset ecclesie, quia
])otestatis plenitudineni verbis et factis sibi usurpant et se posse
papalia et iura positiva suspendere et tollere opinentur, et sie
infectum adducere attemtavit. Ideo in concilio, ubi voces ex
niultitudine preponderant, nicliil boni sequetur, set papalium et
positivoruni iurium subversio, que multa racione condita fuerunt.
Considerate liic, quod P. neg^at, conciliuni generalem habere
potestatem condendi iura positiva eciam ligancia iura papalia.
quod error est. et si pertinaciter defendatur, heresim sapit, stan-
tibus rebus, prout sunt. Nani in iure darum est, quod, licet papa
principaliter habeat potestatem a Deo, cum omnis potestas sit a
Deo, tamen potestatem habet a conciliis. Item in iure certum
est, papam non ])osse apponere ad libitum manum contra edicta
in generalibus conciliis, et sie liquet, quod, sicut concilium est
super papam in ceteris, sie supra sua iura. Item in iure planum
est, quod, ubi sunt contendentes de papatu, concilium generale
erit iudex et non ipsi. Et sie sumus modo. Eigo j)otestas resi-
det in concilio. Preterea verba dicta Petro per Christmn: Tu es
Petrus etc., et quicquid ligaveris super terram etc. fuerunt dicta
ecclesie in persona Petri, set cum concilium generale ecclesiam
illam representat et sie plenitudineni habet potestatis iura positiva
eciam papam obligancia et iura per ipsum edita condere . . . Nee
mirum, si male contentatur P. de hiis, que circa Bal[tasaremJ
facta sunt, quia sie P., ubi eadem racione idem ins reddi debet
et ipse P. malus iit B. et multo peior eadem dampnacione dignus
seu maiori timet, ne idem iudicium reportaret, cai'ne propria, non
spiritu ductus reprobat processum. Nee ahum salvum conductum
habuit Bal[tasarus] a Romanorum rege nisi ut quilibet pro unione
veniens ad concilium. Nam etsi conductum habuerit, ad nutri-
mentum scismatis et heresis minime extendetur. Postremo sub-
iungit in cedula dictus P., quod, si sua dicta seu scripta a veri-
tate et doctrina fidei catholice deviarunt, illa cassat et sacrosancte
ecclesie catholice determinacioni se submittit offertque, quod, si
, . . talia dixerit, quod non putat, sie mentem suam vult declarare,
508 III. Alt.schnitt. Bcuodikt XIII. und da.s Konzil.
quod iion est intencioiiis siie fuisse nee esse a fide dicta deviiis.
Hie conspice liipuiii sub specie agni, seit eniiii iste P., quod talia
in tractatu unionis dixit, seripsit et fecit, ex quibiis in heresini
lapsus est iam danipnatani timensque, ne ex illis pro heretico
nieritü declaretui-, cautulose has protestaciones facit revocatorias
et subniissionis veibo tantum, re tanien et effectu in scismate
ut prius et lieresi perdnrat ad instar Jude proditoris, qui Christum
verbo salutando humiliter osculatus est, re tanien et effectu
Judeis eum tradidit occidenduni. Patet igitur ex preniissis, quod
iste P. nedum est fautor, nutritor et continuator scismatis
antiquati, set hereticus forniatus et danipnatus , . .
Hec vero eonsiderans . . . confractoruni oniniuni reparator
sue sponse conipaciens ipsani volens liberare de manu adulteri
. . . decrevit consolari per dictos reges et principes ac ceteros
obediencie dicti P. considerantes Romanorum et Hungarie regem
ceterosque legatos per P. de Luna notorie delusos vacuosque
de regno Aragonum remissos, volentes exequi et exerceie per
discipline terrorem, quod P. facere noluit per doctrine sermonem
ad proseeucionem prefati negocii. Sic confirmare dis])osuit, quod
prefatos Komanoruin regem et legatos de J^erpiniano ad Nar-
bonam per suos ambaxiatores instructos plenissime secuti sunt,
ubi post vaiios ti'actatuuin amfractus tempore quasi insperato et
rupture i)roximo cum dictis rege Romanorum et legatis XÜI. die
Decembris . . . quedani iurata conclusivaque capitula per concor-
diam firmaverunt XH in numero, quorum primuni sie incipit :
Primo, quod convocacio fiat otc.^)
Quam concordiam firmatam audientes clerus et populus in
partibus illis et regno Aragonum cum cordium iubilo ac mencium
tripudio ,Te Deum laudamus' missasque sollempnes, processioni-
bus cum ignibus in plateis ardentibus in nocte, more noctis sancti
Johannis Baptiste cum timi)anis, clioris et oiganis ac omniinn
melodia festum indicentes sive feriam repentinam pro tanto bono
Altissimo graciarum actiones refei-endo sollempniter celebrarunt.
Et subsequenter Ferdinandus rex Aragonum dictos articulos omnia-
que in eis contenta, concordata et iurata, ut prefertur, nomine
suo et suorum regnorum ac pro se et successoribus suis nomine-
que tutor regis Castelle et successorum suorum XXII. die mensis
*j Bier folgt der Wortlaut der Kapitulation von Narbumie. Hardt II
540 ff.; Mansi XXVIII 251 ff.
C. Die Vorliaudluiioen von Porpionan. 509
Decembris in villa Perpiniani confirniavit et approbavit et ex
liabundanti de novo illa iniit et servare iuravit ad sancta Dei
evangelia. Suiis eciaui primogenitiis, princeps Gerunde, eodeni
die ad sancta Dei evangelia iuravit se premissa servaturum . . .
Insuper eodem die XXII, Decembris d. rex Aragonuni regi
Ronianorum et legatis ad sancta Dei iuravit evangelia, quod, si
Petrus de Luna, qui B. XIII. in sua obediencia nuncupatur, in ter-
cia requisicione sibi facta et responsione ad illani non renuncia-
verit suo pa])atui modo et forma prima, secunda et tercia requi-
sicione contenta, quod extunc pro se et omnibus regnls citra mare
constitutis infra LX dies imediate currentes et regnis et terris
suis ultra mare existentibus infra LXXX dies immediate currentes
a tempore noticie sibi facte de responsione P. ad terciam requi-
sicionem de cedendo i)apatui sibi factani dicto P. B. nuncupato
realiter cum effectu obedienciam subtrahet, qua dicto B. })i-ius
fuerat astrictus. Idem nobis iuraverunt protunc procuratores regis
Navarre et comitis Fuxi de subtrahendo obedienciam in regno et
comitatu dominorum suorum infra dictos LX dies, et ut incepcio ')
temporis noticie responsionis dicti P. omnibus pateflat, fatebatur
et ])ublice recognovit tunc ibidem dictus rex Aragonum, quod XIX.
die dicti m. Decembris fuit primo certus et cercioratus plenissime
de responsione dicti B. ad suam predictam terciam requisicionem
unioni ecclesie minime directiva. Subsequenter vero idem rex
Aragonum super dicti B. indisposicione ad pacem ecclesie plenius
inform atus per suum ambaxiatorem d. Philippum magistrum de
Barcbinona^) pro abbreviando dictum tempus subti'actionis obe-
diencie XXIX. die m. Decembris Avinione Romanorum regem et
legatos predictos assecuravit, quod in crastino Epipbanye Doinini
proximo extunc fiituro rex Aragonum dictam subtractionein obe-
diencie contra P. faciet indilate . . .-) Avinione XXIX. die mensis
Decembris anno Domini MCCCCXVI.^)
Subsequenter vero die VI. Januarii proximo extunc sequenti
d. d. Ferdinandus . . . obedienciam P. de Luna . . . sollempniter
subtraxit, . . . prout in littera subtractionis dicti regis Aragonum,
que incipit: Nos Ferdinandus etc. lacius continetur.^)
a) Hs incepcionem.
•j Felqje de Malla. V(ß. seinen Bericht vom 1. .Taimar 1416.
V Folfjt Anfforderniifi zum Gebet für die Union.
^) Weihnachtsstil.
*) Hnrdt TT 554 ff.: Man.^i XXVII 824 ff.
510 III. Abschnitt. BfMiodikt XIII. und das Konzil.
D. Die Gesandtschaft K. Ferdiiiaiids aoii Aragon an
K. Sigisniund und nach Frankreich 1410.
(219) Felipe (Je Malla cm K. Ferdbuind: Vorfrag vor Si{/isunni(J
und deu Kmizilsgesandten. Antwort des Erztmclwffi ro)i
Toifrs. Frage der Aiissöhming mit Ludwig von Anjon.
Feiertiche Orden mthergabe. Angeltof des Königs von Eng-
taifd, Sigismnnd in Calais zn empfaiigen. Unznfriedenheit
der Franzosen ü,ber das aragonisch-englische Heiratsprojelt.
Sigisnntud setidet den Erztjisrhof imn Riga und den Herzog
con Brieg vorans, um die Stinnnnng in Franlreich zu er-
forscJicn. Ferdinaud soll jetzt leine Gesandten dorthin senden.
Arignon (1416) Januar 1.
Barcelona, Kronardiiv, Or. Pap. Druck Jiofariill n Saus. J^hdipe de
Malla 11 ff.
Jhesus.
Molt alt et excellent senyor.
Ab liuniil, devota et degude siibieccio. Notific a la vostra
alta inagnificencia, qiie per gracia et direccio del criador disapta
a XXVIII de Deceiiibre yo entri en Avinyo acoiiipanyat de iiiicer
Othobono et de mossen Miquel et dun altre cavaller, los qiials
lemperador nie tranies i)er i'ebieni a Vilanova. Et lendenia per
lo mati en presencia dels di})})iitats de Constan^a yo prt)i)üsi al-
guns articles de iiia anibaxada al dit emperador, axi com fi'ater-
nals salutacions et la bona convalecencia et aiigmentacio con-
tinua de sanitat de vostre reyal persona, et lo sant zel vosti-e,
senyor, a la unio de la sgleya et no resnienys la offerta de
anibaxada trenietedora en Fran^a en conpanya siia, et la raho
del sobreseliinient daquella et la intencio vostre, senyor, a la con-
cordia ab lo rey Lois et lo fet de la letra trenietedora en Scocia
et la deliberacio vostre, senyor, ala susti'accio fahedora tot aro
segons la instruccio del ineniorial. Dels altres affers toquants
les confederacions yo, senyor. no digin res aquella hora, car axi
1110 tranies adir lemperador. Ales coses desus dites respos lar-
chabisbe de Tors per ordinacio del emperador et dels desus dits,
faent gracias a Deu, qui axi avia emprentada en vostre real co-
ratge la anior de la pau de la esglesia et avia elegit a vos, senyor,
per a ten gloi'ios inisteri dar bon apuntament. Et del fet de la
subtraccio foi'en tots sobiranament consolats. Apres, senyoi",
parla lempei-ador rememorant tots los seus treballs et diligencies
per dar pau, quant en eil fos, a tota cliristiandat et axi mateix,
D. Die Gesandtschaft K. Fercliiiaiids an K. SioLsmund und Frankreich. 511
senyor, recitant grans laors de vos, et apres devalla al fet del
i'ey Lois, dient, qiie eil desigave molt lo ben aveuir daquell rey,
ab lo qiial era confederat ja de teinps passat en lo fet de Napols
et de Apulia contra Lansalau: et que eil auria, pler, que lo fet
(lesta concordia no prengues dilacio, mas que fos feta, ans que
vostres misatgers, senyor, fossen a Constan^a, perque los uns
affers no retriguassen los altres, qui son de ten gran pes com
dela comuna concordia dels Christians et destes paraules, senyor,
li feu grans gracias mossen Guillem Senyet niisatger del dit rey
Lois, dient, que tostenips avia demostrada gran anior al dit rey.
Yo respongui, que vos, senyor. ab tots los reys Christians desiga-
vets aver pau et concordia axi com rey catholic et chi'istia et
(jue a vos, senyor, era placent esser de bon acord ab lo rey Lois,
maiorment com eil fos de vostre sanc et en gran affinitat, car vo-
stre reyal volentat retglade per retgle et direccio divinal tostemps
era inclinade segons dictament de virtut et vera raho et que res
alre no la podia moure ni vinclar. Enipero que si lemperador
volia entrevenir et esser miga en aquesta concordia de vos, se-
nyor, ab lo dit rey, axi com vos, senyor. confiavets dell, que aviets
per fi'are et que neguna confederacio ni altre cosa nol poria re-
traure de esser ver mediator, que vos, senyor, esperavets, que
lo tractament de La dita concordia venria a äegude fi et bona
conclusio et que noy auria tant affer, que los fets de la sancta
Imitat de la esgleya ne prenguessen dilacio ni detriment, los quals
vos, senyor, avets a cor sobre tots altres fets. Car desigats aquella
sobre totes coses apres la salut de vostre anima axi. com be
iuivets demostrat no comportant ni bla : . .^) vostre cors malalt
ans oblidant los evidents et quasi certs perills de la niort segons
cos de natura, si no fos providencia divinal dispensant et supplint
sobre aquell axi mateix que esperar, que vostres misatgers, als
quals dariets poders sobre la dita concordia, fossen a fonstanva,
no era gran dilacio. Car per vos, senyor, no romandria, que la
sancta unio no fos presta et ben presta et ja a les portes et tots
los preparatoris daquelle, segons prou devia a tot lo nu)n apparer,
per CO que vos, senyor, fet aviets, Ladonchs. senyor, lempera-
dor comensa a rahonar se molt altament de vos, recitant vostres
grans lahors et dient, que aquesta confederacio, de que eil avia
feta mencio ab lo rey Lois, era contra Lansalau en lo fet de Na-
pols. Et yo respongui, que axi ho avia entes, car yo sabia be,
a) Reg. Loch.
512 III. Abschnitt. Bonedikt XIII. und das Konzil.
qiie vos, iiiolt excellent senyor, deviets per ralio de vostre gran
excellencia et alta virtiit deviets esser scrit en son cor, axi com
vos pui'anient lo aniavets et que per eil et per tots reys et prin-
ceps Christians deviets esser et aniat et car tengiit. Et certes,
senyor, eil respos niolt dolQament et be sembla a mi, que tot, quant
dit, avia era estat per algun conport dels Francesos, qui eren
aqui presents, per lo rey Lois. Lo die mateix, molt excellent et
virtuos senyoi'. apres dinar yo proposi lo i'estant del memorial
al emperadoi' aconipanyat dalg-uns Alamanys et Ongres et micer
Otliobono et un cavaller Angies, et, senyor, Dens nierce, ronias
lo dit enipei'ador consolat et molt content de tota vostre inten-
cio, dient tantes coses en vostre lalior, que apparia, que de ha-
bundancia de gran cor eil parlava et rebe ab sobirana alegria et
accio de gracias lo vostre collar, senyor, et niagnificant lo do lo
tench en son coli nies de una liora et feu lo juranient dels capi-
tols, acceptant la dispensacio, qui fora contraria a son vot, se-
gons vos, senyor, nie digues, car eil, senyor, dispensa cas seiiiblant
en vos en los capitols de la sua anipresa, segons nia dit. Lo
comte Palati, ^) senyor, ab sobiranes gracias fet lo juranient rebe
vostre ampressa et axi mateix lo cavaller del regne de Polonia
et messen Steve, qui porta lespasa devant lemperador et VI altres
entre cavallers et scuders, als quals per lionor vostre, senyor, et
jier quen fessen a vos les gracias axi com si singularment les
haguessets nomenats, volc lemperador, que yo mateix la los posas
al coli per auctoritat vostre, senyor, et sua, dient, que volia aquells
esser entesos en lo seu nombre dels XXX la deena ampresa dix, que
saturava per mostra daltres affers, et cert, senyor, molt appar
be, que vostre ampresa es noble, car la porten volenters et la
magnifiquen et sen tenen per honrats los, qui la han. En lo nom-
bre daquests, (|iii a(iiiolla liora reberen vostre ampressa, senyor,
es lo cavaller Angies desus dit, qui es estat en la batalla et es
vengut a lemperaditr de part del rey Danglaterra offerint li, que,
si vol anar en Fran^a, que eil vendra a Cales ab son consell. Et
stant en aquestes noves del cavaller Angies dix a mi lemperador,
que los Franceses no avien trobat pler en la offerta, que vos,
senyor, fets de trametre ambaxada en Fran(,*a per la concordia
dels reys de Fran^a et Danglaterra, dient, que ells entenen en la
dita concordia i)er via de matrimoni entre lo rey Danglaterra et
Katerina filla del rey de Franya et axi sabien ells, que vos, senyor.
^) Von Ungarn, Gara.
D. Die Gesandtschaft K. Ferdinands an K. Sjcrismund und Fiankreich. 518
luenejavets ab niisatgers Angleses seniblant tracte de inatrimoni
et enchare me dix, que, si eil se fos avisat sobre a^o, que nom
aguera trames adir, que yo paiias daquesta materia devant los
Franceses axi com feu, iiias que a bona intencio ho avia fet et
que eil provehiria be en los affers. Enipero. senyor, sobre la anada
en Franf;a eil respon. que hi ira et que sobre la traniesa de vo-
stres misatgers dira a mi qo. que li semblara. Axi mateix. senyor,
he entes et he ho assats de bon loch, que eil fa embaxada en
Fran(,*a et traniet lo bisbe de Riga et lo duc de Bria, pensen, que
segons aquests trobaran, si fara leniperador, qui no volria, que
la sua anada fos infructuosa, la cual los Franceses ab gran in-
stancia denianen et procuren. Senyor, de la leti-a de Scocia leni-
perador na pren carrec et daver salconduit del duc de Burgunya
per los. qui iran al concili. Et diu, que posara son segeil en lo
Instrument de la concordia feta a Narbona et queus ti-ametra per
mi la sua ampressa et que vol enchare ab mi parlar faentme
resposta sobre lo fet de la ambaxada en Franga et daltres coses.
Et axi son estat en sospes dos dies, perque, senyor, he deliberat
de trametre vos lo correu ab la present, segons lo so, que yo
veig tro al die de vuy. Lemperador me remetra breument a vos,
senyor, et nom calra aei esperar et yo, senyor, sap Deus, ab dili-
gencia entench en mon espatxament, maiorment car volria lo jorn
dels reys fei- vos offerta de part del emperador dela sua ampressa,
si fgr se pot. Et vulla per molts benaventurats anys lo All de
la Verge advocade vostre conservar vostre reyal et gloriosa Co-
rona. Scrita en Avinyo lo primer jorn del any.
Senyor, lo vostre humill et devot sotsmes, qiies recomana
a la vostra mer^e, Phelipp de Malla. ^)
') Ein 2. Schreiheu vmn gleichen Tatje fa. n. 0.) : AI molt alt e molt ex-
cellent priiicep et senyor lo senyor Rey.
Jhesus.
Molt excellent et virtuos senyor. Sus ara ma dit lemperador, queus
trametra ambaxada en companya mia. Crec, los misatgers seran mossen Mi-
quel et micer Othobono et crec, senyor, que ells vos portaran lampresa de
lemperador. Item, senyor, ma dit lemperador, que lambaxada vostre tramate-
dora en Fransa no ha loch de present per la raho en laltre letra conteng-uda.
Segons les paraules del emperador pens, que dema alguna hora porem partir,
et conserve benaventuradament et votiva vostre altissima corona senyor Jhe-
sus rey vostre fill de la Verge advocada (so hier Or.) vostre. Scrita lo primer
die de Janer hora de mig jorn. Senyor, lo vostre humil vassall et sotsmes
per vostra senyoria trames a lemperador Phelipp de Malla.
Finke, Acta concilii '"onstaiiciensis «J«J
514 III. Abschnitt. Benedikt Xlll. und das Konzil.
(220) Notariats hl fifrument des Konzilsschrcihers Petrus de Jrilhia
über die AufiiaJtme von 1000 Franken bei dem Kaufmann
Francisquinus Ricii, für die der Erzbischof von Narbonne
bi'rrgt, für Konzilszwecke, nachdem sonst niemand sich zur
Zahlung oder Bürgschaft bereit gefunden Imtte. Avignon
1416 Januar 3.
Born, Vafilx. Archiv. Armar. XV Capsa X. Or. Perg. Xntariatsseichen.
In nomine Doniini. Amen. Tenore hiiius veri et publici instru-
menti cmictis pateat evidenter, quod, cmn reverendissimi in Christo
patres ac viri doctissimi d. Jacobus archiepiscopus Turonensis,
Petrus Rippensis, Jacobus Adriensis et Johannes Gebennensis
episcopi, Joliannes de Opizis sacri palacii apostohci caiisarum
auditor, Lambertiis de Stipite, prior de Bertraya Leodiensis diocesis,
decretorum, Benedictus Genciani et Conradus de Susato s. pagine,
^Johannes '"^) Welles, Hugo Holbez et Bernardus de Planhea decre-
torum doctores, sacri generalis concilii legati, novissime cum
serenissimo et invictissimo principe d. Sigismimdo Dei gracia
Romanorum rege semper augusto ac Hungarie, Dalmacie, Croacie
etc. rege de Provincia et civitate Narbonensi, ubi super pace et
unione sancte matris ecciesie cum illustrissimis principibus d.
Yspaniarum regibus ac magnifico et potenti viro d. comite Fuxi^)
seu eorum procuratoribus obediencie Petri de Luna, Benedict! XIII.
in eadem appellati, certum apunctamentum receperunt, quo medi-
ante, divino opitulante suffragio, pax et unio huiusmodi, dummodo
apunctuata inter partes execucioni demandentur, sperantur in Dei
ecclesia indeficienter haberi, rediissent et hie applicuissent et
post eorum apulsum cum eodem d. imperatore reverendissimisque
in Cliristo patribus d. Narbonensi, sancte Romane ecciesie camerario,
Remensi et Rigensi archiepiscopis et Strigoniensi '')-) episcopo ac
multis aliis notabilibus prelatis et viris egregiis consilia eciam
prosecucionis dicte unionis sancte matris ecciesie intrare solitis
diversas deliberaciones et consilia habuerint, in (piibus inter alia
dehberatum extitit et omnino conchisum, quod pro consummacione
äpunctuatorum sive conclusorum inter eundem serenissimum d.
imperatorem et eosdem legatos ab una et dictorum regum et
principum ab alia partibus ambaxiatores et nuncios aliqui ex
a) Von Johannes his deeretoruni am Rande, b) Or. Strap:aniensi.
') CharaMer istischer Weise ist der Graf von Armaipinc tricht (leuamii.
') Sfrifinuium (Gran) ist natürlich auch Ersbistum. aber Georg luyn Iloheii-
lohe aar Bischof von Pa^san mid Administrator von Gran.
D. Dio Gesandtschaft K. Ferdinands an K. Sigismund und Frankrfieh. 515
dictis (lominis legatis seu alii cum litteiis credencie dicti d. iinpe-
ratoris ad dictos d. reges'') et coiiiitem accedere et reliqui eorundein,
salteiu aliqui, quos d. Imperator omniiio volebat et vult reditm'os,
Constancie redire debeant, et cum multi ex ipsis, ut dicebant,
pecuniis penitus exausti non haberent, cum quo accedere et redire,
ynio nee abhinc sine ulteriore iuvamine et succursu recedere et
ulterius progredi valerent et pro inveniendis peccuniis et ha-
bendis dictus d. camerarius sindicique et aliqui cives mercatores
huius civitatis necnon Uticensis, Lombariensis et Foroiuliensis
episcopi ac collector Provincie et nonnulli alii, ut tantis necessitati
et utilitati evidentibus negociorum dicte unionis saltem mutuo
subvenire et succurrere vellent, requisiti et exortati fuerint, et
finaliter quilibet se excusans nullus, procli dolor, repertus extite-
i'it, qui matri sue compassus fuerit quique voluerit aut potuerit
predicto seu alio modo iuvamen aliquod impendere, dicto d. came-
rario excepto, qui de proprio multas iam hie et in Narbona tra-
didit peeunias multaque habuit propter hoc, postquam iidem Sere-
nissimus d. Imperator et d. legati in hac fuere oeeana regione,
expensarum profluvia subire, prout habet: tandem reperto, quod
apud honorabiiem virum Francisquinum Rieii mereatorem Aveni-
onensem duo milJia scuta auri existebant, que alias ad d. Ludo-
vicum d. de Montegaudio militem, Bisuntine dibcesis, olim guber-
natorem Astensem pro d. duce Aurelianensi pertinuisse et spectasse
dievmtur, sed cum idem dominus Ludovicus in personam dicti d.
imperatoris crimen commiserit, ut idem d. Imperator asserebat,
lese magestatis et ob hoc bona sua forent confiseata et ad ipsum
dominum, ut dicebat, pertinerent imperatorem, ut eciam constare
asserebat senteneia iam super hoc, ut dicitur, lata, requisivit ipse
d. Imperator nee non dicti d. legati eundem Francisquinum, quod
ipse huiusmodi duo milia seutorum auri summam penes eum,
ut prefertur, existentem, ipsi d. imperatori pro prosequeione negocii
unionis ecciesie traderet. Qui quidem Franeisquiniis cum honore
et reverencia debitis respondendo dixit ac aliqui alii ibidem existentes
dixerunt, quod posito, sed non eoncesso, quod idem d. Ludovicus
commisisset, quod absit, illud crimen, non propterea peceunia
ipsa II'" seutorum, cum tempore premissi pretensi delicti et con-
fiscacionis non foret in dominio, terra seu districtu dicti d. im-
peratoris, sed in terra ecciesie, ad ipsum pertineret, sed in casum
hune ad Romanam ecciesiam et eins cameram apostolicam. in
a) Or. regem.
33*
510 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
quaruni doniinio i)ecunia ipsa existit, ut aliqiii diciint, vel ad d.
Aurelianensein ut coniitem et d. Astensem, ut alii eciain dicunt,
presertim d. conies Virtutum, gerinanus eiusdem doniini Aure-
lianensis, Asti nunc pro regimine civitatis et comitatus Astensis
existens, qui per eins litteras, quas ipse Francisquinus ibidem
exhibuit, mandavit, quod dicta duo milia scutorum auri sibi
niitteret et expediret aut tradi et expediri faceret, alias ipse in-
dempnitati dicti d. ducis gerniani sui provideret; subiungens ideni
Francisquinus, quod dictus d. Ludovicus habuit ab ipso unam cedu-
lam recognicionis et confessionis dictorum duorum niilium scutorum,
quam nunc predictus d. conies Virtutum habebat et quam ij)SP
Francisquinus, antequam dicta duo milia scutorum seu aliquid
de eis, ad quemcunque pertineant, alicui traderet, recuperare vult
et intendit. Cui quidem Francisquino replicatum extitit, quod, si
satis sufficienter cognitum non foret, ad quem pecunia huiusmodi
pertinere debeat, videri adliuc poterat, quia satis sunt clerici gracia
Dei hie ad cognoscendum de isto et maiori casu in iure, quo
cognito d. Imperator in iuris subsidium requireret officiarios istius
civitatis pro exhibenda sibi iusticia et mandando execucioni sen-
tenciam super hoc latam ; nam supposito, quod ipse Francisquinus
istam cedulam nunquam recuperaret, non propter hoc pecunia
ipsa eidem remanere debebat, quoniam indempnitati sue alias
iuridice provideri posset. Finaliter post multas altercaciones et
disceptaciones deventum fuit ad hoc, quod ipse Francisquinus
traderet mille Francos ex dictis duobus milibus scutorum, concessa
sibi licencia per d. imi)eratorem et d. camerarium ibidem presentes,
quod residuum dictorum 11'" scutorum vel eciam totam summani
in certo casu, ut infra dicetur, tradere possit illi, ad quem pei'-
tinebit, eciam dicto d. comiti Virtutum, cui idem d. imperatoi*
scribere promisit, eundem deprecando, et quantum expressius
poterit, astringendo, quod idem d. conies eundem Francisquinum
pi'o dictis mille francis non molestet seu pro eis ipsum impediat
quoquomodo, sed pro dictis crimine et confiscacione ipsos mille
francos sibi dimittat vel saltem casu, quo racione criminis et
confiscacionis predictorum seu alias ad ipsum d. imperatorem
non pertinerent, illorum defalcacionem et deductionem recipiat
de hiis, in quibus ipse d. Aurelianensis ex aliis causis dicto
d. imperatori legitime tenetur, quoniam ipse d. Imperator quittan-
ciam sufficientem de ipsis mille francis ipsi d. Aurelianensi dabit.
De cuius quidem d. comitis super premissis intencione constare
1). Die Gesaiultschaft K. Ki'idiiiaiid.s an K. .Si<j;isinuii(l und Frankreich. 517
(lebet infra cluos nienses a data piesenciuiii coniputandos, quibiis
lapsis, si dictiis d. conies tradicionem huiusmodi iiiille tVancoruin
in altero dictorum casiium ratain non haberet, ex nunc piotunc
dictus d. hnperator dai-e sen dari facere debet bonani et lirniani
securitateni dicto Fiancisquino, et talem, quod ea mediante in
casu cuiuscunque restitucionis sive iuridice sive de facto ipse i)osset
illos recuperare. Et cum, ut prefertur, nullus ex prenoniinatis d.
episcopis, sindicis, civibus, mercatoribus aut aliis reperiretur, qui
securitateni huiusmodi facere, prestare seu dare vellet, iidem d.
imperator ac d. legati dictum d. camerarium requisiverunt, quod
securitatem huiusmodi prestare vellet. Qui quamquam pridie d.
imperatori tani Narbone quam hie multas pecunias in auro tradiderit
et alia servicia sibi suisque ac d. legatis et aliis iuxta posse
fecerit, nichilominus pro tanto bono dixit, quod ipse securitatem
huiusmodi faceret, propter quam, ut bene providebat, ipsum dictos
nn'lle francos solvere oporteret^) et quod revera, si illos haberet
realiter, tantum diligeret eos numerando modo expedire et tradere,
sicut lianc facere promissionem et securitatem ; nam idem foret
sibi nunc, si haberet, sicut alias solvere, sed in consciencia sua
non habebat, ymo ab anno citra necesse habuit magnas pecunias
mutuo cum multis dampnis et Interesse suo recipere, sed, quicquid
contingeret, dictas promissionem et securitatem propter bonum
unionis predicte faceret.
Die veneris tercia mensis Januarii anno a nativitate Domini
millesimo quadringentesimo sexto decimo indictione nona, cum
eodem anno sumpta, dominis testibus et dicto Francisquino meque
notario subscriptis Avinione in domo seu librata olim dicta d.
cardinalis Penestrini et nunc d. cardinalis s. Marci in camera
paramenti . . .
Presentibus , . . d. Reginaldo archiepiscopo Remensi, . . . d.
Guillermo Seigneti senescallo Bellicadri et Nemausi, d. Ludovico
Alamandi, Henrico de Saconay, decretorum, Valentine provincie,
Viennensis et Meldensis ecciesiarum archidiaconis, Anthonio Vir-
ronis et Poncio Transquerii, legum doctoribus, et pluribus aliis
testibus ... et me Petro de Trilhia presbytero, canonico et suc-
centore Narbonensis ecclesie publice apostolica auctoritate ac
sacri generahs Constanciensis concilii scriba, qui hoc presens
publicum instrumentum . . . signo meo solito signavi . . .
') Tatsächlich steht auf dem Bücken der Urlunde: Postinodum per d.
camerarium dicto Francisco restitutis.
518 III. Al)schiiitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
(221) Felij)c de Media an K. Ferdinand : Ungünstige Stiminung in
Frankreich für die augenhlicMiche Gesandtschaft Aragons
wegen der verschiedenen Heirat sprojektr. O/fenkioidige Aifs-
zeichmmg Mallas. Gestern NacliricJd der Stibtraktionsfrier
in Perpignan. Freude K. Sigismmids, Jubel und kirchliche
Feste in Avignon, Messe, Predigt, Prozessimi. Gesandte Sigis-
munds nach Paris. Erzbischof von Bei ins arbeitet für Sigis-
muiids Reise. Die Konsta)izcr Konzil sgesandten reisen bcdd
zurück. Avignon (1416) Januar 10.
Barcelona. KronarcJiiv. Or. Pap. Druck Bofarull y Sans. Phelipe de
Malta 20 f.
AI uiolt alt et molt excellent piiiicep et seiiyor lo senyor
rey Darago et de Sicilia.
Jhesns.
Senyor molt excellent. Ab protestacio de liinnil et degude
submissio tostemps premesa. Per altre correu, lo quäl parti lo
primer jorn de! present nies, scrivi larguament a vostre alta
maiestat de tots los affers, los quals trosus en aqiiell die eren
succeliits, en special, senyor, com lemperador consellave, qiie de
present vostre serenitat sobresegues en trametre ambaxada en
Fran^a per tal, com los Francesos, qui entenen en aver pau ab
lo rey Dangleterra per via de matrimoni, noy troben pler, dients,
qiie entre'vos, senyor, et misatgers del dit rey se tracten con-
federacions en semblant manera per via de matrimoni. Per qiie,
senyor molt excellent, appar, que ells per aventiira no volrien et
qiie vostres misatgers no desviassen la paii per aquella via, de
la quäl ells estan ab speranpa. Empero, senyor, estes paraules
lurs se son dites axi secretament, com ells han pogut, he devant
mi no nan fet james semblant. Senyor, totes les coses ami
manades per vostre imperiosissima serenitat per la gracia de
Deu han agut bon recapta, segons larguament Deus migensant yo
explicai-e a vosti-e magnificencia, car coses hi ha, que no fan a letres
comanar. Et, senyor, yo entenia a partir lo segon die del present
mes, segons mavia lemperador atorguat; empero per eil yo son
estat detengut cortesament ab graciosa dilacio de die en die, la
raho no la se, mas crec, senyor, que eil troba pler, que tot lo
mon sapia, que vos lo amats et eil a vos. Car tos temps volia,
yo li fos al costat, per vostre esguard, senyor, fahentme honoi-
molt grau, venintme tostemps a lencontra, com me veya, tots los
altres lexats et teiieiit me per la ma, parlant ab los altres ab
1). Die GcsaiKltschaCt K. Ferdinands .an K. Sig-ismnnd und Frankrcicli. ol9
gian familiaritat et fort sovent faent de vos, senyor. paraula. Ha
volf^ut, qiie lo jorn dels reys, hon se demostra a la es^leya cathe-
dral aiTeat de vostre ampressa, senyor, ab niolts de sos cavallers
yo fos continuament ab eil et a tota persona, ab la quäl parlava,
feya sobirana festa de la dita ampresa, dient: Fiater mens rex
Aragonum et ego uniun sumiis. Dix me, senyor, que be volguera,
que aquell die matex vos aguessets portada la sua, mas que no
sera pogut fer, mas que en qualsevol die. que vos, senyor, la
rebessets, la reberiet s en noni de la Verge Maria advocada vostre.
Senyor, hir. entorn V hores apres mig jorn, vostre letra, la
quäl venc en nies mans, fou presentada alemperador. Et com
per aquella eil fos certificat de la substraccio feta a VI. del pre-
sent mes, hac tanta alegria. que nos poria sens moltes paraules
prou explicar et trames per tots los prelats, grans mestres et
maiors burgesos, qui aci son, et feu legir mes de VI veguades
la dita letra vostre, senyor, et lo excemplar de la letra de la
substraccio, la quäl es estade axi acceptable, com si angels de
paradis la aguessen dictada. Tots, senyor, feren a Deu lahors
et gracias, celebrants vostres lahors et dients. que poria dignament
retribuir a vos, senyor. lesgleya de Deu, qui en ma vostre rebia
sanitat de la sua plagua ten vella. Tots preguaren Dens per la
vostre salut et longua vida et axi passa ' lo temps trosus
apres de la miga nit. Beneit sia lo creador, qui axi ha magni-
ficat per gloriosa fama vostre nom en esguard deles nacions del
mon, car la lahor de Deu, que per vos, senyor, porta a fi
tal misteri, nos partex deles lurs lengues. Senyor, decontinent
sabuda la nova sonaren totes les campanes desta ciutat es feren
grans ahmares, et vuy, senyor, se es celebrada per lo bisbe daci
solenne missa auran dona doms et feta grau professo per la
ciutat present lemperador et tots lo grans, qui aci son, et sermo
a frares Menors per un mestre de la Universität de Paris, lo quäl
tot es estat, senyor, sobre vostres lahors. Car eil ha induit lo
rey de Fransa et la Universität de Paris aver dat comensament
a ten excellent acte, com es unio de la esgleya, et lo rey dels
Romans aver feta la prosecucio et continuacio et lo rey Darago
aver dada fi et maravellosa conclusio, recitant totes vostres dili-
gencies, senyor, sens falta be, car veritat li donava doctrlna. La
dita professo, senyor, es estade per tres rahons celebrade, la
primera per regraciar a Deu de ten desigade et gloriosa novella,
la segona per impetrar ab eil la salut de vostre reyal persona,
520 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
la tersa per que lemperador puxa metre pau entre Fransa et
Anglaterra. Et feta la professo, en la quäl ha volgut lemperador,
que yo fos present, faent me metre en son loc en lo sermo, per
que mils lo oys en fes a vos, senyor, relacio, yo he obtengut
molt alegrament son comiat, per que dema, esper en nostre Senyor,
partire tenent mon cami a vostre christianisima senyoria. Senyor,
lemperador ha trameses en Fransa lo bisbe Rigense et lo duc
de Bria et lo compte Palati. Lo bisbe de Rems nit he die te
aprop lemperador, perque personalment eil vage en Fransa. Micer
Othobo et mossen Miquel son ordenats misatgers del emperador a
vos, senyor, et deven vos portar la sua ampressa et al senyor
princep et al illustre don Pedro, lo qua! molt singuiarment eil
ama, et apres, senyor, ab vostre consell la deven portar al rey
de Castella. Los dipputats de Constan^a, senyor, vos trameten
dos misatgers, los qui ja son estats ab vostre serenitat. Lur
partida es ben presta, correu volant va a Constanga per la bona
novella. Dens omnipotent, qui lo vostre nom, senyor, ha exalsat
en la terra, donant vos tanta gloria en aquest mon, apres longua
et benaventurada vida vos apparell en son regne perpetual Co-
rona, amen. Scrita en Avinyo divendres a X de Janer hora quinta
apres mig jorn. Vuy, senyor, lemperador et sos cavallers han
portada en la professo vostre ampressa.
Senyor, lo vostre humil sostsmes et vasall trames al empera-
dor Phelipp de Malla, qui en vostre gracia et merce devotament
se comana.
(222) K. Ferdlna)nl an die Universität Paris: Aufzählung dessen,
was in Perpifptan und später geschehen ist. Sendung des
Ordensgenerals Johannes de Podionucis und des Ritters
Dalmacius de Darnius. Perpignan 1416 Februar 7.
Barcelona, Kroxarchiv. Reg. 2441 f. 59.
Rex Aragonum et Sicilie.
Venerabiles, dilecti et devoti nostri. Si Christi sanguine jjreci-
oso redempti in fidei claritate et unitate cordis pro nomine Jhesu in
unum convenerint ''), si ambulaverint sinceri^) in lege Domini
[et] caritate et voces ad patrem superum simul extollant, preces ille
exaudiet plebis sue et tante suavitatis ])lacatus incensu eos pia
fronte respiciet et ipsorum miserebitui- lacrimarum, quia venit
tempus miserendi eins et sui compaciendi populo christiano. Nostis
a) Reg. convenerunt. h) lieg, sincera.
D. Die GesaiKltscIialt K. Ferdinands an K. Sijii.smund und Krankrcicli. 521
eiiini, credimus, qualiter ultra diversos alios labores, qiios expri-
niere, ut viteiims iactanciani, non ciiranius, licet pei-sona nostra
langiiida Valencie egrotaret, una cum d. Benedicto ac ilJustrissinio
Komanoiimi rege et ambaxiatüiibus congregacionis Constancie
pro negocio unionis sancte niatris ecclesie conveniimis in hac
Villa et totis precordiis laborantes de cessione dicti d. Benedict!
petita supliciter desperati, post multos tractatns cum dicto rege
Romanorum et ambaxiatoribus Constancie ad concordiam devenimus
satis notam postque nichil ommittentes de his, que necessario
nos ad terminum peroptatum impellunt, causis et racionibus in
eadem expressis, ordinacionem de non obediendo dicto d. Benedicto
fecimus per nos et omnes dicioni nostre subiectos, sicut et alii
reges ac principes eiusdem obediencie iam fecerunt. Dem um vero
nostros preparamus ambaxiatores solemnes in Constanciam trans-
mittendos, ibidem in generali concilio facturos onmia necessaria
et dicte sancte matiis ecclesie acomoda unioni . . . Super quibus
Omnibus ad vos mittimus venerabilem religiosum ac dllectos con-
siliarios nostros magistrum Johannem de Podionucis, genei'alem
ordinis fratrum Predicatorum, et Dalmacium de Darnius militem
in dicendis parte nostri credencie flde plenos. Dat. Perpiniani
sub nostro sigillo secreto . . . septima die Februarii anno . . .
Domini MCCCCXVI. A. primogenitus.
Venerabilibus, dilectis et devotis nostris rectori ac toti Uni-
versität! studii Parisiensis.
(223) Der Dominikanergeneral Johannes de Podionucis und Dal-
macius de Darnius berichten an K. Ferdinand:
a) Die französischen Gesandten nach Aragon widerlegen die Ge-
rilchtc von der Uneinigkeit in Konstanz, vom Verlangen Frank-
reichs nach Konzilsverlegung, von Ablehnung der Frlcdens-
reise Sigismunds. Beziers (1416) Februar 19.
b) Gespräch mit dem Johann itergroßmelster (PhilibertJ über die
Aufnahme in Frankreich, die Einigkeit in Konstanz und die
Friedensreise Sigismunds; Friedenshoffnungen. Valence (1416)
Februar 28.
Barcelona, Krouarchiv. Or. Pap.
a) . . . Item M, senyor, dixem lors de las rumors, (pie algun
senbraven en lo vostre regne, disens, que gran discordia avia en
^) Vorher: Ankunfl der fransösisclien Gesandten; Befragung über die
Stiinntmtg in Frankreich; dort Gerücht vom englisdi-aragonischen Eheplan
522 111. Ahsclinitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
lo lüc de Costaiiva e que lo rey e lo coiiselh de FraiK.'ii volia,
qiie en altra part se [muda?]'') lo conselh general [et]'') com era
estal de Fran^a niandat al emperador, que no Curaven de ssu
venguda, nias que sen tornes en nom de Deu en sen pays. E
respongueren nos certament, que tot asso eren manifestes falsias
e que tot lo contrari era Verität, assi com eis plus largament
informaran la vostra senyoria. De las autras novas del regne de
Fran<;a plus perfetament la vostra senyoria los poyra interrogar
e eUs ella informar, que nos de present no poyriam escriure . . .
Los sobredits ambaysados son lo bisbe Debroys id est Ebi'oycen-
sis e lo senyor de Foravila e un archidiaque secretari del duc
de Berri . . . Escrita a Beses a XIX de Febrer.
b) . . . Cum pervenissemus ad locum de Balneolis et scivis-
semus ibidem esse mag'istrum Rodi, visitavimus eum \) . . . Post
hec igitur cum prefato d. magistro de statu negociorum et rumori-
bus inquirentes habuimus, que sequuntur: Primo, quod nostra am-
baxiata erit apud d. regem Francie et alios dominos et universi-
tatem et apud omnes, ad quos mittimur, plurimum gaudiosa et ad
magnam laudem et commendacionem vestre regle maiestatis;
secundo, quod ipse d. magister nescit nee credit, quod in Con-
stancia aut inter dominos Francie vel in universitate sit aliqua
discordia super facto unionis aut futuri concilii generalis, de qua
oporteat dubitare, quinymo omnes continue magis ac magis affi-
ciuntur et conveniunt ad negocium ita sanctum ; tercio, quod d.
Imperator dominica in Septuagesima"-) recessit de Lugduno et debet
intrare Parisius in septimana presenti; quarto, (juod causa, quare
vadit in Franciam, est, ut d. reges Francie et Anglie deducat ad
pacem et ita faciet. prout credit idem d. magister; (piinto. quod
rex Anglie, ut audivit idem magister, ad rogatum imperaloris
rediit Calesium, ut i)ax inter prefatos reges melius valeat i)er-
tractari ; sexto audivinuis, quod d. dal[)binus, qui multum piu-
denter incipit se habere, et de quo laudabilia multa dicuntur,
mandavit duci Burgundie, quod terram regis danniificare non
presumeret, sed cum gentibus suis ad terram suam recederet.
und Verdruß darüber. Ein Niffer, den -sie nicht nennen n-ollen. riet ihnen
innzuh'ehren: (luar mala cara e mala recepcio trobaiian (sie würden ei)! böses
Gesicht und schlechte Aufnahme finden). Sie beruhigen die Frunsosen.
a) Loch im Papier für ein Wort.
') Freude in Konstanz über die Union.
-') Februar 16.
D. Die Gesandtscliaft K. Fordinaiuls an K. Sigismiuid und Frankreich. 523
quod et fecit. Item mandavit coniiti Arnianiaci coiiestabiilario
Fi-ancie, quod suis gentibus aimoruni daret congediuni, quod et
fecit, ita quod per Dei graciam quantuni ex hiis, que usque nunc
audivimus, oninia disponuntur ad pacem , . . Sci-iptum in civitate
\'alencie ])enultima die Februarii.
(224) Infant Alfons an K. Ferdinand : Aus Unterhaltungen seiner
Lade mit den französischen Gesandten ist zu vermuten, daß
diese auf Seiten Armagnacs und Benedikts XIII. stehen; Vor-
sicht ist geraten. Gerona (1416) Februar 27.
Barcelona, Kronarchiv, Or. Pap.
. . . Algunos ^) de uii casa, que fueron con ellos a su posada,
nie dixieron, quels dixieron algunas cosas del eniperador e de los
lechos de Constanga. Por donde paresce, que ellos non son
contentos del eniperador, e segund sus razones ellos se deniue-
stran seer del conde de Arminique, sobre lo quäl yo dubdo, que
esta ambaxiada non sea procurada por el papa . . . Vostra merced
sea avisada, que algunos, que por Ventura han voluntad de en-
pachar la union de la yglesia, por la quäl vostra merced ha
tanto trabajado e de cada dia trabaja, non ayan logar de fazer
algunos tractos con los dichos ambaxadores para empachar la
Union de la yglesia . . . Gerona XXMI. de Febrero. Por que lo
contenido en esta carta luesse mas secreto, mande al doctor
Gonpalo Garac''), que la escriviesse de su mano.
(225) Orden. ^sgeneral Johannes de Podionucis an Infant Affons:
Ankunft in Paris am 13. März. K. Sigismund ist beschäftigt,
K. Karl VI. wieder krank. Empfang im Hause des Herzogs
von Berry. Seine und des Kanzlers Beden. Am 21. März
Empfang in der Universität und Vorschläge derselben. Am
23. März beim Kanzler, der Kopie des Vertrags von Nar-
bonne und der Subtraktion wünscht. Letztere geben sie., erst er e
nicht, da sie keinen Auftrag und keine beglaubigte Abschrift
haben und die Universität sie schon besitze. Der Kanzler
erklärt, am Hofe sei keine vorhanden und man kenne den
Vertrag wenig; man möge ihn herbeischaffen. Der Ordens-
a) So hier.
') Vorher Tadel des euylisch-arayonisclien Eheplanes seitens der Ge-
sandten. Empfehlung des kastilianischen Planes. In Frankreich seien ,grandes
senyores' für aragonische Ehen.
524 III. Ahsfliiiitt. BeiicdikI XIII. und da.s Koii/il.
(jfupnil erklär!, zur iJispufafion oder Ändrrmrf/ f/rs Doku-
nienh fielen sie nicht gekommen. Nach begiülgeiider Er-
klärung des Kanzlers übergehen sie ein Exemplar. Armag-
nac ist in Ronen. Sigismund läßt ihnen durch einen
Konstanzer Boten über günstige Stimmung Jjeim Konzil
berichten. Kämpfe bei Harfietir zwischen dem Connetable
und den Engländern; große Verluste der letzteren. Personal-
nachrichten. Aufenthaltsverlängerung erwünscht, um die
Unionsstimmung zu stärken. Paris (1416) März 24.
Barcelona. Kroiiarcliiv. Or. Pap.
lllustrissinie princeps. Hiimillinia semper recomendacione pre-
niissa. Nosse clignetiir vestra serenitas, quod divina mediante
gracia sani et absque periculorum incursione maloriim XIII. die
niensis Marcii Parisienseni intravinius civitatem. Et quia Imperator
erat ibi occupatus cum doiiiinis super magnis inter reges Francorum
et Anglie tractatibus, rex insuper Francie erat inflrmitate solita
male dispositus de persona : ideo non potuimus audiri usque ad
quintam feriam subsequentem.^) Qua die de mane fuimus auditi
in domo d. ducis Biturie eo ibi vice regis propter infirmitatem suam,
ut predicitur, indispositi presidente, presentibus ibi d. cardinali
Barensi et d. cancellario Francie et aliis dominis de consilio regis
necnon quam pluribus archiepiscopis, episcopis et prelatis et aliis de
universitate quam multis. Factaque proposicione nostra et aliqua
deliberacione licet brevi habita per dictum d. ducem cum ])refatis
dominis et prelatis respondit nobis cancellarius Francie per multa
grata verba, in Gallico tamen, dicendo, quod ipsi regraciabantur
Deo de bono et sancto proposito Serenissimi d, regis Aragonum
et de virtuosis et commendabilibus gestis suis per nos recitatis ad
ecclesie unionem et pacem; et quod d. rex Francie esset letissimus,
dum ista audiret, et quod ipsi omnes de istis plurimum letabantur
et quod ipse rex Francie, qui tot labores et expensas fecerat j)i'o
pace ecclesie temporibus retrolapsis et faciebat eciam omni die,
paratus erat constanter immobiliter continuare et prosequi usque
ad finem, prout nos fueramus in nostra proposicione fortiter
exortati. Et hoc idem credebant de d. rege Aragonum, secundum
quod per nos fuerat explicatum, et quod, sicut in liiis, que circa
factum unionis fecerat, ostenderat se regem probissimum et catho-
licum, ita faceret eciam in futurum. Item peciit sibi dai"i copias
substractionum Aragonie et Castelle et capitulorum concordatorum
') Ain 19. Mars.
D. Dip Gesandtschaft K. Fcrdiiiaiifls an K. Sioismund und Frankreich. 52iJ
Narbone, de quibus in proposicione feceraniiis pliiries mencioneni.
Et addidit, quod datis et visis illis Joquerentui' nobiscum et nos
cum eis. Et post hec d. rex Francie faceret nobis ad proposita
responsionein inagis expressam et d. regi scriberet, ut decebat.
\'eniniptamen, inqiiit, lioc non poterit ita cito fieri propter magna
negocia regni, in quibus erant pro tunc domini occupati. Et finalitei'
dicta sua conclusit dicens: Et vos peroptime veneritis.
Tercia die sequenti, scilicet in die beati Benedicti ^), proposuimus
coi'am univei'sitate in domo Maturinorum, ubi fuit magistforum,
doctorum, prelatorum, religiosorum et aliorum graduatorum multi-
tudo solennis et magna. Et cum primo fuisset per nos oblata
d. regis littera et consequenter ibidem coram omnibus per unum
ex eis alte et intelligibiliter lecta, proposuimus et fuimus cum
magno silencio et attencione auditi. Post proposicionem itaque
respondit rector universitatis regraciando de ambaxiata d. regis
sanctum quoque suuni et stabile propositum ac gesta magnifica
ad unionem ecclesie per nos ibidem lacius explicata plurimum
commendando. Addiditque super ulteriori responcione''), univei'sitas
deliberaret et deinde ad nos ad domum nostram accederet et
responcionem deliberatam referret. Tercia igitur die sequenti,
que fuit XXlll. Marcii, de mane venit rector universitatis cum
aliquibus magistris in sacra pagina ad domum nostram et magistei*
Benedictus") monachus sancti üyonisii de mandato rectoris et
universitatis, ut dixit, fecit nobis gratam responcionem quinque
inter alia continentem :
Primo, quod universitas serenissimo d. regi Aragonum regra-
ciabatur humiliter de sanctissimo et stabili proposito et de virtuosis
operibus suis in facto ecclesie per nos lacius explicatis et de
ambaxiata, quam dignatus fuerat ipsi universitati dirigere. Et
eciam regraciabatur nobis de bona diligencia et exequcione commen-
dabili in liiis, que nobis commendata fuerant seu comissa.
Secundo, quod dicta iinlvei'sitas eidem d. regi brevitei- dirigeret
literam gi'aciosam,'^) per quam appeteret, quod ipsa intendebat
laborare viriliter et constanter ad unionem ecclesie et annuere
exortacionibus sanctis d. regis.
Tercio, quod placeret nobis, regiam maiestatem suam semper
ad negocium pacis^) unionis ecclesie exhortari, sicut et ipsi eam
exhortari proponebant, non, quod diffldant quomodolibet, quin in
a) So Or. b) Fehlt et.
') 21. Mfirs. — '') Geneiani. — •'*) Vijl. unten zu April 6.
526 m. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
hoc habeat aniiiium ferviduni et constantem, set ut siium reddat
debituni, quemadmodimi sua mag-estas regia fecerat in ipsaiii
iiniversitateni fortiter exhortando.
Quarto, qiiod placeret nobis scribere sue magestati, quatiniis
ipsam Iiniversitateni tanquam suani devotam habeat specialitei-
commendatani.
Quinto, quod dicta universitas se offerebat sue regie niagestati
in onniibus eins cüncernentibus comoduni et honorem. Et addiderunt,
quod universitas iam ordinaverat, quod flerent in brevi tarn Parisius
quam ahbi per regnum pi'ocessiones sollempnes pro unione ecclesie
et regraciacione de presenti disposicione data divinitus ad eandem ;
et fient ibi sermones ea, que gesta et concordata sunt ad pacem
hanc, exphcantes/')
Eadem die post prandium ivimus ad d. cancellarium Francie
super accelleracione responcionis^') nobis tiende, qui peciit copiam
substractionum et capitulorum concordatorum Narbone. Tradidi-
nius autem eidem copiam substractionum, copiam vero capitu-
lorum voluimus excusare. Causa autem, quare vokiimus excusare,
hec fuit duplex: Una, quia in instructionibus non mandabatur nobis,
ut capitulorum copiam traderemus, alia, quia nobis fuerant illa
capitula non signata nee in forma autentica. Et ideo hoc erubes-
centes excusavimus, sicut potuinms, dicentes, quod, cum capitula
illa essent sua sicut nostra et quod in concordia illorum inter-
venerant nuncii regis Francie et universitatis, mirabamur, quod
ipsi illa capitula non haberent ; nos enim omnino credentes, quod
ipsi haberent illa, non curaveramus illa portare nobiscum in
forma autentica. set in simphci forma pro quadam memoria. Audi-
veramus autem Universitäten! illa habere in auctentica forma.
Respondit ipse, quod, quidquid esset de universitate, domini tamen
illa capitula non habebant et de ipsis modicum aut nichil audi-
verant. Et ideo bonum erat, quod traderemus, sicut habebanius,
et domini illa viderent et post nos essemus cum eis et conferre-
mus de materia, si expediret. Et consequenter procederetur ad
pleniorem responcionem et expedicionem nostram. Replicavimus,
quod nos non veneramus ad disputandum de materia capitulorum
nee ad ahquid iminutandum, set solum ad instandum et exortan-
dum ad pacem ecclesie secundum illa, que tam digeste et mature
et inter tales et tantos fuerant concordata, prout nuper coram
consilio regis exphcaveramus aperte. Respondit ipse: Absit, inquit.
a) Durchstriche)! coiicliulentes. b) So Or.
T). Die Gpsanfltschaft K. Ferdinands an K. Sioismund und Praidireicli. 527
11 1 ilhi veliiiuis habere et de illis vobisciim conferre ad lioc, qiiod
quüiiiodocumque revocentur in dubium, sei ad hoc, quod illa vide-
amus et per declaracionem vestram intelligamus, si ahquid in ilHs
esset anibiguuni vel obscuruni. Et non diibitetis de bona respon-
cione. Absit enini, quod nos, qui semper in isto sancto negocio pacem
([iiesivinius, nunc, visa tarn mira disposicione, veUemus tendere
ad rupturam. Post hec itaque tradidimus sibi copiani capituloruni,
prout nobis tradita fuerant. Et sie pro illa vice recessimus ab
eodeni.
Item alii doniini, cum quibus loqui habebamus de materia,
non sunt Parisius. Dominus enim constabularius, scihcet comes
Armaniaci, est Rotomagi vel circa. Proposuimus autem, nisi in
brevi reveniat, ire ad ipsum aut saltem sibi scribere, que ex parte
d. regis verbotenus liabebamus referre. Dominum quoque impera-
torem visitavimus, eidem regias offerendo salutes ac recomen-
daciones congruas vestri parte. Interrogavimus eum de congre-
gacione Constancie et signanter, si erat ibi bona concordia. Et
statin! fecit venire unum, qui noviter venerat de Constancia niissus
illuc per imperatorem ad sciendum hoc ipsum. Qui retulit totam
illam congregacionem esse in magna pace et concordia et in
magna leticia de hiis, que per d. regem Aragonie gesta fuerant
et de hiis, que ad pacem ecclesie extiterant concordata futuram-
que pacem cum firma spe et ingenti gaudio prestolari, Alios
insuper de hac materia interrogavimus et non audivimus per Dei
graciam nisi bonum.
Anglici de Ariflor pridie iverant extra ad patriam dampnifican-
dum. Erant ultra quam duo milia quadringenti. Quo audito d.
conestabularius, scilicet comes Armaniaci, ivit contra eos et in
primo agressu interfecit ex eis sexcentos et ultra. Alii vero in-
traverunt quoddam nemus, se, prout poterant,'') fortiflcantes ibi-
dem et de nocte exierunt versus Arifloi* festinis gressibus, sperantes
de mane, Inseqiitus est eos couies prefatus et iterum conflixerunt
et interfecti sunt de Galileis, qui precedebant, circa CC^', qui pro
magna parte erant homines electi. Prostrati sunt autem ex fatua
audacia sua et quia transgressi sunt ordinacionem bellandi comitis
antedicti. Verumptamen superveniens ipse comes cum suis inter-
fecit de Anglicis plus quam mille quadringentos, alii, sicut poterant,
fugerunt et intraverunt locum de Ariflor. Et inter illos multi
sunt letaliter vulnerati, inter quos comes Dorceti, avunculus^), ut
a) Hier und ireiter ttnieu Futurum, h) Or. aviiiiciilo.
528 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und da.s Konzil.
dicitur, regis Anglie, viilneratus fiiit taliter, quod, ut dicitur, non
evadet. Interfectiis eciam fuit ibi quidam alius magnus dominus
consanguineus regis Anglie. Comes vero Armaniaci disponit ad
obsidenduni dictum locum de Ariflor bene cito.
Item imperator fuit in Francia et presertim Parisius soilemp-
nissime festivatus et collocatus in castro regis vocatus") vulgariter
Loui'P. In brevi recessurus est vadens in Angliam ad ti'actandum
possetenus pacem inter reges et regna Francie et Anglie. PCt hoc
per viam matrimonii inter regem Anglie et filiam regis Francie
nomine Katerina etatis XII annorum.
Dominam reginam Fi-ancie nondum visitavimus propter regis
indisposicionem. Set intendimus eam breviter visitare, quia rex
per Dei graciam incipit melius se habere. Parisius pro presenti
de magnis dominis non sunt nisi d. rex Francie. rex lAidovicus,
dux Bitui-ie et d. cardinalis de Bar. Dominus delphinus nescitur
a certo, quando sit venturus. Dux Burgundie est in Flandria in
Villa de Insula. Dicunt quidam, quod tractat intrare Parisius in
societate d. delphini. Hoc tamen non habemus a certo.
Ceterum usque nunc per Dei graciam non sentimus disposi-
ciones vel tractatus fieri in istis partibus per quemcunque ad
rupturam fiituri concilii, ymmo speramus omnia concedente Christi
clemencia feliciter terminanda.
Preterea, serenissime domine, non solum propter expedienda
cum dominis expedit nos hie aliquo tempore remanere, ut patet ex
verbis d. cancellarii Francie supra scriptis, ymmo eciam alia racione.
Dixerunt enim nobis nonnulli ad pacem ecclesie et ad excellenciam
d. regis Aragonie atque vestram affecti, quod parum prodesset nos
misisse in Franciam solum ad refferendum et hortandum, nisi postea
convenienti tempore remaneremus ibidem ad confortandum negocia
et obviandum impedimentis variis, que poterunt contingere, ac falci-
tatibus"), (pie ])lei'umque per malivolos seminantur. Eapropter vestre
dominacioni humiiiter supplicamus, quatenus casu, quo voluntatem
regiam exequendo vos occupari contingat ultra terminujn, pro quo
nobis data fuit provissio, que circa medium mensis Madii finietur,
nobis de pecuniis, prout per d. regem ordinatum extitit, provideri
faciat cum effectu. Celsitudinem vestram per omnia felicitet prin-
ceps pacis. Scriptum Parisius XXIlll. mensis Marcii.
Vestre dominacionis humillimi servitores manibus propriis hie
subscripti f. Jo. oi-dinis Predicatorum magistei* e Dalmau de Darnius.
a) So Or.
D. Die Gesandtschalt K. Fprdinaiids an K. Sioisnuiiui und Frankreich. ;>29
lllustrissimo principi domino A. primogenito Aragonie ac
l)rincipi Gerunde.
Am 26. März berichtet der Ordensgeneral über seine Audiens beim Hersocj
von Berry an K. Ferdinand:
Domino duci Biturie secrete exposiii miclii commissa, qui
inugnum gaudium ostendit aiidita affectione, quam vestra dominacio
gerit ad domum et ad regnum Francie et dixit, quod de sincera
intencione et magna dilectione, quam vos habetis ad Konum et
honorem domus Francie, ipse non dubitabat. Verumptamen bene
sencii, quod tractatus matrimonii filie vestre cum rege Anglie
sibi et aliis dominis Fi'ancie displicuerat. Prefatus insuper d. dux
dixit michi, quod imperator tractabat paceni inter regem Francie
et regem Anglie per medium matrimonii inter regem Anglie et
flliam regis Francie et quod dictus imperator erat multum ad hoc
affectus propter bonum pacis et quod istud veniebat in magna
parte ad requestam Anglicorum. Idem d. dux in verbis suis
ostendebat, quod multum afficiebatur ad dominacionem vestram.
Et in fine, cum ego sibi dicerem, quod vestre dominacioni eciam")
sui ex parte salutarem, ipse statim subiunxit : Ymmo, inquit,
recommendabitis me sibi. Dominus rex Francorum non habet
filium, quin sit uxoratus. Domino comiti Armaniaci et aliis, qui
sunt extra, non affuit loquendi facultas. In rege regum Christo
Jhesu valeat vestra regia nuigestas in evum. Scriptum Parisius
XXVI. Marcii.
(220) Die Uuiverfiität P((ris an K. Ferdinand: Loh seines Unions-
eifers: Trost durch sein Schreiben : Aufforderung, auf dem
Unionswege zu beharren. (Paris 1416) April 6.
Barcelona. Kronarchiv. Or. Pap.
Princeps illustrissime, rex armipotens et famose. Regie soli-
citudinis partem atque devocionis debitum fideliter persolvistis,
cuui omnia vestra maiestas suaviter in pace disposuit et in cari-
tate preparatos animos concupite semper unitatis dedit esse capa-
ces . . . Xam litteras vesti'as sapiencia pariter et eloquencia melli-
lluas dum gaudio suspensis animis perlegimus, exiit timor precordia
atque mens in valitudinem assurgebat ... Ite igitur viam, quam
Dominus ostendit vobis et gressus dirigat, qui incepit, atque idem
a) Or. et eam.
Finke, Acta concilii Constaiifiensis HI. "*
530 III. Abscliiiitt. Bpiiodikt XIII. und rta.s Konzil.
ipse perficiat. Scriptum in nostra congregacione generali apud
s. Matui'inuni celebrata niensis Aprilis die W.^)
(227) Jordi Doriws an K. Alfons: Aukmidigtmg französischer Ge-
sandier in der Unionscnigelegerdieif. Inhcdt eines Briefes
des Grafen (Bernhard) von Armagnac an den Minorifeu-
geiieral. Bitte, einer Gesandtschaft des Grafen tjeiiti Papst
gute Aufnahme zu verschaffen. Nach einem andern Briefe
(Armcignacs?) solt die Verlegung des Konzds aus Konstanz
auf einer für 17. Mai zu l)erufcnden Yersammtu)}g der fran-
zösischen Kirche erörtert werden. Barceloiia (1416) Mai 12 _
Barcelona. Kronarchiv. Or. Pap.
. . . Si conita, com prestament hie deven esser enbaxados
de Fran^a, los quals venen a vostra excellent senyoria per los
negocis de la yglesia. Item de don Anton -) son certifficat per
un qiiinca oyt dir a aquell, qui la vist, que gran temps ha, qiie
eil es ab la dnquessa de Bar despuxes, que fugi de la preso de
Narbona . . . Scrita en Barchinona a XII de Maig.
Molt excellent seyor, aprop que la present es stada scrita,
he lesta la letra tremesa per lo comte Darmeyac al general dels
Menos, en la quäl efectualment se conten, com lo comte pei- ])ai't
sua e daltres majors, que el tremet dos doctors, un caveller, un
mestre en theologia al papa e perso pregua lo dit general, que
encontinent, com seran en Cateluya, los vulla aconpeyar entro
al papa e de suplicar li, quels fassa bona resposta, deven passar
ab letres privates per la vostra seyoria. Item en una altra letra
se conten, com a XVII. del mes present la esglesia Gallicana ^) se
deu tota ajustar en la ciotat de Paris per deliberar, si lo loc de
Constansa se deu mudar.
V Am 2f^. April schreihen BeMor und ViiiversiUit an K. Alfons: Pote-
states et principatus princep.s supremus a patrihus transtulit in fllios, iit in
semitis parentum i}reaml)ulent viasque relinquant difficile.s . . . Horeditet . . .
in fllio pacis paterna dilectio, quam verbo pariter et opere coramendavit, cuiu.s
amore coniuneti nostra priora scripta sue serenitati disposueramus destinanda
ca.sum flebileni ignorantes.
DriiigernJe Bitte loii Förrterunr/ der Union.
Scriptum in congregacione nostra generali apud s. Maturinum solenniter
celebrata die vicesima octava mensis Aprilis. Or. Pap.
^) Es handelt sich um die Skandalaffäre des Antonius do Luna, eines
Verwandten Benedikts, der eine Äbtissin entführt hatte.
•■') Y(]l. Yalois IV 414 und 41H.
E. Benedikt XIII. ii. d. Konzil v. d. Suhtniktion bis z. Wahl Martins V. 531
E. Benedikt XIII. und das Konzil von der Subtraktion
bis zur Wahl Martins V.
(228) BiscJwf Didacns von Lerida cm K. Ferdhumd: Gerüchte
iiher Abbruch der Verhandlungen von Perpignan und über
den Verfrag von Narbonne drangen nach Sizilien. War-
nung vor neuen Skandalen, Hoffnung auf seine Klugheit.
Die prima sedes lönnc h-einer rirhfrn. (Udania fl416)
Jamiar 22.
Barcelona. Kronarchiv, Or. Pap.
D. Uerdensis episcüi)iis . . . Quamquam hiimilitas mtellectiis
. . . Occurrentibiis miper ita(iue novis in hoc sno regno Sicilie,
in (pio sub . . . infante Jcjhanne dux de Penyafiel caro secundo-
g^enitü tno dego, flante fania, qiiod . . , Ronianoriim rex de oblatis
cii'ca nnionis materiam . . . per d. n. sumnunn pontificem mininie
fiierit contentus sicque absque conclusionis articulo, heu prohdolor,
recessisse, ob quod niiror et condolenter adniiror, cum idem
sanctissimus dominus noster, . . . que iusta sunt, . . . inquisivit
et obtuht sepe, sepe . . . quodque ipse Romanorum rex . . . non
minus, ut audio, ad hanc perficiendam materiam studio fervencioris
Spiritus anelabat . . . Tu, cathohce princeps, . . . advertes, ne
forte aliquorum suggestione inprovida augeatur materia scandalorum
. . . Comperi namque . . . post ipsius regis Romanorum recessum
eidem domino nostro . . . per magestatem tuam nonnuihis requi-
siciones fieri et post responsiones earum conchisiones aliquas
ordinari ipsius unionis matei-iam procurantes, o utinam feliciter
rey exitum producturas, set vereor, nee possum, ignotis adlmc
liiis michi conclusionibus, quod forte senciam, profiteri. Spero
atamen tuam providenciam . . . lance mature deliberacionis
summopere pi'ovisuram. Rebus etenim magnis maxime consihi
opus est, . . . cum primam sedem mundanus ahquis nequeat
iiidicare . . . Scriptum Cathanie XXH. Januarii.
(229) Die Kardinäle in Konstanz an Infant Alfons: Freude über
NarJmnne; Dank für seinen Unimtseifer ; Bitte, das Begonnene
SM vollenden. Konstanz (1416) Februar 9.
Barcelona, Kronarchiv, Or. Pap. Auf Rückseite Adresse. Darnnter: Mise-
racione divina episcopi, presbyteri, diaconi s. Romane ecclesie cardinales.
Illustrissime princeps et excelse domine, amice noster ca-
rissime post salutem. Salutari unionis ecclesie sancte Dei negocio,
34*
532 III. Absiliiiilt. BeiKdikt XIII. iiiid da.s Koii/Jl.
quod apiid serenissinuini d. genitoreiii vestrum tractatiim et eo usque
conclusuni, ut iain felicis exitiis niilla dubitacione spes certissinia
Sit, per nos niiper intellecto non possemiis satis dicere, quanto
exultaveriiiius gaudio : Pietati autem vestre, qiii cum prefato
genitore vestro aliisqiie principibus et principum legatis, cum id
tractaretur, adeo studiosam utilemque, imo efficacem operam
inipendisti, debere propterea ipsam ecclesiam omniumque Christi
fidelium populuui summas laudes et perpetuas gracias recognos-
cimus. Quare nos, qui Romane ecclesie membra sumus, eidem
pietati etsi non satis pro merito, quantas tamen possumus,
aginuis gracias eique totas vires nostras plenioribusque affecti-
bus nosmetipsos officiosos offerimus. Sed ipsam instantissime
precamur, ut, quod bene cepit, nunc diligencius persequatur.
donec ad optatum fmem perduxerit, quatenus ecclesia Dei du-
dum laborans ex diuturna expectacione opera vestra optatum
salutis portum celerius obtineat, vos vero ex re perfecta ple-
nam plenioremque gloriam consequamini. Dat. Constancie die
Villi. Februarii.
(230) 7v'. Karl VI. von Frankreich bestäfigf Kapitel 10 des Nar-
homier Vertrages und gibt demgemäß Benedikt XIII., sei)ie)f
Kardinälen imd Anhängern, die znni Konzil nach Konstanz
gehen wollen, freies Geleit. Paris 1416 Februar 14.
Rom. Vatik. Archiv. Instrumenta ntiscellanea 1406. Or. Perg. Notariafs-
instrument des Notars Nicolatfs de Blanis mit der Einleitung: Hoc est trans-
latiim fldeliter factum Valencie nona .dio Aprilis anno a nat. Domini millesimo
quadringontesimo sexto decimo surnjitum a quadam litera sive carta perga-
menea et patenti Serenissimi principis d. Karoli Francorum regis.
Karolus Dei gracia Francorum rex . . . salutem. Cum j)acem
ecclesie sacrosancte matris nostre ])er longa tempora intenlissi-
mis aiTectibus perquisierimus ac principes pene universos, (iiii
christiano nomine gloriantur, per ambaxiatores et diligencias
quam plurimas ad ipsam querendam et prosequendam ]nilsaveri-
mus, nichil magis placidum in humanis aut a nostra maiestate
amplius concupitum existat, quam prefatam desideratam opinio-
nem obtinere, pro qua eciam consequenda labores nostros inde-
fesse continuando tam ad sacrum Constanciense conciiium quam
ad serenissimum Romanorum et Ungarie regem fratrem et con-
sanguineum nostrum carissimum et novissime ad regem Ara-
gonum fratrem nostrum ac ceteros obediencie P. de Luna, qui
T^. Benedikt XIII. ii. d. Ko-zM v. d. .Sulitiaktioi; !)i.s z. Wahl Martina V. i)33
se B. XIII. in eadem facit iioiiiinari. ac niincios et legatos rlicti
sacri Constanciensis concilii duxeiiiiuis ambaxialores nostros,
qiii quideni niptis tractatibiis cum dicto de Liina pro bono pacis
predicte certa capitula inienint et concordarunt, inter que con-
fisi de nostre celsitudinis benevolencia conveneriint. qiiod dictum
de Luna, si ire voluerit ad prefatum sacrum coneilium vel mittere
ambaxiatores et procuiatores suos omnes et singulos, . . . sive
sint cardinales ipsius et alii prelati seu clerici aut layci, . . .
eundo ad dictum sacrum concilium et redeundo per regnum et
dalfinatus nostros assecurare habeamus . . . Quod quidem capi-
tulum in favorem unionis predicte ob reverenciam Altissimi ac
matris nostre sacrosancte ecclesie et ex nostri deliberacione
consilii receperimus et recepimus et gratum liabuerimus atque
liabemus ac observari volumus.^) , . , Dat. Farisius XXIII. die
Februarii a. D. millesimo quadringentesimo deciino quinto et regni
nostri XXXVI.
(231) Ber Rat der Stadt Konstanz an K. Ferdinand: Seit Konzils-
tjegüni herrscht in Konstanz rotte Sicherheit und Freiheit
des Konnnois und Gehens; jedermann fürchtet den andern
auch nur zu kränken. Vor edlem versprechen sie den aus der
Obödienz Benedikts Kommenden Schutz. Konstanz 1416 März 9.
Barcelona. Kronarchiv, Or. Pap.
Seienissimo ac clementissimo principi Ferdinando . . . regi
illiistri onmimodam reverenciam. Nos consules et proconsules,
reginien et communitas civitatis Constanciensis, provincie Magun-
tinensis. Ad tollendam omnem ambiguitatis niateriam, que ple-
rumque ex quorundam pacem impediencium malignitatibus solet
in mentibus liominum causari, notum facimus eidem regio male-
st ati per presentes et sincerum veritatis testimonium perhibemus,
quod in hac civitate Constanciensi a tempore, quo sacrum concilium
hie extitit inchoatum et continuo usque nunc omnes, cuiuscunque
Status, gradus aut condicionis fuerint. cum omnimoda securitate
atque libertate manserunt; habueruntque onmes, qui liuc venire
vel ab hinc discedere voluerunt, liberum et securum per territoria
nostra transitum ; vigetque hie per Dei graciam integritas iusticie,
ita quod alter alterum quasi timore veretur offendere. Sicut
autem in preterito laudabililer actum est, ita in futurum cum omni
') Nmi folfft der Salt ({.shuinhikt.
534 III. Ahscliiiitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
diligencia lianc liljertateni, seciiritatein et iusticiam intendinms
et proiiiittiiniis observare et specialiter illis, qui de olim obedien-
cia doinini Petri de Lima Benedicti XIII. a nonullis appellati
extiteriint, cum ad himc locum proficisci voluerint, quos cum
summa integritate et mansiietudine ac caritate presertim vestre
maiestatis intuitu intendimus suscipere et tractare. In quorum
testimonium . . . Dat. Coustancie die nona mensis Marcii anno
. . . millesimo quadringentesimo sexto decimo apostolica sede
vacante.
(232) VorscJilüge für die Vcrliandlmigen (vgl. zweiffolgende Nmnmer)
mit den Gesandten K. Ferdinands: Via iusticie; generelle Ha-
biliiation; Form der Renuntlation; Deputierte und Ort der
Zusammenkunft. (1416 nach März 9).
Rom, Vatik. Bibl. 4904 f. 292 (B), f. 293 (C). Von Absatz 4 an gedruckt
Forschungen rmd Quellen S. 324. hi dein, gedruckten Teil haben B und C
einige unwesentliche VerscMedenh eifen.
Pater sanctissime.
Ea, que dominis nieis de vestre sanctitatis mandato circa
cedulam cogitantibus occurrunt summe necessaria pro negocio
ecclesiastice unionis, eins sanctitatis determinacione semper salva,
sunt hec:
Primo quod via iusticie generaliter oferatur, ut alias Perpini-
ani factum est. Non enim videtur expediens, quod super ea nova
pratica oferatur propter motiva alegata coram sanctitate vestra
et alia, que occurrunt. Posset tamen committi personis depu-
tandis pereandem sanctitatem suo tempore, si expediret, aperienda.
Item quod habiiitaciones fierent generaliter ad onines, ex quo
ex eis Deus non ofenditur et mundus eas necessarias reputat.
Et modus posset adhiberi, quod ex predictis Iiabilitacionibus
generaliter, ut predicitur, factis non timeretur illa presumpta
congregacio, videlicet quod habentes potestatem ad habilitandum
non habilitarent, quousque paratum esset conclave et amota
omnis occasio et suspicio congregacionis generaliter fiende, vel
salteni quoad personas deputandas ad eligendum fiant generaliter
et sine restrictione quacumque, ut alias per eandem sanctitatem
fuere concesse.
Item quod attentis ') maximis periculis, que verisimililer sequi
possent erga vestre sanctitatis personam, offeretur renunciacio
I
V In der Fassung B stehe}», nur die Bitten. C hat auch die Antn^orteti,.
E. Benedikt Xni. u. d. Konzil v. d. Sublral<tloii bis z. Wahl Martins V. 535
fienda sinipliciter per prociiratores, quia ultra vitacionein tocius
periciili coiitentaretiir miindus, ex hoc, quia cum niinori difficul-
tate negocia fierent et presunipcio dilaciouuni cessaret.
Responsio.
Ex quo alia erunt iani concordata per priinos procuratores,
nunc cessabunt difficiütates predicte et nunc securius et utilius
pro ecclesia fiet renunciacio personaliter per d. n. papam. Si
tanien ipse nollet personaliter Ire, vel fuerit infii'niitate detentus,
placet sibi, quod flat per procuratoreni vel procuratores.
Supplicacio.
Item quod persone deputande ad concordandum de loco se-
curo, tempore cessionis, modo et numero personarum eligencium
etc. nominarentur statim, pro quaruni electione per sanctitatem
vesti'am fienda nominantur infrascripte :
Episcopus Palentinus. Episcopus Oscensis.
Episcopus Cartaginensis. Episcopus Barchinonensis.
Fr. Ferdinandus de Illescas. Abbas Montisserrati.
Prior Vallisoleti. Dompnus Cartusie.
FraterGomeciusolim scülasticus Minister Minorum Aragonum.
Solanus.
Frater Alfonsus de Aquilari.
Responsio.
Placet domino nostro nominare personas sequentes:
Episcopmn Palentinum. Episcopum }>archinonensem.
Episcopum Oscensem. Episcopum Cartaginensem.
Fratrem Ferdinandmn de Illescas.
Quod omnes vel maior eoi'um pars fecerit, hoc observabitur.
Supplicacio.
Locus autem nullus videtur particulariter excludendus, dum
tarnen securitates sufficientes dentur arbitrio mittendorum et hoc
videtur valde propinquum concordie. Nulla tamen facta loci ex-
clusione possent nominari sequencia:
Aptensis. Niciensis. Saona. Pisa.
Magalonensis. Monachus. Janua. Liburnium.
Massiliensis. Arbenga. Portus Veneris.
Responsio.
Dominus no^;ter papa vidt incedere in tanto negocio clare
nee vult dccipero aliquem nee decipi. ld(^o ne possil dici. quod
aliud concedit in jjotostate suorimi miiiciorum et postniodum
586 III. A])silinitt. Bc;ieclikt XIII. und cla.s Konzil.
socrete restringendo in aliqiio contradicit, videtur, quod in ipsa
eadeiii potestate debeant exprinii loca sequencia, iit de eoriim
altero cüiicordciiir. Nam alia possent esse multum periculosa
non soliim pape, set iiiiioni ecclesie. Loca aiitem sunt liec :
Masilia cum sancto Victore.
Nicia cum portu et loco Ville Franche.
Monacho. Saona. Portus Veneris. Pisa cum Liburnio.
Civitas Vetula propter portum.
(233) Weitere Vorschläge (vgl. folgende Nummer) für die Ver-
hmtdlungen uiU den Gesa iidf eil K. Ferdinands: Benedikts
Verzichterklänuig: Benedikt rehabilitiert die Konstanzer für
die Wald; Feststelhing des Wahlortes. (1416 nach März 9).
Rom, Vat. BibL Cod. Barberini XVI 78 f. 5V)
Jhesus. Oblacio iusticie.
Videtur, quod d. n. papa posset offerre, quod est paratus as-
signare de consensu cardinalium et saci'i aprobacione concilii
certas personas, que simul conveniant in loco tuto et siib Meli
et sufficienti custodia cum aliis personis eli^endis seu assignandis
per illos de Constancia, quas personas habilitabit, tollendo Pro-
cessus etc. Et dabit omnibus illis potestatem videndi et exami-
nandi de iure papatus. Que persone omnes medio iuramento cum
sentenciis excommunicacionis et aliis penis fortissimis obligent
se dicturas in predicto negocio illud, quod de iure invenient se-
cundum Deum et earum bonas consciencias onnni odio, favore etc.
])ost})ositis. Et id, quod per predictos vel maiorem parteni cuius-
libet partis erit pronunciatum seu declaratum, reges et alii prin-
cipes et potcmtes faciant execucioni mandari.
Et exnimc dominus noster dabit i)otestatem certis personis
Deum timentibus ad concordandam cum illis de congregacione
Constauciensi vel aliis ab ea potestatem habentibus tam de nu-
mero personarum quam de loco et modo includendi eas et de se-
curitatibus et fldeli. custodia et de tempore, in quo convenii-e de-
beant et eciam de securitatibus sufficientibus pro domino nostro
') Auf dem Vorblatte der Hs steht von gleichseitiger Hand: Per prelatos
cong^regatos Barchinone atque ad concilium Constanciensc vocatos consule-
batur oblacio, de qua fo. 51 — also diese — in qua solum addebatur, quod
electio loci esset in oijciono mittendorum, (}uod noluit olim B.. prout aiiparet
in oblacione facta fo. 47 — das ist die folgende j\'u)ii)Her — Et hanc vide fo. 51.
Man könnte hieraus schließen, daß die vorhergehende Nummer sur Jtdiver-
sammlung der Bischöfe gehört. Doch hat diese Deutung auch ihre Schwierigkeiten.
E. Benedikt XIII. ii. d. Konzil v. d. Subtraktion l)is z. Wahl Martins V. 5S7
et suis, si personaliter vellet in dicto Joco esse, et si nollet aiit
esset infirmitate inipeditus, pro suo vel suis procuratoribus.
Casu, quo illi de congregacione Constanciensi non acceptent
Viani et praticani iusticie per d. n. papam eis oblatani, dominus
noster offert eis viain cessionis cum una de praticis per sancti-
tatem suam regi Romanorum in villa Perpiniani oblatis.
Quarum prima fuit. Inserafur.
Secunda vero fuit. Inserafur.
Et si aliquam earum noluerint acceptare ad magis ac magis
pxonerandam conscienciam suam, et ut Dens et mundus cognos-
cant, quod non stetit nee stat per dominum nostrum, quod unio
Vera in ecclesia sancta Dei habeatur, et Dens in extremo iudicio
requirat de manibus illorum, qui turbarunt usque nunc et turbant
pacem ecclesie, est paratus renunciare iuri suo verissimo, quod
habet in papatu, si illi, qui in alia parte dicunt se cardinaJes, et
alii de congregacione Constanciensi acceptaverint et efficaciter ad
exequcionem, quantum ad eos spectabit, deduxerint praticani se-
quentem, videlicet:
Quod per d. n. papam cum consensu d. cardinalium et
eciam approbante siu) sacro concilio, quod continuatur, ubi-
cunque ipse est, eligantur certe persone et per illos dominos,
qui in alia parte dicunt se cardinales, cum consensu dicte
congregacionis eligantur totidem persone vel plures, si plures
voluerint. Que onines persone sie electe habeant convenire
in uno loco securo et intrare conclave sub tuta et fideli
custodia. Quas personas dominus noster de plenitudine pote-
statis, tollendo pi'ocessus et sentencias etc., quantum ad actum
eiectionis requiiitur, babilitabit meliori modo et forma, quibus
fieri i)oterit, in quantum claves ecclesie se extendunt. Qui-
bus Omnibus per dominum nostrum cum consensu d. cardi-
nalium et approbacione sui concilii dabitur potestas eligendi
summum pontificem post cessionem dicti domlni nostri, sie quod
illud, (piod omnes vel jnaior jiars cuiuslibet partis facient, sit
tirmum et validum. Et si persone electe per illos de parte ad-
versa acceptaverint siinplitei' potestatein a domino nostro eis,
ut supra continetur, concessam, procedant omnes simul facta
cessione domini nostri, (pie fieri habeat, non antequani predicte
persone omnes erunt clause in conclavi sub sufficienti custodia
et iuraverint et alias se obligaverint procedere fideliter in negocio,
prout fuerit concordatum.
538 in. Abschnitt. Benedikt XIH. und das Konzil.
Si voro ])i'0(licte pei'sone depiilande pei' illos, qui in alia parte
se diciint cardinales, cum consensu et approbacione congregacio-
iiis Constanciensis nullo modo acceptent potestatem predictam
per dominum nostnim eis dandam, timc persone per dominum
nostrum electe i)rotestentur publice vel secrete, quod per se tan-
tum eligere intendimt et suis vocibus et consensibus tantum in-
niti, nullo modo intendentes se inmiscere potestati non vere, ymo
quod ipsos onmino expellerent, si sine scandalo et negocii ruptura
possent.
Si autem acceptarent potestatem pro se et in quantuin, quod
tunc persone istius partis, protestentur, quod, in quantum predicte
persone alterius partis innituntur potestati catolice, in tantum
cum ipsis intendimt procedere et simul eligere, in quantum autem
innituntur potestati non vei^e, non intendunt cum ipsis eligere, set
tantum vere potestati inniti.
Et ut negocium acceleretur, dominus noster, si detur per illos,
ad quos spectabit, modus, quod secure possint accedere, stare et
redire, dabit plenam potestatem certis personis Deum timentibus,
que accedant ad dictam congregacionem Constanciensem vel alium
locum, si in alio loco fuerint persone habentes potestatem a dicta
congregacione. Que persone possint concordare de loco pro elec-
tione celebranda et de securitatibus et custodia fideli conclavis,
de numero personarum et de modo conclavis ac de tempore con-
vencionis et inclusionis. Que omnia per eos concordata et obli-
gata dominus noster, quantum ad eum spectabit, adimplebit.
(234) Bittoi der drei Gesandten K. Ferdinands hei Benedikt XITI.
um Mltteiluno seiner Unmisvorschläge. Vorläufige Antwort
Benedikts. Tags darauf versprield er die Behatjilitaiion der
Konstanzer und Verhandlunge)t über bestinindc Zusauwien-
kunftsorte unter gewissen Bedingungen. (1416 nach März 9).^)
Born. Vat. Bibl.. Cod. Barher hd XVI 78 f. 47.
Constitutis Paniscole in presencia d. n. pape reverendo patre
d. P. arcliiepiscopo Terraconensi ac nobili viro d. Geraldo de Cer-
') Auf dem Vorhlatt-Register steht: Oblacio facta per olim B. anihaxia-
toribus bone memorie d. regis Ferdinand! ultimo missis Peniscolani paulo
ante mortem eiusdem regis, in qua insertis omnibus oblacionibus per eundem
B. factis oifert se^ velle reconciliare personas eligendas pro electione pape
post sui renunciacionem, dummodo concordetur de certis locis ibi nominatis,
ubi fiat electio.
E. Beiiedikt XIII. ii. (l. Konzil v. d. Sul)1rakti()ii bis z. Wahl Martins V. 539
vilione giibernatore Cathalonie et religioso viio doiiiino fratre Fer-
dinando d' Yllisclias ordinis frati'uiii Minoruni. qiii se asserueruiit
iiuncios et ambaxiatores illustrissimi jirincipis d. Feixliiiandi regis
Aragonum, idein archiepiscopus jjroposuit, quod ipsi niittebantur
ex parte dicti d. legis ad dictum d. n. papam ad duo sequencia
l)r()ponenda.
Primiiiii (|ii()d, cuiii dictus d. rex fiierit per diversos bis die-
bus informatus, quod sanctitas sua condescendit ad aliqua utilia
unioni ecclesie. digiietur dicta sanctitas illa apperire et declarare
dictis ambaxiatoribus in personam dicti d. legis.
Secunduni dictus d. rex, si premissi fuerint conformia sue et
alioruni reguiii et principuni opinioni et supplicacioni, offert dicto
domino nostro, quantuni cum Deo poterit, servire in omnibus con-
cernentibus consolacionem anime sue, securitatem persone et de-
cenciam status sui in aliis sibi honeste possibilibus.
Ad que papa in continenti dixit, quod attenta gravitate ac
difticultate materie ipse non intendebat per ea, que diceret, re-
spondere, cum ea, que proposuerant, valde maturam deliberacio-
nem requirant, utpote que omnium christianorum examini expo-
nentur. Volebat tamen per evidenciam future responsionis unum
premittere, ne per generalem vel minus foimalem relacionem ali-
ter, quam res in veritate se habuerit, rex crederet. Cum dicitur,
quod est informatus, quod papa condescendit ad aliqua etc., . . .
ipse in eadem intencione, in qua semper fuit, nunc est et intendit
esse Domino adiuvante de omnino procurando et prosequendo ac,
([uantum in eo est, breviter concludendo veram unionem ecclesie,
licet secundum varietates et mutuaciones casuum et negociorum
occurrencium eum oporteat res])ondere.
Unde in villa Perpiniani, quia ab ipso petitum fuit, (piod
apei'iret vias, per quas unio in Dei ecciesia haberetui', apperuit
viam iusticie primo loco et secundo viam cessionis cum certis
IH'aticis, quarum nulla fuit acceptata.
Postea vero die sequenti, cum dictus gubernator recessisset
l)ropter nova, que habuerat de periculoso statu persone dicti
domini regis, dictis archiepiscopo et fratri Ferdinande responsionem
petentibus papa respondit, quod, prout ipsi sciebant, super facto
habilitacionum illoi'um de parte alia fiendarum per dictum dominum
nostrum, ut plenius et securius deliberaret, quid ei'at agendum,
convocaverat certos prelatos et aliquos notabiles viros, ut venirent
ad concilium per totum mensem Februarii proxime preteritum,
540 III. Ahsclinitt. 15e;io(likt XIII. und das Koii/.il.
nani in lali niateria repiitaverat fore seciu'ius concedere vel dene-
gare, qiie potebantui', cum consilio concilii quam per se ipsum
solum vel cum consilio paucorum et aliquorum, qui aliquando,
prout constat in scriptis, tenuei-iinl, (juod non poterat lieri et ex-
post incepta ista tribulacione teniierunt, quod sie, attamen videns,
quod adventus prelatoium et alioium ])er ipsum ad concilium
vocatorum impediebatur, ymo illi, qui erant cum papa, iuerant
per ipsum i-ej^em compulsi a curia et a servicio pape recedere
nee permitebantur venientes ad curiam accedere, idcirco presen-
tibus dominis cardinalibus dixit, quod, ex quo prelati et alii vocati
non veniebant, notificabat eis, quod quamvis super habilitacioni-
bus in forma, qua petebantur, occurrissent et occurrerent ei plura
dubia, tamen (piia tot et tanti viri erant istius oppinionis, ipse
volens inniti magis oppinioni eoium quam sue, condescendebat
eorum oppinioni, videlicet quod papa poterat tales eciam inpe-
nitentes de peccato habilitare et concedebat, quod faceret istas
habilitaciones quoad personas, que haberent eligere summum
pontificem post cessionem suam, intendens hoc quoad actum
dicte electionis, et quod non obstantibus persecucionibus, que
contra eum et suos iniuste fiunt, (pie recte tendebant ad impedi-
mentum unionis plus quam ad pacem in ecclesia Dei consequen-
dam, cogitaverat condoscendere ad omnia, que secundum Deum
et conscienciam suam sibi videbatur posse condescendere sine
offensa Dei. Et si illa acceptabantur, in nomine Domini, sin
autem, quod Dens requireret de manibus illoium, qui imi)edirent,
Primo quod ponatur oblacio iusticie, prout fuit oblata in
Perpiniano, quam viam vel aliani racionabilem papa nunquam
exclusit nee intendit excludere.
Seeundo cum illa expressione, videlicet, quod si nolebant
acceptai'e viam iusticie, ponatur oblacio eessionis cum una de
pratieis per d. n. papani in dicta villa l^erpiniani oblatis, quaium
prima fuit. Iihscrahir. Secunda fuit. Iiiscrafur.
Et quia ista secunda fuit oblata cum aliquibus addicionibus
et declaraeionibus, ponatur tota simul in bona forma, nichil tamen
addito niehilque remoto.
Et si aliquam dictarum praticarum nolueilnt aeceptare, dietus d.
n. papa ad magis exonerandum conscienciam suani^) . . . adimplebit.
^) Nun fulfjeu die Vorschläge der vorigen Niimnier (ebeitso Hardt IV 1172
mid Forschungen und Quellen S. 326. Nur fehlt der Absatz: Si vero predicte
persüiK! — ruptura possoiit.
E. Bonedikt XIII. ii. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Walil Martins V. 541
Loca, de quibiis poterunt concordare, sunt sequencia :
Massilia cum nionasterio sancti Victoris.
Nicia cum loco Portu de Villafrancha.
Locus de Monachü cum aliquo alio propinquo.
Saona.
Pisas "") cum Liburnio.
Civitas Vetula cum aliquo loco propinquo.
(235) Cedula für den Erzhisdwf von Tarragoiia : Baicdild XUI.
gibt seinen Prokurcdoren eine Bulle zu Verhandlungen inii
den Konstanzern über Zession und ^aJd, eine zweite über
Ort und Zeit der Wald, at)er sie müssen schwören, nur den
oder die in der päpstlichen Instruktion genannten Orte zu
wählen. (1416 nach März 9.)
Born, Vam. Bihl. Cod. 4904 f. 200« und 297.
Item post hec d. Terracouensi fuit tradita cedula sequens.
Dominus noster papa dabit nunciis et procuratoribus suis
mittendis potestates sequentes,
Primo per bullam, quod possint traetare, concordare et fir-
mare de modo et tempore sue cessionis flende et forma electionis
de summo pontifice post dictam cessionem celebrande iuxta in-
structiones dictis nunciis et procuratoribus tradendas, que iuxta
])er eumdem dominum nostrum oblata poterunt ordinari et dari
per bullam.
Item dabit plenam potestatem per aliam bullam effectualiter
continentem, quod, postquam i)refati nuncii et procuratores trac-
taverint et concordaverint de modo et tempore cessionis et elec-
tionis predictarum iuxta potestatem eis traditam, de qua constat
per bullam, datam tali loco, die et anno, possint et valeant de
loco vel locis et tempore ac securitatibus, prout eis vel eorum
maiori parti visum fuerit, traetare, concordare et firmare.
Et licet prefata potestas sit generalis ad hoc, ut adversariorum
maliciis obvietur et ut pi'ovideatur circa aliqua concernencia bo-
num negocii unionis, tamen prefati nuncii et procuratores iurabunt
et sentenciam excomunicacionis in se suscipient, quod de aliquo
loco non concordabunt nisi de uno de nominatis per eundem do-
minum nostrum, que poterunt exprimi in instructionibus iuxta
per ipsum dominum nostrum oblata fiendis.
a) So Hs.
542 111. Ahscliiiitt. IkMiodikt XIII. uiul da.s Konzil.
(23G) Nofis, UKirum auf! drif VorscJtlägen Benedikts XlII. nichts
geworden sei. (1416 iiacJi März 9.)
Ho)n. Vaf. Jiibl.. Cod. Barberini XVI 78 f. 52. Diese Notis hat eine andere
Hand dem ::weitvor1ierge1ienden Stücke hinter adimplebit liinsugefiigt.
Isla pratica ultimo data per (lomimim nostrum Paniscole vi-
detiir Status racionabilis, set <1. cardinalcs uon proseculi sunt il-
laui, quia a cei'to sciobaut, (|ii(id uou acco])tai'etui' nee pei' nostros
nee per adversarios, eo quod dominus nostei" non vult committere
loei libertalem arbiti'io committendorum, ymmo ex nune exceptat
Constanciam, dicens, quod mmciuam eonsenciet, quod ibi fiant.
Item assignat certa loea maritima, dieens, quod non acceptabit
locum non maritimum. Item quia non dicitur ])er se vel per ])i'o-
eui'atoiem simplicitej-. Item pi-oj)ler liabilitaeiones, que non liunt
simplieiter et generaliter etc.
(237) Das Konstmiscr Konzil fordert von K. Ferdinand dringend
die Verhaftung des verschlagenen Pedro de Luna, der den
Frieden dauernd gefährdet. Konstanz 1416 März 27.
Barcelona. Kronarchiv, Or. Pap. mit Bidle an Hanfschnur. Die Unter-
schriften der vier Präsidenten sind eigenhändig.
Saerosancta et generalis synodus Constaneiensis carissimo
eeclesie filio Ferdinando Aragonum regi illiisti'i salutem et Dei
omnipotentis benedictionem. Tanta est tua ad sanctam Dei ee-
clesiam sinceritas et devocio, prineeps eJementissime, ac tanta
animi n<»V)ilitate viges, quod non soluni a tua celsitudine impetrare
eonlidimus, que ad quietem onmium pertinere videantur, sed imo
ad illa tecum tractandum atque disponendum penitus excitamur.
Videmus eniin, quod continuo magis ae niagis invigilare proponit,
ut pax, pro qua tanto tempore insudamus, laudabiliter eoncluda-
tur. Ob quam rem summe quidem opportimam ac maximis pre-
coniis extollendam animi nostri ingenti festivntate gaudioque re-
plentur. Verum postquam desiderare dinoseeris, ut non solum
pax impreseneiarum constituatur, sed quod diu ac diu inviolabi-
liter perseveret, id agei'e, id te reputare necessarium credimus, ut,
quantum licet, onmem conteneionis et dissidii causam amputemus.
Sepe enini bella renovari vidimus ac maiora demum attulisse de-
trimenta, quoniam belli causa niinime extincta fuit, Ecce negare
non possumus, quin vana quorundam ambicio scisma tarn execra-
bile liorridumque conflaverit et in diem usque presentem tenu-
erit, neque Dei supi'emam iusticiam veriti sunt nee hominum vires.
E. Benedikt XIII. ii. d. Konzil v. d. Siibliaklioii l)i.s z. Wahl Martins V. 543
Igitiir tales, qnos nulla caritate, niilla clemencia fretos apparet,
compescere ac huiiismodi siiperbiaiii confi'ingere diviiiis liiiinanisque
legibus opus est. Quam ob rem, princeps optime, cum videauius
inexplicabilem Petri de Luna duriciem et vii'um illuni ad dissensiones
scandalaque precipitem ac non minus subtilitatem ingenii quam
voluntatem ad nutriendas discordias sibi a natura concessam, ne-
cessarium est eins viri maliciam coarctare, et ne venenum ampb'us
evomat, quo totus pene orbis irritetur, providere. Jam ipse onmi-
bus obviam vadit et cum dissidium Christiane religionis nutrire niti-
tur, se hosten! nostrum, imo Deo adversarium facit. Quis ergo mos
ahus gerendus est, nisi ut illi. qui facultatem habent, libeitatem ei
adimant ac suas pestiferas cogitaciones erumpant? Non est hec
les negh'genda, non clemencia temperanda, rex piissime. Qui enim
nemini ])arcit, cunctis bellum gerit, tanquam expers humanitatis est
iudicandus et a singulis cohei'cendus. Cogitemus hanc Dei existere
causam, que nee silencio pertransiri nee negligencia torpere debet,
sed imo omni ingenio, omni opere confoveri, et donec feliciter com-
pleatur, agitari. Non multum autem opus esse arbitramur, verbis
eandeni celsitudinem admonere ad illius Petri de Luna nomine ec-
clesie sancte Dei detencionem utique faciendam, cum eiusmodi devo-
cionis fideique existas, quod neque humana cupiditate detineris, quo-
minus in cunctis laudabiliter regios conatus absolvas. Ob id igitur
hoc solum dixisse satis sit, inspice, catholice princeps, christiani
populi desiderium, calamitates huius infausti scismatis mente re-
petas et quanta sequerentur incommoda, si amplius vigeret, bene
considera, ceterum eiusdem Petri de Luna versucias, qui nee ra-
cione nee humanitate mulcetur, intuere. Hec oninia si, ut certi
existimus, intra regios cogitatus acutissimos revolventur, supera-
tum et prorsus coaretatum hostem ecclesie videre licebit. Demum
per aspersionem sanguinis preciosissimi Domini nostri lesu Christi
serenitatem tuam exhoitamur atque requirimus, ut circa ipsius
Petri de Luna capturain securamque custodiam, cum illa summe
populi christiani, cuius causa agitur, fieri intersit, cum omni dili-
gencia mentem studiumque adhibeas, quo tandem eodem Petro
subacto sub tuto pacis ocio quiescamus. Quippe ultra humanam
gloriam ex tali saluberrimo opere consequendam eterna gracia non
carebis. Dat. Constancie VI. Kalendas Aprilis anno . . . millesimo
quadringentesimo sexto decimo, apostolica sede vacante.
Johannes de Firmonibus episcopus Firmanus presidens Italice
nacionis.
544 lil. Abschnitt. Benedikt XI] I. und das Konzil.
Jo. episcopiis Gebennensis nacionis Gallicane presidens.
Jo. Aiiibimdii presidens nacionis Germanice.
K. Sarisbarienses nacionis Anglicane presidens.
B. de Montepoliciano. G. Perusio.
(288) Anovyin er Angriff auf Boicdihf XIII. gegen eine ffiiigierfe?)
Apologie sei)}es Yerhaliens. Im ersten Teile irircl unter
Wiederhohmgen alles Auffällige der letzten Zeit aufgezählt:
Johanns XXIII. Sturz, Gregors Ahdan'knng, Sigisninnds Beise
und seine und der Konzilsgesandten Benmtigung vor Bene-
dikt: vor Allem at)er, was bis vor Kurzem keiner für möglich
gehalten, die Aufhebung der Bisaner Beschlüsse, was die
früheren Kardinäle Benedikts und die Gallikaner ins Un-
recht setze. Im zweiten leite greift Verfasser den Charakter
Benedikts heftig an: Ob er nicht die Bisaner Forderung ge-
stellt in der Hoffnung, sie bleibe unerfidlt, damit er sich so
mit Recht zurückziehen könne. Benedikt wollte in Wahrheit
nie verzichten, er lobte die, die ihm die Unmöglichkeit des
Verzichtes bewiesen, Verräter war, wer das Gegenteil sagte,
vermessen, wer die Macht des Bapstes beschränkte. Scharf
wird Inhcüt und Absicht der zweiten Berpignaner Bractica
Benedikts verurteilt. Er traid niemand. Alle wollen Ver-
zicht. Benedikt muß cd)danken. (1416 nach Aprd 2.)
Rom, Yat. Bibl., Cod. Barherini XVI 83 f. is:d. Konzex)t; an manchen Stellen
wegen der vielen Korrekturen kaum su lesen. Auffällig ist das Stück in dieser
Sammlung.
Jüesus,"*)
Nunquid, qui multa loquitur, non et audiet aut vir verbosus
iustificabitur? Tibi soli tacebnnt boniines et cum ceteros irri-
seris, a nullo confutaberis ? Job Xr'..c^i) Quantum in te est,
evacuisti timorem et tulisti preces coram Domino.'') Docuit enim
iniquitas tua os tuuni et immitaris iinguam blasfemancium. Eius-
dem XV°.^) Hec-) adversarii veritatis superbissime in nie cupi-
entes invehere et rigorosissime subiungentes : Usque ad quem
finem verba iactabis ? Intelige prius et sie loquamur: Quare
reputati sumus iumenta et sorduimus coram te, qui })erdis animam
tuam in furore tuo. Eiusdem XVIU".^) Gerte quamvis ignoremus,
a) Folgt durchstrichen: Set iaiii inichi vidol ali(|nis. b) Hs Deo.
') 11. 2 und 15. 5.
^) Bis subiungentes tinterstriehen. Hier gilt aber der Text duck.
^) Nach 18, 2—4.
E. Bonedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V. 545
qiiis sis, in hoc tarnen d. B.") te discipulum esse cognoscimus,
quüd tenipiis cu])is per inutiles disputaciones redimere, qiias iani
pati non potest populus christianus experiniento, cognoscens se
in ipsis fuisse infructuosissime inutiliter occupatuin per longissinie
presci'ipcionis cniTicula. Verbi causa : tractatus pulcri et plurinii,
qiiüs i)i'eclai'a edidere ingenia; disputaciones subtiles, quas adulacio
danipnata contexuit, quibus via renunciacionis ab omnibus apro-
bata, optata, equa, iusta, salubrior et sunnne quoque(?) necessaria
reputata, niaxiniis piissiniisque ecclesie sancte contemptis gemitibus
dificuitata est et usque ad presens per d. B. cum tocius ecclesie
scandalü dilatata. Quem fructinn paci ecclesiastice adduxere?
Ymmo ut loquamur clariiis, quanta ex ipsis et quam grandia
impedimenta paci predicte manifestissime provenerunt, neminem
profecto tarn eloquentem existere, qui suflcienter valeat explicare.
Verum ut omnes eciam lumini rebellantes dicentesque Deo :
Scienciam viarum tuarum nolumus/) manifeste cognoscant, quan-
tum et Deo odibiles et ecclesie sancte nocibiles sint disputaciones,
quas petis tibique optimas faris,-) non ignoras nmltos scripsisse
solempnissimos viros multa preclara, que dulciter, graviter, elo-
quenter contra illa, que Pisis facta fuere, proclamante d. B. multis-
que ex sibi faventibus se nunquam procesurum in renunciacionis
via, nisi prius super facto Pisano de iusticia videreiur. Set mirabilis
Dens, apud quem non est impossibile oume verbum, quique, quando
dignatur, potens est ex lapidibus duris suscitare filios Abrahe.
Sine nostris tractatibus, sine disputacionibus nostris, et, quod
adhuc est multo mirabilius, sine quacunque procuracione vel in-
stancia nostre partis deiectus est ille Johannes tanto tectus auro,
tanta vallatus terrena potencia, tanta stipatus d. cardinalium et
aliorum prelatorum frequencia, tam multis circumdatus militibus
et pertantis circumstrepentibus septus ministris; deiectus, inquam,
tam subito ad instar puncti suo gaudio diminuto,'') ut de ipso Eliphat
Themanites ^) veraciter intonaret : Ego vidi stultum firma radice,
et maledixi pulcritudini eins statim Job. V", Deiectus denique et diris
carceribus mancipatus et forte iam factis digna recepit/) Ipsoque
a) Itnnier dominus ]' [enedictus]. b) Hs tleminuto.
') Job 21. 14.
^) So wahrsch. die viel korrigierte Stelle zu lesen.
•■') Eliphas; Job 2, 11 und 5. 3.
*) Ursprünglich: et forte iam subiit dignam suis denieritis mortem. An-
spielung auf die umlaufenden Gerüchte über Johanns Tod.
Finke, Acta concilü Constanciensis III. OO
546 111. Ah.schiiitl. Benedikt Xlll. und das Konzil.
deiecto oferebatiir nobis. quod imqiiain offerri mininie credobaimis,
pro quo optinendo inaxiiiiiiin teiiiporis partem in disputacionibus
prolixis vanisque perdidiiiiiis, oferebatur, inquam, et iiltio revo-
cacio scilicet facti Pisani. Ciii revücacioni non sohim adversarii
nostri fortiter, set eciam nonnulli ex nobis fidis aliqualiter resi-
stebant. Dicebant nostri predicti, quod ad nostre fame tuicioneni
satis nota suflciebat veritas et quod, si Pisani condenipnarunt
nos de facto, nos condempnavimus ipsos de iure pariter et de
facto, et sic^ quod de revocacione predicta non tantuni curanduni
erat . . . Verum d. B. predicta revocacione concessa finaliter scilicet
inspei'ata non diu . . .'') auteni mininie contentus, pi'ofessus est
se nnnquani aliquid ante facturuni, nisi facta Pisis non soluni
revocarentur, set eciam declararentur ab illis ipsis, qui fecerunt
et quia illo tempore citra sub eadem fide vixerunt et in ea(?)
vivunt, fuisse et esse invalida atque nulla in quantum persona
sua et sibi adherencium tangebantur. Et nonnulli verisimiliter
crednnt. quod ideo istud petebat, quia tanto dificile iudicabat, quod
fere iniposibile presumebat et sie petendo dificilima et oninium
iudicio quasi imposibiiia se non venturum ad renunciacionis ter-
minum pretendebat, et quoniam istud optentu iniposibile vel ad
minus maxime dificiliinum reputabat, quo non concesso nicliil se
super renunciacione dicturum nicliilque facturuni rigorosissiine
promittebat, quis iain negare valebit, quod peticio illa voluntatem
resignacionis non latentem interius set patentem exterius . . .
denionstrabat? Nunquan utique d. B. se venturum ad^') . . ,
cogitabat, talia i^etendo. que nun(iuam sibi concedenda credebat.
Set o inephabilis divina clemencia, que facit magna et inscrutabilia
et inirabilia, quoruin non est numerus, que dissipat cogitaciones
malignorum, ne possint implere iiianus eorum, quod ceperant.
que apreliendit sapientes in astucia eorum et consilium pravorum
dissipat. Job. V.^), que ordientes succidit,-) liostentans cunctis
telas aranearum esse,^) que alibi quam in ipso, qui est veritas,
faciunt fiindamentum. Concessuin est nobis gracia sua corda
inolificante lapidea, quod nunquam credidimus, ut scilicet talis et
tam i)erfec(a niillitatis Pisani facti declaracio redderetur, quäle
nos dictavimus; redderetur, inquam, et ilico per fiabentes ad illud
a) Platz für ein Wort, b) Folgt ein unleserliches Wort.
') Job 5. 9. 12, 13.
-'} Nach Jsai. 38, 12.
") Nach Job S, 14.
E. Boiiodikt XIII. u. d. Konzil \ . d. Siihtraktioii bis z. Wahl Martins V. 547
plenaiiani potestatem. Qua concessione oblata successa est
oiiinis dilacionis materia amputata, verba futuri teniporis et cuius-
(|ue fuei'iint (lifiig:ia "") lucidata. Et nunc übet uientis oculos in
lacta non diu ante preterita retorquere, ut corda fideliuni
nienioriani habundancie suavitatis Christi eructare ^) et magnani
niultitudineni dulcedinis et miseracionis Domino decantare non
cessent. Quis unquani opinari verisiniiliter potuisset, Bartasar')
Coxa inipium et iniquuni exaltatuni et elevatum sicut cedrus
Libani et ad reformandum siuim imperium concilium sibi adheren-
cium facientem iam subito luiturum et, ut diximus, non nosti'is,
set suis illum impellentibus, qui vei'e dicere potest: Abhominati
sunt me quondam consiliarii mei et quem maxime dilig-ebam,
advei-satus est michi Job. XIX.-) Quis eciam racionabiliter exti-
masset, Angelum Coi rario honiinem predicatum cervicis durissime
et, ut nostri dicunt, votoi'um suorum fractorem iuramentorumque
manifestissimum contemptorem recusantem cum predicto d. B.,
ut ))iomiserat et iuraverat convenire, nunc pure et libere renun-
ciatunnn suo, quem pretendebat, papatui, sicut eum fecisse cog-
novimus. Tandem quis eciam presumpsisset serenissimum cesarem,
ad cuius dominium Johannes, quem ipse papam reputabat, ivit
tenere concilium, et Gregorius, quem in papam tenuerat, misit,
pretensso renunciare papatui, venturum ad nostre obediencie locum
Perpinianuin "^^) insigne cum tantis laboribus e^ expenssis seque
manibus in nostris cum tanta caritatis fiducia positurum manus-
qiie domini B. osculaturum, ut videbatur, exphcaturumque in sua
magnique cetus presencia reverenter labores sumptos pro se-
dando inveterato scismate deiectumque esse Johannem et eciam
resignasse idemque libere fecisse Gregorium, res nobis optatissi-
mas, voce alaci'iter et scrii)tura solenmiter relaturum, et quod
ipse d. B., qui })ropter antiquitatem, scienciam et negociorum
experienciam multa noverat et in cuius sohus manibus pax ecclesie
pendebat, ipsam dare tam diu lacerate ecclesie dignaretur, cum
profunda capitis inclinacione, quandoque iunctis manibus, quando-
que in crucis Signum chatelatis ^) brachiis petiturum.-'^) Quis
denique sperasset, quod inimici nostri, qui d. B. non longe ante
a) Hs (lififria. b) So Hs. c) 1 olgt f. d) So statt catenatis.
») Ps. 44. 2.
•-) Job 19. 19.
■*) Nach der Lebhaft igkeit dieser Darstellung ist der Schreiber wohl Augen-
zeuge der Ztisatnmenkunft gewesen.
85*
548 111. AhschiiiU. Benodikt XIll. und das Konzil.
Pisis condempnaverant tanta elati siiperbia, ut ambaxiatoribus
solempnissiiiiis sibi iiiissis a predicto d. B. audienciam denegarent,
quoniam, ut dicebant, non in tei'iiiinis asig'iiatis convenerant, nunc
anibaxiatores suos mag-neauctoritatis, viros dictos'') archiepiscopos,
episcopos et abbates et doctores nomine nacionmn oniniuni christi-
anitatis ad dominum B. mitterent, qui flectentes genua illud ex
parte sui concilii et tocius cliristianitatis peterent, quod predictus
d. B. ultro debuisset offerre renunciacionem scilicet tociens per
ipsmn oblatam, iuratam et debitam de iure divino pariter et
liumano. Magna certe sunt ista et mirabilia opera Dei, set ad-
huc illud inultü videtur mirabilius, quod de declaracione nullitatis
facti Pisani premisimus, ut scilicet illimet, qui fecere, cum gran-
dissima sua verecundia faterentur, nullam suam fuisse et esse
condempnacionis sentenciam et per consequens necessario se-
queretur anticardinales et alios Galicos a domino B. recedentes
enormiter peccavisse et crimen scismatis comisisse. Quod solum
magnum mirabile et nobis non diu ante penitus incredibile
debuisset linire cor d. B, ad ilariter et celeriter renunciandum
papatui . . .^)
Igitur nude loquens et mundi fabulam ulterius celare non
Valens contexo sequencia, quousque iam tandem patebit, quod tam
communiter notum est. Quis iam clare non videat renunciacionem
non solum facere et audire eidem d. B. semper molestissimum
extitisse ? Quis nesciat personas unionem per viam renun-
ciacionis imposibilitantes vel ad minus difficultantes eidem semper
fuisse gratissimos? Set econtra non solum molestus, set eciam
ingratus et quandoque proditor reputatus est, qui et posibiliter et
faciliter per predictam viam pacem ecclesie posse dari dicebat,
qui adlierentes intrusis abilitari et sibi iurisdicionem posse comitti
fundabat, qui participacionem cum eis in alio preterquam in crimine
non esse de iure divino prohibitam affirmabat. Et finaliter, quam
presumptuosus reputatus semper extitit, qui in aliis factis pote-
statem pape diminuebat, tam ingratus et superbus iudicatus est,
qui in renunciacionem tangentibus, non dixerim, ampliabat, set
ipsam in suis terminis deffendebat.
Ceterum aliquorum hominum adulatorum opiniones frivolas,
quas idem postea revocarunt, eundem d. B. amplexum esse et
a) Hs ühergeschriehen .
*) Hier fohjt eine längere Stelle ans einem Briefe des h. Bernliard. Er
irill (l(i)inf nicht .doteger.,' verenda', ,set inverenda refuto/
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V. 549
antiquoruin excellentissimoriimque doctorum determinaciones com-
iniiniter aprobatas ini)Ugnasse nulliis ignorat, qiii predictum d. B.
loqiientem aiidierit et siia scripta pei'legerit, ita quod, si aliqiie
opiiiioiies siie veritate fiilciantur, iinio ecclesie per viain reiiuncia-
cionis non soluiii valde dificilis set ex toto iniposibilis reddebatur.
Nani si verum est, quod omnes sibi non obedientes sunt veri
scisniatici quantuni ad iudiciuni ecclesie militantis, et quod veri
scisniatici non possunt habilitari ad eligendum vel aliuni actum
iuridicum'') exercendum, nisi sinipliciter suum errorem fateantur,
scilicet se pui'e recognoscendo scismaticos et scisma abiurando
et ad suam obedienciam redeundo et ab ipso recipiendo eligendi
vel iudicandi potestatem etc., ut idem d. B. sepe in omnibus suis
scriptis determinat, certe non solum per viam resignacionis, set
nee per viam discusionis iusticie, ubi iiuisdicio in utriusque partis
personis necessarium sit causanda, redditur iniposibilis unio ec-
clesie sacrosancte, ut clare patet cuilibet intuenti . . .^) Tales, in-
quam ''), opiniones secutus est predictus d. B., que, ut predictinn
est, non solum dificilem set imposibilem redderent unionem, que
per viam iurisdicionis consequenda foret et ideo tantam difi-
cultatem tamque irronicum (?) in secunda per eum aperta pratica"-)
cessionis apposuit, ut infectionem scismaticoruni, que mininie ti-
menda erat, formidans suos catholicos, ut ita dicam, infecerit
ipsosque in opinione sue voluntatis firmaverit. Et ut in predicta
secunda per ipsum aperta pratica de ceteris sileanius, a te que-
riihus, quomodo certum est, ut per ipsam pax ecclesie certissime
redderetur, sicut sepe vociferatus fuisti? Nani si verum est,
quod papa nndtomodo se potest taliter obligare, ut obligacionem,
si voluerit, necessario teneatur implere, ut idem d. B. sepissime
profitetur, si post electionem destinandorum a congregacione
Constancie, que ante renunciacionem suam fienda erat, iuxta
tenorem secunde pratice supradicte idem d. B. dixisset, se nolle
renunciare papatui, quomodo tunc habebamus, quam optamus
votis piissimis, unionem? Et si dicas, non est presumendum, quod
tantum neplias connnitteret predictus d. B., respondemus, quod,
sicut ipse non confidit de aliquo nee de omnibus et credit, quod
onines volunt destruere ecclesiam, nisi ipse, qui pro eius conser-
vacione mori paratum se dicit, sie et multo forcius nee tota
a) Hs iurisd. b) Ha unquain.
^) Hier folgt eine dieses hcyrilndcndc Stelle. Von mir ansyelassen.
^) jSequitur pratica'.
550 III. Abschnilt. Benedikt XIII. und das Konzil.
ecclesia de ipso solo clebet confidere, nisi afirniare presiiiiias, siciit
perifiilose vociferabare siiperiiis/) quod iiiagis credenduni est in
dando paceiii ecclesie sibi soli et in causa propria, in qua et iudi-
candi et proferendi testimdnii facultateni iura omnibus subnio-
verunt, quam toti ecclesie, que suani lidem et unitateni non
unius hominis voluntati, set divine auctoritati et sacrorum con-
ciliorum aprobacioni comittit . . . Ubi de fide agitur, sinodus
maior est papa, quia nimis periculosum erat fldem nostram
comittere arbitrio unius hominis . . .^) Non sie autem catholici
fideles, contra quos supra impudenter scandescere presumpsisti,
non sie; set unionem ecclesie unius hominis presidencie pre-
])onentes eiusdemque hominis magis immarcessibilem gloriam,
quam mitram corruptibilem diligentes instarunt et instant opor-
tune et importune, ut eiusdem renunciacio operi mancipetur, ad
illud rogantes, ad illud ortantes, monentes, requirentes et, si
poterunt, compellentes, ad quod ipse tenetur de iure divino pariter
et humano, utpote multis oblacionibus, promisionibus et eciam
iuramentis indissolubiliter obligatus. Quam ob rem videns d.
rex Aragonum memorie recolende'^) et excellentissimi principes
d. reges Castelle et Navarre et incliti comites Armaniaci et Fuxi,
quod per praticas apertas per ipsum habere non poteramus op-
tatum, tum ])remaxime, quia non acceptabantur per regem Roma-
norum et nuncios fere omnium christianitatis nacionum, qui in
Perpiniano convenerant, scientesque predicti d. reges d. B. obli-
gatum existere ad dandam pacem ecclesie per quancumque viam
et pi-aticam sine offensa legis divine posibilem, de consilio mul-
torinn prelatorum et religiosissimorum et scientificorum viroruin
praticam non imposibilem, ut dixisti, non inhonestam, non iniquis
conatibus scismaticorum propriam nee alicui faventem temerarie
voluntati, set posibilem, iuridicam et honestam dedere. Nam si
predictus d. rex Aragonum d. regi Romanorum favisset, non sie
de Perpiniano d. B. honorifice recessisset nee intra suuni d|omini-
um|'') permansisset. Si ergo ingenti flagras desiderio, ut dixisti,
subtractionis legitime facte breviter intueri motiva, legito illam
epistolam, (piam predictus rex recolende memorie destinavit cunc-
a) Hs. d.
'j Hieraus und besonders cms dem Schluß scheint sich zu ergeben, daß
der Verfasser sich (jerjeii eine bestinunte Persöidiclieif ivendet.
-) Folfjf längere Erörterumi dieses Gedankens ohne neuen Inhalt.
^) Also nach "J. April (jeschriehen.
K. Benedikt XIII. ii. d. Konzil v. d. SubUaktion l)is z. Wahl Martins V. Ööl
tis sub suo doniinio constitutis.^) Ibi eniiii bfeviter veraciterque
reperies subtractionis causam . . .
(239) K. Alfmis an dir Karduiälc in Pcuiscold : JJbrrscnchmg der
Konstanzer Konzilscinladung und der Geleitsbriefe. Dringen-
des Ersuchen, zur bestimmten Zeit in Konstanz zu erscheinen.
Ignatada MIß April 6.
Barceluna. Kronarchiv, Reg. 2442 f. 58''. Rom, Vat. Bibl.. Cod. Barb.
XVI 78 f. 73^.
Reverendis in Christo patribiis dominis s. Romane ecclesie
cardinalibus amicis nostris carissimis Alfonsiis Dei gracia rex Ara-
gonum, Sicilie etc. salutem . . . Quia in concordia intei' serenis-
simum Romanoriim regem, congregacionis Constancie diversosqiie
legum et principiim christianitatis ambaxiatores multosqiie pre-
latos obedienciariim vocatorum olim Oregorii et olim Johannis ex
ima parte et reges nos ac principes seu eoriim ambaxiatores obe-
diencie d. Benedict! ex altera in et super factis unionis sancte
matris ecclesie et sedando inveterato iamqiie inarcessibili scismate,
auxiliante Spiritus sancti gracia, post multos labores inita, facta
pariter et firmata inter alia est provismn, qiiod per dominos con-
gregacionis in Constancia tanquain maiorem partem christianitatis
hat vocacio ad concilium generale de omnil^us illis obediencie
dicti d. Benedict!, qni concilio generali interesse possunt et debent
sub forma, quam vobis novimus esse missa. Ecce, quod a dicta
congregacione una cum salvis conductibus necessariis dicte voca-
cionis litteras suscepinnis, qiias una cum ista paternitatibus ve-
stris mittimus presentandas. Ideo paternitates easdem rogamus
et per viscera misericordie Jesu Christi requirimus et monemus
et, quo astrictius possumus, dicinms et ortamur, quatenus omni
more dispendio resecato die dictis litteris assignata in dicta civi-
tate Constancie comj)areatis pro causis in eisdem litteris expres-
satis, tractandis, complendis et eficaciter exequendis. Absit enim,
in Christo patres, quod aliqua quam magis legittima racio acces-
sum vestrum diferat seu excuset, cum ibi de tanta salute fideliuin
agitur animarum. Vobis, qui eorum curam geritis, non sit fas
retrahere a laboris quantmicunque gravis onere pedes vestros,
ymo omni deposita somnolencia totis conatibus insudare, ne dicat
vobis Christus: Non potuistis una hora vigilare mecuni?-) Ipse
^) Schreiben com (i. -Tamiar.
^) Matth. 26. 40.
552 III. Absohiiitt. Benedikt XIII. und da.s Konzil.
quideni misericors iiiiserator et iustus ^) suo coinpaciens popiilo
Christiano nunc vigilat et pro pace sue ecclesie iam opere, ut
videtis, qiie non cadunt in honiine, niajina et mirabilia experitur,
cii'ca qiie si segniler vos gesseritis in die illa ti-enienda, de quibus"")
calcidum magis exiget racionis.
Presentacio vero dictaruni litterarimi fuit facta Rarchinone
quai'ta die niensis et anno infrascriptis. Datum in villa Aqualatis,
die sexta Aprilis, anno a nativitate Doniini niillesimo CCCC° sexto
decimo. Rex Alfonsus.
Fuit duplicata de verbo ad verbum.-)
Menioriale de modo tenendo per collectores et subcollectores
in presentacione convocatoriarum ad concilium Constancie.
In primis collectores Valencie statiiii investigabunt, quot sunt
prelati, episcopi, abbates, priores, capitula in diocesi sue comis-
sionis et quot sunt ecclesie collegiate et secundum numerum re-
pertum facient fieri plures copias littere seu bulle convocatorie
manu notarii roboratos.
Item presentabunt unam bullam convocatoriam episcopo Va-
lentino et capitulo ad hoc specialitei- congregato. Et presenta-
bunt primo litteram regis et illa lecta presenta})unt bullam con-
vocatoriam, de qua presentacione ilico faciant confici publicum
instrumentum. Et illud in forma autentica remittatur d. regi.
Littera originalis convocatoria capitulo relinquatur, cum sit eccle-
sia metropol itana.
Item Omnibus prelatis singulariter singulis cum littera prenar-
rata regis presentatiu" copia auctentica bulle convocatorie . . .
Item illud idem obsei'vabitur in capitulis ecclesiarum collegi-
atarum.
Item ex superhabundanti prima die dominica, cum populus
conveneilt ad divina, coi)iam littere convocatorie de Latino in
Romano redactam publicari facient ...
Item avisentur collectores et subcollectores, quod ipsi persona-
liter presentaciones faciant adeo, ut cesset omnis suspicio fraudis.
(240) Kard'maldiakon Petrus s. Ängell an K. Älfons : Ausführliche
Charakteristik des verstorbenen K. Ferdinand. Auf Alfons'
Aufforderung hätte er wohl dem Verstorbenen antworten
a) So Reg. In XVI 78 f. 730 ist für das Wort eine Lücke-
') Psalm 111, 4.
*) Das Folgende; Rey. 24i2 f. 57 >■• .
E. Benedikt XITI. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Waiil >rartins V. 553
kmiiien, der iltti gekanitf und dcsscit Caritas er (jekatud
habe. Alfons könne er nur vor dem Irrweg warnen. Schil-
derung des Verhaltens seiner Vorfahren gegen Clemens VII.
und Benedikt Xlll. Klage über das Verbot für die Bischöfe.
Benedikts Konzil zu besuchen und ihn Papst zu nennen. Er
tadele nicht die Unionsbestrehungen, sondern die Form. Bitte,
die Prälaten kommen zu lassen. Pehiscola (1416) April 20.
Hier nach h'o)ii. Vatik. Bihl., Cod. Barberini XVI 83 f. 37. Das Ür. J'ap.
Barcelona hat allein das Datum.
Excellentissimo principi et serenissiiiio d. doinino A. Aia-
gonuiii et Sicilie regi Petrus sancte Romane ecclesie indignus dia-
conus dictus cardinalis sancti Angeli cum ij).sius humili recommen-
daciüue, quidquld peccatoris poterit valitudo et ad pacem ec-
clesie procurandum veraciter et ad impendendum sublimitati vestre
ühtatissimos famulatus. Vestram reverenter suscepi michi desti-
natam epistolam, in qua primum serenitas vestra dolenter refert,
quod me didicisse iam credit, ohitum scilicet domini regis excel-
lentissimi patris vestri recoUende memorie die secunda mensis
instantis christianissime vita functi. Verum est, (iiiod iam didi-
ceram et cum quanta cordis amaritudine didici et corporis dolore
portavi et porto, ipse testis est, qui nostros omniuin dolores in
suo corpore tullit. Sed quis fidelium amarissime non dolebit, si
vel tenuiter cogitare ceperit, tante parlis christianitatis evidentem,
ut ita dixerim, eiulatum, sectarum infidelium iubilJum, ad quas
ladicitus evellendas sue regle maiestatis ardentissima festinabat
iutencio, pi'opliecto tanto splendidiiis, quanto solam suis creatis
gloriam expectabat. Quod, ut ita oppiner, preclarissimas suas
virtutes illa lacrimosa devocionis suasere suspiria, sine quibus
sua serenitas loqiii non poterat, quando michi dignata est aperire
magna magnalia, que pro Christi fide sub eins firma fiducia facere
cogitarat. Quis ergo fidelium a dolore abstinere poterit, puto
uempe, quod nullus, nisi qui iusto rege regi animo iniquo tulerit,
vel quam sit terre necessarium inhumanitus ignorarit? Set talis
utique fidelis non erit et consequenter nemo fidelium, qui virtu-
osum regem cognoverit, pio dolore carebit, Inter quos tanto
michi grandis inest iustissimi doloris ubertas, quanto longe ultra
merita rependebatur a sua serenitate spiritualis affectus sincerior
caritatis, non ut dolendo censeam suam regiam maiestatem istam
dimisisse coronam magis nobilem quam felicem, sed ut vehemen-
tissime deflejida nostra existimem esse peccata, quibus meo iudicio
554 III. Al).schiiitt. Benedikt XIII. und da.s Konzil.
factiiiii est, iit invictissiiiuiiii Christiane fidei atlettani, qui pro
eins exaltacione proprii fundendi sanguinis ardebat desideriis,
tani niodico tempore habere popiihis mereretur in i)rincipem et
roctoreni. qui sediciosos tuniultus et socialia bella atque civilia
ita lugabat sue maiestatis presencia tani in regnis sue eure atque
tuicioni commissis quam eciam sue dicioni subiectis, ut, antequam
fieret, admiral)ile diceretur; nam quod sui predecessores reges ex-
cellentissinii per multa regnantes quieta tempora paccata reddere
quieta nequivere, eciam plectendo. confiscando, ipse in inicio regni
sui solo verbo, vel ut loquar proprius, solo nutu placavit, quod
ego magis vi oblata divinitus quam humana industria accidisse
crediderim, illi forsan concessa virtuti, per quam in summa for-
luna minima sibi putabat adesse licenciam; ita ut in quantum
ipse fortunatissimus creatori suo cordialius subdebatur, in tantum
subditi sui virtuosi amore et ceteri non amantes timore sibi pare-
rent humilius ...
Et quantum ad id, quod sublimitas vestra dicit se velle prosequi
negocium unionis ecclesie non minus ardenter, quam inceperat ex-
cellentissime memorie pater vester, iuxta suum laudabile principium
consuniandum et quod me, quem precipue huiusmodi tangit nego-
cium. interno precatur affeetu et per viscera misericoi'die Jhesu
Christi hortatur et requirit, ut ad consummacionem tarn sacri operis
concurram cum ceteris, quid vestre serenitati respondeam, dum
magis intueor statum negocii quam intencionem \ estram sinceram,
nescio. Quid tamen d. regi vestro precellentissimo genitori respondi
geminatis vicibus, bene scio; nam serenitatis eins satis michi com-
perta benignitas et evidens presentis tribulacionis necessitas, et non
minus illa, que foris mittit timorem, divina Caritas magnam certe
prebebant fiduciam suam acrius monendi clemenciam et anime pre-
ciose pericula hostentandi iibei'ius. Vobis autem, illustrissime rex,
quid loquar? Cum quo michi non talia precessere coloquia, apud
quem lorsitan omni auctoritate carebunt mea, quantumcunque fue-
rint, dicta iuridica. Unum tamen, quod serenissimo patri vestro inter
alia multa per quendam solempnem viruni intimavi, vestre magni-
ficencie non siJlebo. Cavete, supplico, ne illa in vobis Davitica im-
pleatui" sentencia: Effusa est contempcia'') super principes et errare
fecit eos in invio et non in via.^) Invium prophecto salvo vestre regis
dignitatis honore arbitratu meo est, quem vos legitimum tramitem
a) Hs contempcio.
•) Ps. loa. 40.
E. Benedikt XIII. ii. d. Konzil v. d. Sulitraklioii bis z. Wahl ^FartiDS V. 555
appellatis, taliter scilicet Christi vicarii tractare personam, cuius
veri apostolatus signaculum estis vos. Nam de isla veritate clu-
bitare attentis principiis non potestis, nisi signaculis eins, qiie in
vobis multa conciirnmt, et precellentissimis regibus recollende me-
niorie Johanni avo') et Johanni avie fratri maximam inrogetis in-
iuriam. Nani cum apiid universalem ecclesiam verum sit, alterum
duorum primo ellectorum, Urbani scilicet intra et sancte memorie
domini Clementis extra Urbem fuisse Romaniim pontiflcem, pre-
dicti reges vel sufficienter certificati de veritate papatus pape
Clementi adherere vel ab Urbano iam recepto recedendo gra-
viter erravere. a quo utique non pro dubia suspicione, sed pro
compei'ta intrusionis veritate recedere debuere, sicuti fecisse chri-
stianissimos principes constat, et precipue avum vestrum, qui
inter onmes mundi principes pro veritate scienda et per viros
fidelissimos in scriptis redi^enda instancius laboravit. Si ergo
verus papa vestre serenitati censendus est sanctissimus dominus
noster d. B., ut et apud vos victrix onmium veritas vincat, et
signacula vestra certissima et persone predictorum regum subli-
mium intacte permaneant, iustum esse credetis verum Christi
vicarium vestra auctoritate suis privare iuribus, familiaribus, ah-
men tis? Crederem, quod, et si hactenus difflculter, nunc imposi-
sibiliter per tales tramites perveniatur ad teirminum, quem ob-
tamus. Intueatur. supplico, excellencia vestra, quod rex Theo-
dericus,-) dum contra papam Symacum ageretur, dicentibus epis-
copis ab eodem rege convocatis, ipsum, qui dicebatur impetitus.
debere sinodiim convocare, Deo inspirante i-espondit: Sinodalis
esse arbiti-ii in tanto negocio sequenda presci'ibere nee aliquid ad
se preter reverenciam de ecclesiasticis negociis pertinere. Si ergo,
ubi papa de heresi acusatur, ipse est, qui debet concilium convo-
care et si Imperator catholicus''') filius est, non presul ecciesie, . . .
unde est hoc, quod sanctissimo domino nostro papa') Bene-
dicto XIII. nunquam per Dei graciam a fidelibus cathollicis de he-
resi im])etitto, ad deliberandum, quid sit utilius j)ro consequenda
veraciter sancte matris ecciesie unitate, concihiuni convocandi
addimatur facultas, que non adimeretur acusato de heresi? Adi-
matiir, inquam, et qualiter? Nam non solummodo absentes
prelati impediuntur, ut veniant, sed eciam presentes compelluntur,
a) Folgt est. b) Hss papa.
^) Johann I. ron Kastilien.
^) Iheoderich der Große.
556 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
iit exeant et proclainatur. iie aliqiii euiii vocare papani audeant.
Mirimi est et veliementi stiipofe dignissiiiium, qiiod doiiiinus rex
precellentissinie inemorie pater vester cum taiita reverencia de
persona doiiiini nosti'i saiictissiiiii loqueretur et in eins regnis
proclaniaciones fierent, ne aliquis eiim Ronianuni audeat vocare
pontificeni: ego nescio, quid hoc sit. Nani si predictus rex illustrissi-
mus iniustum esse existiniabat sanctissimuni dominum nostrum
vocare papam, quare ipse vocabat'? Et sui ambaxiatores solempnes
eins nomine pai)a]em revei'enciam impendebant? Kursus si iustum
est ipsum papam vocare et sue sanctitati reverenciam papalem
inpendere, quam utique obtimam partem ellegit sibi sapientissinnis
rex predictus, unde lioc, quod cum tantis penis imperatur subiec-
tis, ne papam nominentV Quid est, quod aliud consilium princeps
pro se accipitet, aliud subditis im])ertitur*? Nunc ergo, o benignis-
sime rex, ne vobis fastidiosa et admodum rigida mea })rima vide-
atur epistola, finem imponendo sermonibus notum vestre sublimi-
tati existat, quod non solummodo michi, cui valde minus est in
re quam in nomine, set eciam fidelissimis et doctissimis viris,
qui non secuntur premium aliquod nisi Christum, modus iste, qui
tenetur contra apostolicam sedem, non soluni apparet indirectus
trames* ad consequendam in ecclesia veram pacem, set eciam
magnuni videtur devium, taliter, ut, quanto longius per id pro-
ceditur, tanto remocius a fine obtato distatur. Set forte ista au-
diendo dicetis: Non videtur clerico talia scribenti michi esse summe
necessarium pro et ex debito regle dignitatis et paterno voto
sanctissimo ardenter pro pace ecclesie laborare debere. Non dico
nee vollo hoc dicere, o benignissime rex, ymo michi videtur, quod
inexcusabilis vobis est indicta necessitas, non solum ardenter set
ardentissiine pacem ecclesie procurare. Nee enim oblitus sum,
ubi legi beatum Ysidorum splendide ad nostrum propositum inqui-
entem: Cognoscant principes seculi, Deo se debere esse redituros
racionem pi'opter ecclesiam, quam Christo tuendum suscipiunt.
Nam sive augeatur pax et disciplina ecclesie per fideles principes
sive solvatur, ille ab eis racionem exhigit, qui eorum potestati
suam ecclesiam tradidit committendam. Et ideo non est michi
sermo, ut mirer, principes seculi excitari vivaciter ad extirpandum
radicitus antiquatum et pestiferum scisma dolendum, quia magis
mirari debeo, quare tanto tempore dormierunt, et sie non de pa-
tris vestri Serenissimi intencione multis extollenda laudum pre-
coniis nee de zello suo fervido et sincero; idemque de vestris. Set
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V. 557
de modo iiiichi cum vestra benig-nitate concertacio presens est.
Nain qui intencionem et zelliim patiis vesti'i leprehenderit, vel
voluntaiie iudicabit, vel, quales fuerint, penitus ignorabit. Ego enim
cmii Sana consciencia non possem repreliendere, quia vere credo,
quod ipse rex fortissimus non solummodo regna, set et personas
siiam et filiormn suorum certissimis exposuisset periciilis pro pace
ecclesie consequenda. Scio enim in minori casu, quid de uno ve-
strum filiorum suorum pi'opter zellum fidei sua regia maiestas fa-
cere decrevisset, quod fortasis alius princeps longe im])ar nunquam
obtullisset. Hoc est ergo, quod vollo dicere, ut modus exsecuci-
onis in presenti negocio ita sit iustus, ita honestus, ita equus, ita
splendidus, ut zellum et intencionem clarificent et extollant. Ad
quod, o benignissime rex, excellencie vestre unam supplicacionem
offero, vel ut ita loquar filio eins, quem vere dilexit anima mea,
eciam non petenti consilium presto, ut scilicet permitatis ad sedem
apostolicum vocatos venire prelatos, taliter, quod remotis obsta-
cidis in libertate debita Romano pontiflci libera possunt provenire
consilia. Nam pie crederem, quod, si ista facitis, vel pace optata
gaudebitis vel non carebitis pacis fructu. Dum tamen vos labo-
retis, vere possem'*) dicere: Quid est, quod ultra debui facere
vinee mee et non feci.^) Meam autem inutilem operam, quam
requiritis, vestra serenitate canonice procedenV' tanto imperciar
cordialius, quanto post salutem anime mee nicliil est miclii ec-
clesiastica pace amabilius. Nam de intencione mea testis est
Dens et nonnulli optimi viri. Vestram maiestatem conservet
Christus. Amen.
Scriptum Peniscole sub meo sigillo secreto XX. Aprilis.
(241) Francesch Dci^phigties an K. Alfoiis : Gestern wollte er Doku-
mente aus Konstanz den Kardinälen übergeben, mit einem
Briefe Alfonsos. Am Strande von Peniscola verbot ihm Rodrigo
de Lima den Eintritt. Endlich nahm der Arclüdialon Diago
Martin von Cuenca an diesem und dem folgenden Tage die
Dokumente in Empfang, worüber ein Notariatsakt erfolgte.
Benicarlö 14W Ajrril 25.
Vollstäiulifj (jeil ruckt Pniii y Puig S. 575.
. . . Hir hora de vespres vel quasi, que era comptat XXIV
del present mes ani a la vila de Paniscola per presentar als senyors
a) Hs posse.
') Jscii 5, 4.
558 in. Abscliuill. Bciiodikl XIII. uiul das Konzil.
de cardenals les letres, carta e provisio, les dues de les quals
son fetes en Constanca e traineses a, vos, senyor, e per la vostra
senyoria a iiii reineses, iiianant a mi, que pi-esentas aquelles als
dits senyors de cardenals enseiiijis ab una letra patent per vostra
senyoria (raniesa a aquells^) ... K quant yo, senyor, fuy en lo
arenal davant Paniscola, vench a nii mossen Rodrigo de Lima,
comanador de Mongo e capita ques dix de Paniscola ab alg-unes
gents darinas e ballesters, dient nie, qne volia. E yo respos,
que volia entrar en la vila per presentar algunas provisions als
dits cardenals. E eil dix me, que no podia entrr.r dins la vila
de Panis(-ola, e per mi foncli dit, que si faria, eil replicant, que
certes noy entraria. E IIa donchs yo li mani ab manaments
sini])les e penals, (pie eil me lexas enti'ar. E eil respos a cascun
nianament, quelli donas per scrit e quey respondria. E estants
axi altercants vench lum hom e dix me, que, si a mi era plasent,
los dits cardenals trametrien qualque persona ab poder bastant
per rebre les dites i)rovisions, e axi enseg-ui, que apoch instant
vench a mi hun hom, quis appellava Diago Martin, ardiaqua de
Conqua e camarlench del cardenal de sent Staci-), dient haver
poder dels dits cardenals de pendre les dites provisions, les quals
li liuri copia devents decontinent liurar aquella als dits cardenals.
E huy data de la present, senyor, yo si son tornat per presen-
tar la forma del segon capitol mencionat en la dita vostra pro-
visio feta en Constanga e he fet semblant proces, que fiu hir, e
lo dit Diago Martin ha presa copia de la dita ferma e ha promes
donarla als dits cardenals e ha feta relacio, que en lo dia passat
havia donades e liurades les dites altres copies a aquells, e re-
queri lo notari, ab qui yo fiu los dits actes, que no cloes de
aquestes presentaciones alguna carta publica, tro quels dits carde-
nals hi aguessen repost. E de tot ne fe fet fer acte publich e
testhnoniat e requestes cartas i)ubliques . . . Scrita en lo loch
de Benicarlü a XXV die de Abril . . . mil CCCCXVI . . . Fran-
cesch Desplugues.^)
') Schreiben vom 6. April.
'•*) Alfonso Carillo.
^) InstniMion K. Alfonsos an den lochtinent de crovernador de la Plana Fraii-
cesh Desplugues : . . . Lo dit lochtinent fara fer carta publica, com los cardenals
son en Paniscola e fara son poder ab bones maneras e inducciones de intrar dins
lo dit loch de Paniscola per fer la dita presentacio ... E en lo cas. (jiie lo
dit lochtinent no posques dins entrar, fara devant lo dit caslell publicar ab
veu de creda ab Irempeta les dites letres o cartes. E en apres fara son
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V. 559
(242) Zivci Eutwürfc zu Ärihvorfo) der Kardinäle in Pcniscola auf
die littera convücatoi-ia com 4. Februar (1416 nach April 2ö.J \)
A. Bruchstück: Ausführliche Darstellung des Lebensganges Bene-
dikte^ XIII.
B. Die Kardinäle lehnen die Berufung nach Konstanz cd); be-
tonen den Machtvorrang der ecclesia Komana. Der Papst
kann vmi niemand gerichtet, Reformen nicht ohne ihn vor-
genommen werden. Sie bitten dringend um Genehmigung
eines der von Benedikt vorgeschlagenen Wahlorte.
A. Rom.. Vat. Bibl, Cod. Bnrh. XVI S3 f. 194. Konzept. Läuft zutetzt
i)i einzelne Fragen mts: Que cum ita sint, quid adhuc nostrum expectatis
responsum? Quis vos ludices constituit sujjer nos? Viele Korrekturen.
B. Rom, Vat. Bibl.. Cod. Barh. X\I 83 f. 191: Responsio ad congrega-
cionem Constancionsem, que poss(^t dar! per sacrum collegium. Ubergeschriel)en
mit anderer Tinte ist: que posset dar!. Das Ganze Reinscliriff.
A. Miseracione divina sacrosancte Romane ecclesie cardinales
cum sanctissiino in Christo patre et beatissimo domino, domino
nostro clementissimo papa Benedicto XIII. Paniscole residentes
et sacrum collegiuni facientes reverendissimis patribus, qui a non-
nullis cardinales, patriarche, archiepiscopi, episcopi et prelati
vocantur, Constancie Magimtine provincie congregatis salutem et
pacem vereque unionis affectum pariter et offertum. Ad nostram
noveritis pervenisse noticiam sumptum quarundam litterarum ve-
strarum nobis directarum tenoris sequentis.-). Inseratur.
Hec sunt ad litteram verba vestra, ad que, ut responsum
congruum positis accipere, aliqua in facto consistencia, (|ue
notoria invictaque veritate firmantur "), ad clariorem'') dicendorum
evidenciam oportune nobis videtur inserere^) . . . Quo^) car-
nis nexibus absoluto electus fuit concorditer nomine discrepante
poder de ficar e figir translats auctentichs de aquelles en les iiortes de la
dita vila de Paniscola . . . Reg. 2441 f. 83^'.
Am 30. Mai berichten drei Beamte über ,1a streta guardia de Paniscola . . .
En Paniscola ha una galea armada e una galiota e un barganti, per que a la
guardia de la mar vostra senyoria pus es informada, faga la provisio . . . A
la guardia de la terra . . . fem et farem nostre poder. (Or. Pap.)
a) Hs darüber tucntur. b) Hs darüber lucidiorein.
') V(jl. Pnig y Puig S. 575.
-') Die littere convocatorie vom 4. Febr. 1416 ,Quamquam misericordie
Domini'. Gedr. Hardt IV 8ii6. Vgl. auch Hardt II 544 und IV 929.
^) Jetzt folgt die Erzählung von der Entstehung des Schismas.
*) Dh. Clemens VII.
500 in. Abschnitt. Benodikt XIII. und das Konzil.
sanctissiiiius d. B., cuius fides, ciiiiis solercia, cuiiis labor, cuiiis
doniqiie opera fructuosa i))so legacione fiingente iaiii illiistrarunt
Ispanias; reg^s equidem et regna Castelle et Aragonie et Navarre
siimiiiis eins vigiliis, indeffessis stndiis, exquisita diligencia modis-
(|ue siiavissiniis, dulcissiiiiis, iustissiinis, prostantissimis et ser-
iiionibiis omni acceptacione dignissiniis veritatem scisniatis agno-
verunt, quin eciani regnmn Portugalie, ubi obiecta manifestis
anctoritate pericidis labores graves perpessus est. Veritatis fere
apud onines fructii, ut verissiniiliter creditur, minime caruisset,
nisi mors excellentissime meniorie regis Ferdinandi ^) regnique
tni'bines obstacula prestitissent. Itaque Hispaniaium legacione
gloriose et fructiiose finita et relictis pace regnis, lege pluribiis ex
ludeis, quiete nionasteriis, ecclesiis ordlne, universitatibiis forma,
clericis disciplina po])nlisque virtuosis operacionum exemplis, ab
Ispaniis vocatur mittendus eadem facturus in Galias, serenissimo
rege Francorum egregiisque ducibus ipsum in legatum petentibus,
cardinalibus cunctis sue nacionis preteritis. Mittitur utique lega-
tus in F'ranciam nee solum reverendissinms reputatur a Galicis,
set eciam benignissimus et cardinalis dignissimus ab Anglicis pre—
dicatur. Finita tandeni strenue legacione secunda ad curiani
Romanorum revertitur ibique, cuius honestatis, fidelitatis, frugali-
tatis, benignitatis, zeli et tocius composicionis et apud summum
pontificem et apud sanctum collegium totamque curiam omni tem-
pore reputatus fuerat, onmibus notum est. Nempe non post
multos dies domino demente defuncto in papam eligitur, ut
superius dictum est. Eligitur, inquam, non solum sine precibus
suis, set eciam cum multis et validis contradictionis clamoribus
uberimisque singultibus lacrimarum. Eligitur nemine discrepante,
in tantum, quod citra montes nescitur umquam electionem Ro-
mani pontificis in tanta concordia processisse. Eligitur denique
ab Omnibus anticjuis cardinalibus tam ab illis, qui interfuerant in
pretensa electione Bartholomei Barensis quam ab illis, qui elege-
runt dementem, nee non eciam a cardinale sancti Marcialis promoto
per papam Innocentem sextum, qui nee Bartholomei nee Clemen-
tis eleetioni interfuerat nee non ab aliis, quos d. Clemens eardinales
creaverat. Electus est postremo magis miraculose quam aliter;
quis enim credere potuisset, quod eligeretur vir maioribus eeelesie
satrapis tam suspectus, (pii eciam vivente demente pati non
poterat mores illorum, qui eontradicendo faciliter eius electionem
') K. Fercliiicmd I. von Portnyal starb 1383.
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V. 561
poterant impedire et eciam postqiiani facta fuerat electio contra-
dicentes ab ipsa facilime resilire . . . Ipso sine prece, sine precio
sie electo, ymmo effugiente, recedente, reclamante et se niulti-
pliciter excusante tandemque vix finaliter acceptante, multorum
corda percussa sunt, et quid fecerant, quare vero homineni tani
contrarium moribus suis sibi prefecerunt, receperunt amarissime
cog-itare et vehementissime adinstari (?), ubi fuerant, quando
eleg-erant, vel ubi uionebant, quando noUentem acceptare in sua
voluntate non sinebant et ad eb'gendum alium sibi propicium
iocundissime non transibant, ut hec ... ex ipsis relatibus com-
perta fuerunt . . . Denique predictus dominus noster, incipiente")
feiiciter gubernare papatuni et uiensas nunuilariorum et tabulas
vendenciuni colunibas accuratissime subvertere cunctasque no-
toi'ias Romane curie spurcicias pro viribus elimante, cause extir-
pacionis scismatis iam diu iacenti consopite tam vigilanter cepit
insistere, quod multi ex ecclesie principibus delictis affluentes,
timentes perdere locum et gentem, ceperunt molestissime ferre
et graves inimicicias perpetuasque discordias inter ipsum et do-
minos de Francia seminare^) . . .
B. Miseracione divina sacrosancte Romane ecplesie cardinales
cum sanctissimo in Christo patre et beatissimo domino nostro
papa Benedicto XIII. Paniscole residentes et sacrum collegium
facientes reverendissimis ac reverendis patribus, qui a nonnullis
cardinales ac patriarche et reverendis patribus, qui archiepiscopi,
episcopi et prelati a nonnullis vocantur, et ceteris venerabilibus
viris Constancie Maguntine provincie congregatis salutem et pacem
vereque unionis affectum pariter et effectum. Ad nostram noveritis
])ervenisse noticiam sumptum quarumdam literarum vestrarum
nobis directarum, quibus respondentes dicimus, quod, qui tenetur
alicui sancto operi solicitam curam impendere, tunc laboris sui
niercedem fidenter petere potest, quando vere dicere valet: Quid
est, quod ulti'a debui facere et non feci-)? Nam qui ante ob-
tentum finem desinit illud facere, per quod erat consecuturus
a) So die falsche Konstruktion.
^) Dann folgt die Schilderung der fünfjährigen Gefangenschaft in Avignon,
der auffallende Tod seiner Angreifer, Entziehung und Wiedererlangung der
Obödiens usw.
-) Jsai. o, 4.
Finke, Acta concilii Constanciensis öO
562 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
obtatum, quomodo ab eternitatis auctore dicente:^) ,Qiü perse-
veraverit usque in finem, hie salvus erit' finis neglecti tanquani
optenti iiiste petiturus est premium ? Nempe cum vos, reveren-
dissiiiii patres ceterique reverendi et venerabiles viri, operi sancio
ecclesiastice unionis exquisitam teneamini impendere curaiii, ini-
pendere et vos ipsos, quomodo preteritos recoientes labores con-
solari potestis, si modicum id, quod superest quodque faciliter
adimplere et per quod ad flneui debitum pervenire valetis, facere
recusatis? Ascensus quidam nobis putandus est, ut inquit bea-
tissimus Gregorius Nazianzenus, vita presens, ex quo nicliil refert
explicuisse, quod ascenderis, nisi, quod restat, evaseris. Quid
igitur confert vos pro pace ecclesie consequenda varios, ut dicitis,
perpessos fuisse labores et per anni circulum et ultra circa id
vaeavisse, sudoresque vestros et animos, ut dicitis, aptasse, si
id, quod restat, finemque debitum prestat, probamini contempsisse?
Quid Sit illud, queritis. Libera papatus sanctissimi domini nostri
resig-nacio, quam vos petitis, sed oblatam acceptare non vultis,
sine qua, ex quo declaracionem veritatis papatus refutatis, non
videmus, qualiter ad unionem veram pervenire positis^), prout, si
reminisci dignemini, non solum iure, sed experiencia didicistis.
Verum cum dicitis, quod dies Domini, in qua pace frui optabatis,
et si nondum venerit, appropinquat tarnen, quia arras eins vos
reperisse nunciatis, eo quod sponte cessit ille, qui dicebatur
Gregorius, sie eciam, ut dicitis, ille, qui nominabatur Johannes,
facere voluit et.fecit. Certe, patres prestantissimi, arras istas
vos reperisse gaudemus, et in modico esse, ut sponsa suo tradere-
tur sponso, si vesti'e circumspectiones cuncta vellint diligenter
attendere, clare conspicimus. Nam ex quo sponte cessit Angelus
Corrario, qui a sibi adherentibus duodecimus nominabatur Gregorius,
idemque facere voluit et fecit per vos deiectus ille Baltasar,
qui a suis adherentibus Johannes vicesimustercius dicebatur, quid
restabat aliud ad pacem consequendam optatam, quam quod vos
converti dignaremini ad pastorem et episcopum animarum vestra-
rum, sanctissimum dominum nostrum d. Renedictum, de cuius
veritate jiapatus multi, qui ex vobis certi sunt et veri apostolatus
signacula receperunt, alios dubitantes vel eciam contrarium oppi-
nantes sufficienter certificare valerent. Sed forsitan ista audien-
tes ridenda et quoniam vestris sunt contraria votis iudicabitis
a) Korrigiert ans nuiHiuani perveiiivp poteriiis.
V Matth. 10, 22.
K. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V. 563
contempnenda : Nos tarnen non cessanius ortari, requirere et
monere, dicentes cum fidiicia: Summiim bonum est in hac vita
iusticiam collere et sua cuique iura servare/) sed nee viam re-
nunciacionis fere toti christianitati tarn »diu coricupitam reprobare
intendimus, si modus debitus teneatur, ut sequens ellectio flat
canonice, et omnes actus necessarii celebrentur in debita libertate.
Cum autem subiungitis vos misisse nuncios vestros cum serenissi-
mo Romanorum et Ungarie rege ad sanctissimum d. n. papam
etc., noveritis nos ipsos vidisse et eorum requisiciones et instancias
audivisse, qui, si dignati fuissent se racioni subicere, iam dies
Domini optata, in qua pace frui sperare vos dicitis, probabiliter
advenisset. Constaf) equidem sanctissimum d. n. papam eis
apperuisse certas vias et praticas bonas, bonestas, iustas, rationa-
biles, utiles et securas non indigentes longo discursu temporis,
non timentes infectionis periculum vel tumultuose multitudinis
seu congregacionis disciimen nee terrorem seu impressionem po-
tentis principis vel cuiusque alterius formidantes, per quas omni
cessante scrupulo, si acceptate fuissent, iam habuissemus in eccle-
sia veram pacem. Que cum ita ex earum inspectione clarescant,
non videmus sanctissimum d. n. nollentem, ut dicitis, cedeje seu
eciam diferentem; ymo videmus ipsum non tantum uno modo,
sed pluribus suam renunciacionem Offerenten! et executare pro
pace ecclesie cupientem. Cessante igitur vestre litere fundamento
lucide potestis perpendere, quam impossibile, indecens et penitus
inhonestum nobis esset facere, quod vos requiritis et monetis.
Denique cum nos sanctissimum d. Benedictum semper pro vero
papa tenuerimus et eciam teneamus et ab ipso multa sui veri
apostolatus signacula receperimus, quomodo cum illis, quibus
pro eorum actibus ipse inimicus est, in uno concilio convenire
poterimus, quibus loqui institutis apostolicis prohibemur ? Volun-
tati equidem eins prudenter obsecundare debemus et avertere
nos ab illis, quibus i])sum sentimus adversum. Nostis eciam,
reverendissimi patres, quod, sicut melior est obediencia quam
victime et ascultare magis, quam offere adipem arietum,^) ita
quasi peccatum ariolaudi est repugnare, et quasi zelus Idolatrie
nolle acquiescere, quod specialius circa obedienciam summo ponti-
fici debitam sancti patres intelligunt, cui quisquis non obedierit,
a) Hs constant.
') Corp. iuris civ.
'^) I Reg. 15, 22.
36=*
564 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
percepti honoris liostis esse nullatenus diibitatur. Peccatum enim
paganitatis incurrit quisquis, diiiii christianiim se esse asserit, sedi
apostolice obedire contempnit. Quomodo igitur sub obediencia
sanctissimi d. n, pape permanentes, si qiiod dictum est evittare
ciipimus, vestris precibus obtemperare valebimus? Quamobrem
vestris reverendissimis paternitatibiis ac venerabilibus priidenciis
respondemus, quod ad vestram congregacionem ire non possumiis
nee debemus, precipue vero attentis illis, ad que vocamur, pro-
babiliter credimns, quod si, quod absit, vestris requisicionibus incli-
nati ad vestram stantibus terminis congregacionem iremus, non hoc
esset ob scisma sedandum et unionem ecclesie procurandam, ut
vestris continetur literis, sed ob multiplicanda subscismata et sanc-
tam matrem nostram ecclesiam lacerandam. Vocamur eciäm a reve-
rendissimis paternitatibus vestris ad eiusdem ecclesie reformaci-
onem complendam tam in capite quam in membris, complendam,
inquam, ex quo et aliis fide dignorum relatibus hquet, vos iam
reformare cepisse, et quo iure ceperitis, penitus ignoramus. Nam
quod non sohnn vestra congregacio, sed eciam sacra conciha
Romane ecclesie matri ecclesiarum omnium et magistre, capiti-
que et cardini possint imponere ullam legem divina et humana
lege negatum esse manifeste cognovimus, ymo eciam sacra concilia
per Romane ecclesie auctoritatem et facta esse et robur accepisse
didiscinms et quod ipsa Romana ecclesia, que prima est, ita re-
liquis ecclesiis vices suas credidit largiendas, ut in partem sint
vocate sollicitudinis, non in plenitudinem potestatis, et quod sedes
inferior pociorem solvere vel ligare non potest sacro canone
attestante credidimus. Numquid ergo gloriabitur securis contra
eum, qui secat in ea, aut exaltabitur serra contra eum, qui trahit
eam,^) et si gloriari libet vestre reverendissime paternitati, que
dicunt sedem vacare, sede vacante in tahbus innovacionibus
glorientur? Nobis vero absit gloriari") in talibus, ne ambulemus
in magnis nee in mirabihbus super nos ^) et iustissime repi*ehenda-
mur tanquam nobis alciora querentes, nobisque foreiora temerai'ie
scrutantes, nobis, inquam, sancte Romane ecclesie cardinalibus
sub obediencia sanctissimi d. n. pape permanentibus, quibus luce
clarius eonstat non posse quenquam, qui minoris auetoritatis est,
eum, qui maioris potestatis est, iudiciis suis addieere, absit glori-
ari in reformacione, quam dicitis. Seimus equidem, quod, quis-
1) Jsai. 10, 15. — -) Nach Oal. 6, 14. — ^) Nach Ps. 130, 1.
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V. 565
quis ciiilibet ecclesie ins siiimi detialiit, iniusticiani facit, qui vero
Romane ecclesie privillegium ab ipso suninio omniuni ecclesiaruni
capite tradituni auferre conatiir, hie procul dubio in heresini
labiliu', et cum ille vocetiu' iniustus, hie est dicendus hereticus.^)
Fidem quippe violat. qui adversus illam agit, que mater est fidei,
et ilK contumax invenitur, qui eam cunctis ecclesiis pretiilisse
cognoscitur. Nos igitur non capud ecclesie velle reformare, sed
cum Ambrosio in omnibus sequi magistram sanctam Romanam
ecciesiam profitemur, miserabilem esse cognoscentes insaniem, si
filius patrem, discipukis magistrum sibi conetur subiugare et iniquis
obügacionibus illum sue potestati subicere, a quo credit non sohmi
in terra, sed eciam in cehs sese ligari posse et solvi. Rem quod
in predictis vestris literis sequitur, nos vocari ad deiectionem d.
n. pape effectualiter faciendam, quam dolenter audivimus, ipse
testis est, qui nostros omnium dolores in suo corpore tullit, quique
deiectionem predictam suo sine questione arbitrio reservavit.
Quamvis autem sciamus vobis nota esse, que loquimur, pauca
tamen statim subiecta vestris reverendissimis paternitatibus ac
reverenciis circumspectis offerimus recollenda, quibus inspectis
contremiscimus deiectionem, quam dicitis non solum facere, sed
audire, et merito quidem, Nam si sancti patres apud Calcedonem
in tantum detestati sunt Dioscuri presumpcionem, ut idcirco eum
potissimum sine ulla resticucione dampnarent, quia ponens in
celum OS suum lingua eins transeunte super terram-) in sanctum
papam Leonem excommunicacionem dictavit, quid dixissent, quid
statuissent, in quantumve detestati fuissent deicientem, si sine
Ulla restrictione dampnarunt excommunicacionem dictantem.
Denique si pape sue et fraterne salutis neghgentis, inutilis et
remissi taciturnique a bono innumerabiles populos secum ad
gehennam trahentis culpam istinch(?) nemo mortalium audebit
arguere, et si de gravissimo crimine Marcellinum urbis Rome
episcopum presentem, convictum atque confessum collecto univer-
sorum sanctorum episcoporum concilio nullus eorum in eum pro-
ferre sentenciam ausus est, dicentes ei : Nolli audiri in nostro
iudicio, sed collige in sinn tuo causam tuam, quia prima sedes non
iudicabitur a quoquam, et si nemo iudicabit primani sedem, nee
enim ab augusto nee ab omni clero, nee a regibus nee a populo
iudex iudicabitur, quis iam eorum, quos catholicos fllios Romana
^) c. 1 Di. XXII. — -') Ps. 72, 9.
566 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
ecclesia Iiactenus reputavit, pacienter aiidire poterit deiectioneni
veri Christi vicarii cunctos iudicaturi et a nemine iudicandi, quem
noii soluiii bene christianiim semper manifeste cognovimiis, sed
eciam bonuiii christianiim a suis bonis fructibus racionabihter
oppinamur: Nee putent vestre reverendissime paternitates, quod
sanetissimi domini nostri Mos et sanctitas paucarum tantum
singularium personarum testimonio predicetur, quin ymo univer-
sah testimonio sacri generahs concilii Perpiniani celebrati idem
vere dicitur idemque rectissime coinprobatur. Constat enim
notoria veritate, quod interrogacioni, qua beatissimus d. n. papa
de sua fide percunctatus est, et protestacioni, quam fecit, sacram
generalem sinodum concorditer respondisse, quod predictus dominus
noster christianus erat, sanctissimiis verissimusque Christi vicarius,
a quo tempore citra in nichilo eum defecisse vidimus, in miiltis
autem suam sanctitatem scimus clero et populo virtuosissime
providisse, reformacioni ecclesiarum et ordinum accuratissime
conspeximus institisse, conversionemque infidehum et precipue
Judeorum cum tantis laboribus, vigihis et fere incredibilibus ex-
pensis modisque suavissimis tahter procui'asse, sicut de nuHo
predecessorum suorum a beato Silvestro citra legitur. Et si nos
silleremus, multi clamantes dicerent. Si vos sihere vultis, qui
miilto magis clamare deberetis, bene onmia fecit, nos tamen non
possumus, que vidimus et audivimus non loqui. Quomodo igitur
ecclesiam scandalizare dicitui', qui ipsam fetu nove prohs amp]i[fi]-
cari procurat, qui ab ipsa omnem spurciciam ehminare non cessat,
qui in quacumque materia, precipue in ista dolendi scismatis
semper se paratum exhibuit acquiescere racioni, qui viam iusticie
pro sedando scismate semper obtidit et onmibus aliis viis pre-
ferendam, quantum potuit, predicavit, qui nullam viam, per quam
possit imiri ecclesia, nunquam exclusit, qui viam cessionis onmibus
ahiis in pratica premittendam concessit, pro cuius exsecucione
maximas expensas, gravia pericula et labores permultos subiit
et opportuno in tempore Perpiniani et Paniscole praticas et ob-
laciones iustas et racionabiles eius apperuit, quibus si racionabi-
hter essent ahqua addenda, mutanda vel minuenda, ambaxiatoribus
vestris in sui presencia constitutis iha se additurum, mutaturum
vel detraturum obtuht. Ecce, patres reverendissimi, succincte ahqua
de motivis nostris, propter que non possumus facere, quod re-
quiritis et rogatis, vestris sunt paternitatibus reverendissimis
exphcata, et scienter pauca perstringimus, quia scientibus legem
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V. 567
nos loqui cernimus, easdeni leveiendissiinas paternitates finaliter
obsecrantes per viscera iiiiseiicordie Jesu Christi et per asper-
sionem sui preciosiusimi sanguinis nostreque redenipcionis precium
exorantes, quatenus alterani de viis cum praticis per sanctissimum
dominum nostrum papam appertis acceptare et breviter, quantum
in vobis erit, executare vellitis. Nam ex quo lepram scismatis
a sancta ecclesia optare vos dicitis evelli radicitus, et si grandem
rem dixisset nobis propheta, nonne facere deberetis, circa difficile
equidem virtutem consistere nostis,'') quanto ergo forcius rem satis
facilem necessariam tamen vobis iniunctam a vobis petitam certe
cum bona consciencia nullatenus refutare vel denegare potestis.
Nicliil enim a vobis petitur, nisi loci libertas, in quo tanta cele-
bretur ellectio. 0 patres prestantissimi, omnes clamatis et fletis,
omnes audacter loquimini multaque vos facturos pro ecclesia
unienda promittitis, alius enim intrepide loquitur : ego pro sancta
ecclesia manifestis subicerem auctoritatem periculis, alius : ego
matrem meam eciam cum certa periculi mei securitate prote-
gerem, alius: ego libenter disponerem non solum capellum vel
mitram, sed eciam pellem pro pelle, et cuncta, que habeo,
darem pro sancta ecclesia matre mea, onmes ista dicitis, et
tamen mater nostra clamans et plorans nicliil predictorum a
nobis exigit, sed tantum rem nobis facillimanl sibique summe
necessariam petit, dicens : 0 quam terribilis est locus iste^),
timeo ne sint novissima -) hominis peiora prioribus, fugite ergo
de terra Aquilonis, dicit Dominus,-^) sponsus mens verus celestis,
eternus, et levate vexillum super hereditate, quia malum visum
est ab aquilone et contrictio magna,^) transite abhinc et ad talem
locum pergite, ubi stantes, tractantes et concludentes nullius secu-
laris potestatis metus exterreat, quid ergo vobis potest esse faci-
lius, quidve deberet esse iocundius ad omnium consciencias quietan-
das, quam certos, quos elegerit, mittere suficienti potestate sufultos,
II t conveniant cum destinandis a sanctissimo d. n. papa in aliquo
de locis per suam beatitudinem nominatis, eciam de illis, que
non sunt sub eiusdem sanctitatis obediencia situata ad unicam ellec-
tionem unici et veri Romani pontificis celebrandam, quod si facere
voluissetis, non vos opportuisset tantum laborare, non tamdiu
fatigatos confractosque manere, quodque si nunc dignum duxe-
ritis laborum vestrorum fructum dulcissimum et securissimum
a) So Hs.
■) Gen. 28. 17. — -) Mattli. 12, 45. — '') Zach. 2, 6. — *) Jer. 6, 1.
568 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
iocundissime decerpentes et vosmetipsos suavitate replebitis oves-
qiie nunc errimtes ad vdrencia pascua revocatas sub unici pastoris
cura fovendas curandasque aptabitis ac debituni Deo et ecclesie
inatri vestre, que vos enutrivit beneficiis et honoribiis exaltavit,
reddetis, inmarcescibileniqiie consequemini in eterna retiibucione
coronani. Si aiitem, quod absit, tante matris duxeritis contenip-
nendos geniitiis et clamores, non nobis, qui, Deo teste, iuxta nobis
datum modulum fecimus, facimus et Christi gracia faciemus, quod
vei'üs decet facere sancte Romane ecclesie cardinales pro ipsa
veraciter unienda, sed vobis haut dubiuni cuncta super hoc orta
et oritura iustissime ascribentur scandala et scismatum et sub-
scismatum nutriinenta.
Et quoniam etc. et subiungatur protestacio.
(243) K. Alfons beglaubigt bei Benedikt XIII. drei Gesandte. Pöblet
1416 April 28.
Barcelona, Kronarchiv, Beg. 2441 f. 77 '' .
Sanctissime ac beatissime pater. Mittinius eideni sanctitati
reverendum in Christo patrem nobilem et dilectos consiiiarios
nostros ai'chiepiscopuni Terrachonensem, gubernatoreni Cathalonie,
Berengariuin de Bardaxino et Johannem Gondissa]\ um de s. Maria
pro nonnulhs nostra parte referendis organo vive vocis. Quare
clemenciam vestram exoramus, quateniis super liis dictis oratori-
bus nostris dignetur tanquam nobis fidem credulam adhibere.
Almam personam vestram conservet omnipotens ecclesie sue
sancte regimini per tempora longiora. Dat. in monasterio Pupu-
leti sub nostro sigillo secreto die XXVIII. Aprilis . . . millesimo
CCCC sexto decimo. Rex Alfonsus.')
(244) Antwort der Kardinäle BenedlMs XIII. auf die Aufforderung
Alfonsos: Sie können sielt nicht von Benedikt trennen. Er-
innern, an die Antwort auf Ferdinands Aufforderung. Hätte
Alfons diese gekctnnt, würde er nicht geschrieben haben.
Protestieren gegen den Plan der Absetzung. Feierliches
Glaubensbekenntnis. Pehlscola 1416 Mai 3.
Born, Vafik. Bihl.. Coil. Barh. XVI 78 f. 74—77. Teile dieses Stückes
decken sich mit Nr. 242.
') Es folgen weitere Beglaubigungsschreiben an die vier Kardinäle.
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wabl Martins V. 569
Copia littere misse per d. cardinales d. Alfonso regi Aragonum
responsiva ad litteraiii infra scriptam, qiie incipit: Reverendis.
Serenissimo principi et illustrissimo d. Alfonso Aragonum et
Sicilie regi Carolus s. Georgii ad vellum aüreiun, Alfonsus s.
Eustachii et Petrus s, Angeli sacrosancte Romane ecclesie diaconi
cardinales necnon collegium facientes. Sumptum duplex, scilicet
quarundam litterarum necnon congregacionis Constancie patencium
litterarum cum copia cuiusdam instrumenti continentis certorum
capitulorum approbacionem per eam factam ad manus nostras
pervenisse noverit regia celsitudo, quarum perlectis tenoribus pro-
speximus nos per congregatos Constancie, sede vacante, ut asse-
runt, exorari, requiri, moneri et eciam convocari, ut infra tres
menses a die predictarum presentacionis litterarum fiende Per-
pinianum vel Barchinonam iremus et conpareremus Constancie
cum eis super infra scriptis tractaturi, scilicet ob scisma sedan-
dum, unionem ecclesie procurandam, reformacionem ecclesie tam
in capite quam in membris complendam et deiectionem d. n. pape
effectualiter faciendam et ad electionem unici Romani pontificis
procedendum et pro aliis causis et racionibus, que ad generale
concilium de iure pertinent et spectant, ad que omnia complenda
serenitas vestra nos rogabat ... et ortabatur. Verum, princeps
inclitissime, quia de rebus tam arduis tamqUe periculosis nedum
corporibus, set eciam animabus hie agitur, aliqua de preteritis hie
duximus recitanda. Et primo, quamvis racionabiliter oppinemur
non latere serenitatem vestram, quid d. regi recollende memorie
patri vestro nos bis requirenti, quod recederemus a sanctissimo
d. n. papa respondimus, tarnen ad intencionem nostram eidem
serenitati clarius hostendendam effectum responsionum '') nostra-
rum ad eiusdem serenitatis memoriam revocamus. Princeps excellen-
tissime. Cum clare memorie pater vester per ambassiatores suos
in Coquolibero nobis intimaret se de nostro recessu a villa Per-
l)iniani cum sanctissimo d. n. papa valde fuisse miratiun, sue regle
maiestati respondimus, nos debitum nostrum fecisse sequendo
dominum verum Christi vicarium, capud nostrum et tocius ecclesie
militantis. Nam si contrarium fecissemus, quod absit, Deum offen-
dissemus praviter, et fidelitas, ad quam stricte tenenmr, minime
per nos observata fuisset. In quantum vero ad predictam villam
Perpiniani ortabatur et requirebat nos debere reverti, respondimus
manifestam esse sacre scripture sentenciam inquientem : non decere
a) Hs responsum.
570 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
a capite menibra discedere. ^) In quantuin eciain subiungebat,
qiiod presencia nostra erat valde necessaria et iitilis, per
verba s. Cipriani respondiniiis, qiiod laiiii fracti ab arbore
fnictus germiiiare non possimt et a fönte rivi precisi statim
arescunt et sie, quod fi'uctificare sine domino nostro minime
valebamiis, sine cuiiis aiictoritate secimdum Bernaidiun nichil
facere poteramus. Et predictus d. rex nostra responsione, ut
apparuit, non contentus, iterum nos in Paniscola reqiiiri man-
davit dicens, quod capud nostruni omniuni essenciale et princi-
pale est Christus, ... et illi ut indubitato capiti debent meni-
bra accedere et uniri, quocumque alio inipediente oblito. Et
post hec et alia concludebat, quod non obstantibus responsi-
onibus nostris eranius ad conij)]endum illa, que continebantur
in suis requisicionibus, obligati. Ad que respondinms, quod, in
quantuni in sua requisicione dicebatur, quod Christus Dens
omnipotens capud nostruni . , . est per prius . . . diligendus,
istud nos simphciter credere et veraciter confiteri; et ad veritatem
nostre responsionis appercius declarandam premisimus, quod
Christus Dens omnipotens gubernacionem ecclesie ita ad omniuni
apostolorum officium pertinere voluit, ut in beatissimo Petro
apostolorum omniuni sumnio principaHter collocaret et ab ipso
quasi quodani capite dona sua vekit in onine corpus diffunderet,
ut exortem se misterii inteiligeret esse divini, qui ausus fuisset
a Petri solliditate recedere. Ipse enim est capud tocius ecclesie, . . .
cuius . . . legitimum successorem credebamus esse sanctissimum
d. n, Benedictum, quem verum Cliristi vicarium eins vices in lerris
gerentem tamquam capud generale omniuni christianorum et
specialius capud nostrum unionem ecclesie cum multis laboril)us,
periculis et expensis per vias racionabiles et iuridicas actenus
prosequentem et prosequi Christo propicio intendentem sequebamur
et sequi volebamus nee intendebamus quorumlibet persuasionibus
ab eins nos obedieucia separare, concludentes post multa sacre
scripture et sanetoriim patrum decreta, quod sequendo i)apam nos
sequi Christum confidebamus. Quas nostras responsiones, princeps
inclitissime, que sunt nostrarum mencium argumenta, si vesti'a
sublhnitas conspexisset, htteras eonvocaeionis Constaneiensis nobis
presentari iubere superfluum forsitan iudieasset. Nani si tune ea,
que nobis iuste videbantur inhonesta, negavimus, quo iure, qua
lege, qua fronte, qua vereeundia illa, que de se patent inhonestis-
') Nicht zu finden.
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V. 571
sima, concedemus? Qiie sunt illaV queritis. Ista, ad qiie vocaimir,
quibus nos sine niore dispendio Interesse lequiritis et rogatis.
Quamobrem notuni facimus vestre regie maiestati, quod lespon
siones nostras patri vestro memorie recolendie directas tanto
tiieniur acrius, quanto complexas recta racione et piu'a mente
confidinuTS, tantoque illis adheremus cordialius, quanto sedem
apostolicam cernimus impugnari validius et iterum tanto sanctitati
domini nostri finnius sequimur, quanto pro pace ecclesie salva
niaiestatis vestre reverencia non videmus magna et mirabilia opera
Dei, que non cadunt in hominem, ut in flne vestre littere continetur,
sed opera manuuni honiinum manifeste impediencia ecclesie veram
pacem clarissime intuemm*. Tanto, inquam, sanctissimo domino
nostro pape intendimus adherere solidius, quanto ab eo recedere,
ut perpetremus nobis impossibilia, indecencia et penitus inhonesta
requirimur et monemur. Et ut sileamus cetera in predictis con-
vocacionis Constanciensis contenta litteris, quibus et eciani istis,
que in presenti tangimus, respondere intendimus, ut debemus:
unde est, quod vocamur ab illis, cum quibus tanquam cum homi-
nibus communionis aliene nulluni fas est nobis inire certamen ad
complendam reformacionem ecclesie tani in capite quam in mem-
bris'? Complendam, inquam, ex quo liquet illam congregacionem
iam reformare cepisse; et quo iure ceperit, penitus ignoramus.
Nani quod non solum predicta congregacio, set eciam sacra con-
cilia Romane ecclesie, matri ecclesiarum omnium et magistre,
possint imponere ullam legem et divina et humana lege negatum
esse manifeste cognovinnis, ymo eciam sacra concilia per Romane
ecclesie auctoritatem et facta esse et robur accepisse didiscimus;
et quod ipsa Romana ecclesia, que prima est, ita reliquis ecclesiis
vices suas credidit lai'giendas, ut in partem sint vocate solicitu-
dinis, non in plenitudinem potestatis. et quod sedes inferior pociorem
solvere vel ligare non potest sacro canone attestante credidimus.
Numquid ergo gloriabitur securis contra eum, qui secat in ea,
aut exaltabitur seira contra eum, qui trahit eam,') et si gloriari
libet ipsi, qui dicunt sedem vacare, sede vacante in multis et in-
solitis innovacionibus glorientur. Nobis vero absit gloriari in
talibus, ne ambulemus in magnis nee in mirabilibus super nos et
iustissime repreliendannir tamquam nobis alciora querentes et
forciora temerarie scrutantes, nobis, inquam, veris Romane ecclesie
cardinalibus sub obediencia sanctissimi d. n. pape permanentibus,
') Zitate wie S. 504,
572 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
quibua luce clarius constat non posso quenquani, (|iii niinoris
auctoritatis est, eiim, qiii inaioris potestatis est, iudiciis suis ad-
dicere. Absit g-loriari in reformacione vel verius deform acione
predicta. Sciniiis eqiiideni, quod, quisqiiis cuilibet ecclesie ius
siiuiii dotrahit, iniusticiain facit, qui veio Romane ecclesie pri-
villegium ab ipso smiimo omnium ecclesiarum capite traditum
auferre conatur, hie procul dubio in heresim labitur, et cum ille
vocetur iniustus, hie est dicendus hereticus.^) Fidem quippe violat,
qui advei'sus illam agit, que est mater fidei et illi contumax in-
venitur, qui eam cunctis ecciesiis pretulisse cognoscitur. Nos
igitm- non capud ecclesie velle refoi'mare, set cum Ambrosio in
Omnibus sequi magistram sanctam Romanam ecclesiam profitemur,
miserabilem esse cognoscentes insaniem, si filius patrem, discipulus
magistrum sibi conetur subiugare, et iniquis obligacionibus illum
sue potestati subicere, a quo credit non solum in terra, set eciam
in celis sese hgari posse et solvi. Item quod in predicta littera
convocacionis sequitur, nos vocari ad deiectionem domini nostri
pape effectualiter faciendam, cum quanta vehemencia iusti doloris
audivimus, ipse testis est, qui deiectionem predictam suo sine
questione arbitrio reservavit. Hie, hie, princeps benignissime, qui
deiectionem istam proprii effusione cruoris deberetis firmissima
imi)ugnare virtute, . . . inclinate vos, vos, qui veri apostolatus
sanctissimi domini nostri niulta recepistis signacula, quanta deberetis
fiducia verbum istud insolentissimum non solum ab ore vestro, set
eciam ab aure quam longissime relegandum"), si debita gratitiido
servaretur. Miramur, si audito indecentissimo sermone statim non
dicitur: Audivi et conturbatus est venter nieus a voce ista, contl-
cuerunt non solum labia. set eciam onmia membra mea.'-) Quis non
stupeat de tanta presumpcione, quis non miretur de tam manifesta
divinarum et humanarum legum abrogacione! Si^) sancti patres
apud Calcedonem in tantum detestati sunt Dioscori presumpcionem,
ut idcirco eum potissimum sine ulla restitucione dampnarent, qula
ponens in celo os suum lingua eins transeunte super teri-ani"^) in
sanctum papam Leonem excommunicacionem dictavit, (|uid dixis-
sent, quid statuissent, in quantum detestati fuissent deicientem, si
sine Ulla restitucione'') dampnarunt excommunicacionem dictantem.
Denique si pape sue et fraterne salutis negligentis, inutilis et
remissi taciturnique a bono innumerabiles populos secum ad
a) So Hs statt reiegare. b) In Nr. 242 steht hier restrictionc.
') c. 1 Di. XXII. — 2) Nach Hab. c. 3, 16. — ^) Nach Ps. 72, 9.
E. Benedikt XIII. ii. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V. 573
gehennam trahentis cnlpam nemo iiiortalium audebit arguere, et
si de gravissimo crimine Marcellinum iirbis Roiiie episcopuiii pre-
sentem, convictum atque confessum, collecto universonim sanc-
tüi'iim episcopoi'iiiii concilio niillits eorum in eum proferre senten-
ciam ausiis est, dicentes: nolli audiri in iiidicio nostro, sed collige in
sinn tuo causam tuam, qnia prima sedes non iudicabitm' a quo-
quam, et si nemo iudicabit primam sedem, nee enim ab augusto
nee ab omni clero nee a regibus nee a populo iudicabitur: quis
iam eormn, quos catholicos filios Romana ecclesia aetenus repu-
tavit, pacienter audire poterit illam funestam, illam vocem oiri-
bilem, deiectionis scilicet veri Christi vicarii eunctos iudicatiu'i
et a nemine iudieandi, cuius fides et sanetitas illibate aetenus
divina gracia perseverant, qui viam iustieie pro sedando scismate
semper obtulit et omnibus aliis viis preferendam, quantum potuit,
predicavit, qui nuUam viam, per quam possit uniri ecclesia, unquam
exclusit, qui viam eessionis omnibus aliis in pratica premitendam
eoneessit, pro euius execueione maximas expensas, gravia perieula
et labores pennultos subiit, et opportuno in tempore Perpiniani
et Paniscole pi'aticas et oblaciones iustas et racionabiles eius
apperuit, per quas omni eessante scrupulo, si aceeptate fuissent,
iam habuissemus in ecclesia veram pacem, qui eciam, si in pra-
tieis et oblacionibus suis aliqua racionabiliter essent addenda vel
minuenda, ambassiatoribus eongregaeionis Constancie in sui pre-
sencia constitutis illa addere vel minuere paratum se obtulit, qui
ideo deiciendus dicitur, quia voluntati'^) regis Romanorum non
paruit et quia ecelesiam Romanam illius potestati non subiecit.
Ideoque dicitur scandalizare ecelesiam, quia minis predicti regis
et Constancie eongregaeionis non cedit. Et tamen teste beatis-
simo Cipriano in propria materia, casu fere simili, non ad hoc
deponenda est cathohce ecclesie dignitas et plebis intus posite
fidelis atque ineorrupta maiestas, sacerdotalis quoque auctoritas
et potestas, ut iudicare se velle dieant de ecclesie proposito extra
ecelesiam constituti, de christiano heretici, de sano saucii, de
integro vulnerati, de stante lapsi, de iudiee rei, de saeerdote saeri-
legi. lustum equidem, o serenissime rex, vestre maiestati videtur,
quod inimiei nostri sint iudiees, qui tociens publice eciam in patris
vestri preseneia fuerint exeommunieati, anathematizati, iudicati
seismatiei et tanquam heretici puniendi! Nee interest, si dicatur,
quod gens nostra et pontifiees nostri surgent in iudicio contra
a) Hs voluntatem.
574 . m. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
nos.^) Naiii et si istiid fecerint, quod de multis non est verisimiliter
presuiiienduni, . . [. recte cum eodem Cipriano diceiniis: Non
interest, quis tradat aut seviat, cum Dominus tradi permitit et
coronari. Nee nobis ignominia est pati a fratribus, quod passus
est Christus, nee illis gloria est faeere, quod feeit Judas et vere
poteramus proclamare sanctissimum dominum nostrum filios, quos
enuti'ivit et exaltavit ") contra naturam invenisse tortores, quos repe-
rii'e debuit eonstantissimos defensores. Finaliter itaque concludentes
dicimus, quod ad congregacionem Constancie ire non possumus nee
debemus nee fas est nos dimittere locum, ubi in eespite terra fecunda
dominiei seminis puritatem eenteno fruetu refert, et ad illum pergere,
ubi suleis obruta frumenta in lolium anonasque degenerant, ymo
fugere nos opportet ab olla sueeensa, cuius faeiem cernimus a faeie
aquilonis, ex qua, nisi Dens advertat, pandetur omne malum.^) Vos
autem, qui vexillarius Romane ecelesie estis, prineeps serenissime,
levare debetis vexillum super liereditate, quia malum visum est ab
aquilone et eonfusio magna nimis;'*) quod ut faeiatis, sedem seilieet
apostolicam in . . . vestri scrupulo eonstitutam et erudeliter coar-
tatam, seeundum quod obligati estis specialiter protegendo et vero
Christi vicario debitos honorem et revereneiam impendendo et vias
cum pratieis per suam sanctitatem apertas pro unione ecelesie vera-
citer eonsequenda magnanimiter pro sequendo vestre regie maiestati
suppheamus et, quantis possumus, exoramus precordiis et per
viscera misericordie Jesu Christi eandem serenitatem requirinuis
et ortaumr, ut cunctis subhitis obstaculis prelatos regni sui ad
suum verum capud, a quo ad sacrum eoneilium voeati sunt, venire
permittat, taliter quod Romano pontifiei libera possint, ut deeet,
pro venire consilia et Romana ciu'ia perfruatur omnimoda übertäte,
cuius adempeione scisma intravit et sine cuius possessione a
finibus nostris expelli non poterit.
Et (luoniam aiidivimus, quod aliqui viri prudenter oblocuntur de
nobis impingentes dictis et scri])tis nostris erroreiu in lide et scis-
matis lautoriam, ideo ad obstruendum os iniqua loquencium cunctis
pateat nostram fidem non esse nee fuisse allam quam ilhi, quam
tenet, docet et predicat sacrosaneta catholica matei" ecelesia nee sei-
mus vel eciam leviter opinamur ab eins fide et doctrina contra seu
ahter senciendo in aliquo deviasse, ymo ex corde profltemur, quod
aprobat, et firmiter reprobamus, quod reprobat, protestantes, quod.
') Nach Matth. 12, 41—42. — ^) ^acli Jsai. 1, 2. — '') Nach Fer. 1, 13—14.
*) Nach Jer. 6, 1.
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtralition bis z. Wahl Martins V. 575
si actenus contigisset, quod vere non credimus vel in futurum con-
tingeret, quod Christo auxilliante non speramus, aliquid nos credi-
disse vel credere, dixisse vel dicere, scripsisse vel scribere, fecisse
vel facere, quod directe vel indirecte a soliditate recte fidei vel
ecclesiastica unitate, quod absit, in aliquo discreparet, illud ex nunc
revocanius et quantum est in nobis, pro non credito, non dicto, non
scripto haberi volumus et habennis nosque et omnia concepta, credita,
prolata, scripta et facta nostra eiusdeni sancte niatris ecclesie coi'rec-
tioni subniittimus, parati acquiescere correctioni cuiuslibet catholice
sencientis. Dat. sub nostris sigillis pendentibus Paniscole, Dertusen
sis diocesis, die tercia Mail pontificatus d. n. pape B. Xlll, anno XXII.
(245) K. Alfons an Bischof (Otto) und Kapitel von Tortom: Indig-
nation, daß sie Bnllen und Briefe Benedikts XIII., die das
Unionswerk hindern, ehrfürchtig angenommen hatten und im
Begriffe waren sie zu publizieren. Verbot unter Androhung
schwerer^ Strafen, solche Bullen anzunelimen, zu publizieren
oder ihnen zu gehorchen. Gebot an die Beamten: (die Un-
gcliorsamenj ,tanquain ininiicos nostros capitales publice
nuncient'. Der Erlaß wird übercdl verkündet. Spelunca de
Francolino 1418 Mai 18.
Barcelona, Kronarchiv, Reg. 2442 f. 86'^\
Alfonsus etc. venerabili in Christo patri . . . divina providencia
episcopo Dertusensi ac dilectis nostris officiali, decano, capitulo
ac canonicis sedis Dertusensis salutem et dilectioneni. Intelleximus
non sine indignacione niodica, quod, exhibitis vobis paulo post
decessum Serenissimi d. regis patris nostri, gloriose memorie, ad
subvertendam prosequcionem negociorum unionis sancte matris
ecclesie pro parte d. Benedicti nonnullis bullis seu litteris, vos non
existimantes, quod cordi summa preter omnia geramus affixum
dicta negocia ecclesie prosequi, et non verentes, ultra divinum
iudicium gi'aves penas incurrere, in quas incedistis'') iuxta foiniam
litterarum regiarum, queque rigida exequcione forsitan non care-
rent, ni erga vos temerario ausu, ut predicitur, obcecatos, micius
gerere nos vellemus, bullas seu litteras ipsas ut participes tur-
bacionis pacis ecclesie veneracione quadam recepistis, exhibuistis
et in actu fuistis publicandi: Cumque hec, per que Dens, cuius res
agitur, satis ofenditur, pax universalis oprimitur et mandata ac
ordinaciones'') regle necliguntur, non valeant absque ulcione debita
a) So Reg. b) Reg. ordinacionis.
576 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
tolerari, vobis et imicuique vestrum dicinms vosque reqiiirimus et
monemus ac quo possumiis astrictius in Domino exortamur, sub
amissione prelaciarnm et beneficioriiin vestrorum, quatinus dictis
bullis et litteris seil aliis quibuscunique eciam rescriptis et pro-
misionibus dicti Benedict! minime obteniperetis, obediatis ipsasqiie
nee acceptetis, presentetis vel publicetis nee ad interdictuni, ex-
connnunicacioneni seil penas in eisdem adiectas procedatis . . .
nee illa racione cessetis nee quicquani eariim vigore exequamini
seil exequi permittatis nee eciam alias bullas quascunque seil
litteras dicti d. Benedict! tam expectativas quam super celebracione
concilii, prelaciarnm seu beneficiorum collacionibus seu alias pre-
sentare presumatis . . .^ Dat. in loco Spelunce de Francolino . . .
decima octava die Madii . , . MCCCCXVl. Rex Alfonsus.
Alie similes directe fuerunt infrascriptis prelatis: episcopo
Valencie, Segorbii, archiepiscopo Terraclionensi, episcopo Eine,
Urgelli, Ilerdensi, Vicensi et aliis ut supra.-)
') Befehl an die Beamten, gegen die Ungehorsamen vorzngelien. Pnbli-
Tcation überall.
^) Dem Ershischof von Saragossa hatte schon K. Ferdinand befohlen, hei
ihm SU erscheinen. Er sögerte und bei der Nachricht vom Tode Ferdinands
reiste er nach Kastilieti zurücJi. Er entschuldigte sich damit, daß ihn drei
notables personas der Königin darum gebeten hatten: Huve manament del
papa, que sobre esto . . . complaziesse en toda manera a la dicha reyna.
(29. April Or. Pap.) Da Alfons entschlossen sei, den Fußstapfen seines Vaters
SU folgen und mit aller Kraft für das Ende des Schismas wirken wolle, und
dazu vor allem seines Rates bedürfe, so befehle er ihm innerhalb 25 Tagen sn
kommen; sonst würde er gegen ihn vorgehen. Super presentacione vero liulus-
modi relacione stabimus portitoris, qui eam iuravit veridicam facere post re-
gressum. (17. Mai 1416. Reg. 2441 f. 82). Am selben Tage bittet Alfons die
Königin von Kastilien, dem an ihrem Hofe weilenden Ersbischof von Sara-
gossa ihr Mißfallen über seine Reise nach Kastilien zu zeigen: . . . Scrivio al
archebisbe de Caragoca en vostra cort agora present, . . . veniesse a nos . . .
e scusando se con algunas fiaquas scusacionos ha lo dilatado . . . en gran
danyo de los . . . affers ... Se escuse con vos, qui sabemos, que nostra
honor e feytos vos son assin caros, como del rey vostro flllo, nostro caro
cosino. Vos rogamos assin afettuosaraent. como podemos, le querades tirar
tota causa de scusa e encara dar le a conoxer, que su annada contra volun-
dat nostra vos es desegradable . . . XVII dias de Mayo . . . MCCCCXVl.
Dirigitur regine Castelle. Reg. 2441 f. 83. Am 19. Juni sind die Bischöfe von
Valencia, Tortosa und Segorbe und ihre Generalvikare noch nicht der Auf-
forderung Ferdinands vom 16. Januar nachgekommen, genaue Angaben über
die Einkünfte der apostolischen Kammer in ihren Diözesen zu machen; darum
befiehlt Alfons allen beauftragten Beamten, an jedem Orte genaue Erkundigungen
über die Einkünfte einzuzielien. Reg. 2441 f. 96^.
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V. 577
(246) Gil Saticliez Mmloz, Kanonikus in Valencia^ an BiscJiof Hugo
von Valencia: Besuch hei den Prälaien; Bedauern, daß der
Bischof nicht gekommen sei. Beginn des Kmtzils; Aufzählung
der Anwesenden. Lber die littera convocatoria wird ein
gemeinsamer Schritt beraten. Doch glatdjt er, daß niemand
nach Kojistanz gehen wird. Bischof und Kapitel von Barce-
lona werden edles eher erdulden tmd nur den Brief des
Königs beantworten. Der König versammelt heute die Ver-
treter Barcelonas und der anderen Städte und viele Adlige,
um ihnen die Gesandten zu nennen, die er nach Konstanz
schickt. Barcelona (1416) Juni 17.
Auszug aus Puig S. 577.
. . . Dissapte a XIU de Juny yo entri an Barcelona ora de
prinias sans ab tota ma conipanya, enipero cansat e fatigat per
rao de las grans calors ... He visitat larquebisbe de Tarragona
e los altres prelats, que son aci, contant los saluts de part vostra
e explicant los la causa de ma venguda. Son ne estats molt
Contents, enipero clarament man dit, que, si a Dens agues piagut,
molt fora estat espedient hi profitos, que en propria persona vos
lii foseu vengut, car foreu estat lum e directori de tots ells. Yo
he allegat vostres impediments e han vos molt pera escusat. Los
dits prelats se deven agustar hui, com abans no agen pogut per
la malaltia del arquebisbe . . . Los prelats, que a de present son
en aquesta ciutat, son Tarragona, Barcelona, Gerona e Tortosa
e molts abats, los altres bisbes si esperen de tots dies ... He
rebut una lettera vostra, en la quäl nie feu saber, com son
Stades presentades duas letteras, una del senyor rey, altre de la
congregacio de Constanpa a vos e a vostre capitol, en les quals
se conte, que aneu a Constanga, e axi que us scriga, que enten
afer larquebisbe e'') los altres prelats e capitols. Yo, senyor, ne
he })arlat estretament ab larquebisbe e ab los altres prelats,
demanant los, que entenen fer. Han me respost, que ells entenen
adeliberar sobre ago en tal manera, que tots facen una cosa e
que en la deliberacio yo matex nii sere. Axi, senyor, quant lii
agen deliberat, yo scriure la deliberacio a vostra senyoria. Eni-
pero, senyor, tant com yo puch sentir, negu noy hira ni y trame-
tra. Mossen de Barcelona me ha dit tot dar, que eil ni son
capitol noy entenen anar ni trametre, abans ne entenen esperar
a) Druck bei Puig a.
Finke, Acta concilii Constanciensis UI. ' O*
578 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
e sostenir tot cas sinistre, ni han volgiit pendre la lettera de la
congregacio, la qiial los fo presentada, sino la del senyor rey tan
solainent.
. . . Item, senyor, lo senyor rey a fet demanar pera hui los
consilers de Barcelona, missatgers de ciutats e de viles e molts
barons e cavalers per notificar los, qiie eil tramet niissatgers a
Constan^a . . . Script, en Barchinona a dimecres vespra de Cor-
pore Christi.^)
(247) K. Alfons an den Gouverneur Franciscus Besjüugues : Ge-
nannte dürfen im Dienste Benedikts XIII. in Peniscola
bleiben. Barcelona 1416 Juli 18.'^)
. . . Certis nos inducentibus iustis causis . . . vobis . . . man-
damus, . . . quatenus dilectum nostrum Petrum Comuelis subdia-
conum d. Benedict! in loco Paniscole in servicio dicti d. Benedict!
libere et absque molestia itlla morari et residere sinatis . . . Dat.
Barchinone . . . XVIIl. die Julii . . . MCCCCXVI. Hex Alfonsus.
Johannes de Salanova hostiarius caniere paramenti.
Julianus de Loba clericus camere apostolice.
Anthonius de Campis registrator litterarum apostolicaruni.
Guigo Flandini protonotarius d. Benedict!.
Karolus cardinalis s. Georgii.^)
Franciscus Rovira secretarius d. Benedict!.
Gerardus Gard! magister capelle d. Benedict!.
Bartholomeus Baiuli clericus apostohcus.
Raymundus Vilaguti clericus cere.
Jacobus Vallaroni utriusque iuris doctor, advocatus consistoriahs.
Guillermus Petri scriptor litterarum apostolicaruni.*)
') Anscheinend sind die Prälaten noch länger in Barcelona geblieben,
denn am 2. Oktober wird bericlitet, daß der Besitz des Pedro Comnel sequestriert
sei, da er einen Brief nach Valencia rjescliickt dels prelats, qui a present
justats son en la vostra ciutat de Barchinona. Pnig S. 579.
-) Aus Reg. Alfonsos. Das Stück ist verlegt.
^) Wo sind die anderen Kardinäle?
*) Außerdem werden noch 5 niedere Kleriker aufgesählt. Xach Reg.
Avenion. des Vatik. Archivs 72 f. 720 waren im März 1417 83 homines armo-
ruiu ville Paniscole, 36 balistarii in servicio d n. pape existentes sub nobili
et religioso viro d. fratre Roderico de Lima preceptore Montissoni ; außerdem
werden im seihen Monat genannt (f. 720): 6 homines armorum, quos nobilis
vir fr. Alvariis de Luna preceptor Cantevetule sustinet. Leibar t Benedikts
war Martinus de Caboniis aus Valencia.
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V- 579
(248) K. Alfons Qn seine Konstanzer Gesandten : Absicht Bene-
dikts XIII., Gesandte nach Konstanz zu schicken. Noch keine
Nachricht über Abreise der kastiUschen Gesandten. Barcelona
1416 August 25.
Barcelona. Kronarchiv. Reg. 2442 fol. 131^\
Lo rey.
Ambaxadors. Certificam vos, qiie lo bisbe de Barchinona e
mestre de Muntesa, qiii de nostra licencia eren anats a Paniscola
al papa de part de los prelats de aquest principat,^) son retornats
e en -sustancia nos an refert, que lo papa trametra a Constanpa
SOS missatgers, e per qo an damanat ostensio de les guiatges e
seguretats, las qiials los liabeni ja nianades mostrar. Axi matelx
demanen certa seguretat nostra, sobre que encara no an resposta.
Con la hauran, ne serets avisats. De la partida de los misatgers
de Castella encara no sabem . . . Dada en Barchinona . . . a
XXV. dies de Agost . . . niil CCCCXVI.
(249) König (Johcmn) von Kastilien fordert durch seine Gesandten
den Kardincd s. Atigeli auf, sofort nach Ko)istanz zu gehen.
(1416 Dezember 15J.-J
Rom. Vat. Bihl., Corl. Barberini XVI 78 f. 78.
III. requisicio ex parte d. regis Castelle facta cardinalibus.
Cum iam dudum ex parte Serenissimi et potentissimi prin-
cipis et domini d. n. regis Castelle et Legionis una cum aliis
regibus et principibus obediencie sanctissimi domini nostri B. pape
XIII. vicibus geminatis fuerunt omnes cardinales eiusdem domini
nostri pape rogati et cum instancia requisiti, de quorum numero
vos, reverendissime pater et domine sancti Angeli cardinalis vul-
gariter nuncupate, fuistis, ut vos cum aliis prelatis et ceteris per-
sonis, qui pro tunc in villa Perpiniani et in civitate Narbone
super materia unionis in ecclesia Dei redducende tractabant, per-
sonaliter conveniretis, tractando eciam et consulendo etc. vel saltem
per procuratores vestros sufficienti potestate sufTultos, quod facere
actenus distulistis, nunc denuo ultimata et finali vice, cum extir-
pacionis scismatis liuius orrendi et vere unionis assequende ma-
teria sit disposita et propinqua magis quam fuerit hucusque a tem-
pore orti scismatis, prefatus rex Serenissimus Castelle et Legionis
') Wohl im Anschluß cm <]as Konzil im Jitli 1416.
^) Nach der folgenden Kummer auch den anderen Kardinälen überreicht.
37*
580 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
dominus noster cum sincere mentis affectu et caritate precipua
Dei servicium pacemque et tranquilitatem ecclesie sue sancte
universalis solum pre oculis gerens, idemtidem vestram reveren-
dissimam paternitatem per nos Conchensem et Pacensem episcopos,
Segobiensem et Palentinum decanos et Johannem Ferdinandi de
Rupeflorida, decretorum doctores, ambassiatores et procuratores
eiusdem d. n. regis ad dictum d. n. papam et ad congregacionem
Constancie super negociis unionis ecclesie destinatos rogat, exhor-
tatur et cum instancia debita requirit, quatinus pro Dei servicio
et bono unionis ecclesie sue sancte dignemini ad dictam congre-
gacionem Constancie statim propter grave periculum, quod est in
mora, personaliter accedere vel saltem vestros sufficientes pro-
curatores transmittere, ad tractandum scilicet, consenciendum et
assenciendum pariter et agendum cum aliis ibidem congregatis et
congregandis omnia et singula necessaria, expediencfü et accomoda
ad scismatis extirpacionem et vere et indubitate unionis ecclesie
sub unico et indubitato summo pontifice Christi vicario redduc-
tionem; alias autem prefatus rex illustrissimus dominus noster
nosque prefati sui ambassiatores et procuratores eins vice et nomine
meliori modo, quo potest et debet, possmnus et debemus, prote-
statur et protestamur de omni iure universalis ecclesie et alterius,
cuius intersit et de recurrendo ad onmia iuris remedia debita et
premissa.
(250) Anbvorf der Kardmäle auf die Beqnisifion Johanns von
Kastilien: Sie lehnen den Besuch des Konstanzer Konzils als
für sie unmöglich ah. (1416) nach Dezember 15.
Rom, Vat. Bibl. Cod. Barberini XYI 7,S' foL 78 ^\
Responsio ad eamdem requisicionem.
Ad cedulam die XV. mensis Decembris anno Domini millesimo
quadringentesimo sextodecimo, indictione nona, pontiflcatus sanc-
tissimi in Christo patris et domini d. n. pape B. Xlll. anno XXIII.
Paniscole Dertusensis diocesis presentata reverendissimis in Christo
patribus et dominis, dominis Carolo s. Georgii ad velum aureum,
Alfonso s. Eustachii et Petro s. Angeli sacrosancte Romane
ecclesie diaconis cardinalibus per reverendos patres d. Conchensem
et Pacensem episcopos et venerabiles viros Segobiensem et Palen-
tinum decanos et Johannem Ferdinandi de Rupeflorida decretorum
doctores, ambassiatores serenissimi principis et excellentissimi
domini, domini Johannis regis Castelle et Legionis, predicti domini
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V. 581
carclinales respondent, quod, inqiiantum predictus Serenissimus
dominus rex se refert ad requisiciones ex parte sue serenitatis
eisdem cardinalibus factas, idem cardinales se referunt ad suas
responsiones datas requisicionibus supradictis," in quibus se cre-
dunt iuste et racionabiliter respondisse, secundum quod decebat
sancte Romane ecciesie cardinales. In quantum vero de novo
additur in requisicione ultimo presentata, quod predicti domini
cardinales dig-nentur statim accedere personaliter vel saltem pro-
curatores sufficientes transmittere ad congregacionem Constancie
ad tractandum, consenciendum et assenciendum pariter et ag'endum
cum ibidem congregatis etc., predicti domini cardinales respondent,
quod ad predictam congregacionem non possunt ire nee debent.
Hoc enim esset eis stantibus terminis impossibile, indecens et
penitus vilipensum. Nam quomodo ipsi, qui sunt sancte Romane
ecciesie cardinales sub obediencia dicti d. n. pape permanentes,
ire possent ad congregacionem illorum, qui sunt predicti domini
nostri et sancte Romane ecciesie adversarii manifesti et pro suis
notoriis excessibus per dictum dominum nostrum scismatici et de
lieretica pravitate suspecti publice et sepius declarati, cum quibus
in sua rebellione durantibus communicare non posse viros catho-
licos ignorare, qui sanctorum patrum decreta viderit et exempla
didiscerit, non potest, verum [eciam], cum constet regle maiestati,
quod predicti congregati Constancie non solum in sua rebellione
perdurent, set eciam studeant multiplicatis excessibus priores ini-
quitates valde transcendere, ut patet eciam ex eorum litteris tam
predictis cardinalibus quam aliis prelatis Ispanie destinatis, in
quibus se iactant, tanquam apud eos sit potestatis plenitudo, refor-
maturos ecclesiam tam in capite quam in membris et deiecturos
sanctissimum d. n. papam et ad predicta et alia faciendum con-
vocarunt predictos d. cardinales et prelatos alios sujn'adictos.
(251) Die Gesandten K. Johanns vmi Kastllien an Benedikt XIII. :
Da er auf die Forderung des Königs nicht eingehe, benach-
richtigen sie ihn, daß sie in Konstanz die in Narhonne fest-
gesetzte Ohödienzentziehung verkünden und sich mit dem
Konzil zur Wahl eines neuen Papstes verbinden werden.
(1417 Jamiar.)^)
Rom, Vatik. Bihl., Cod. Barherini XYI 78 f. 96.
^) Da die Gesandtschaft so lange bleibt und dies wohl der letzte AM ist-
kann nur der Januar in Betracht kommen.
582 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
Beatissime pater. Quoniani, iit apparet, liquide per respoii-
sionem^) sanctitatis vestre tarn verbo quam scriptis per eandeni
sanctitatem nobis exhibitam, quod nimium dolenter referimus,
non dignata est vestra sanctitas condescendere cum effectii ad
ea, que per lllustrissimum d. n. regem Castelle et Legionis, de-
votissimum eiusdem sanctitatis filium nosque ipsius ambaxiatores
et pi'ocuratores Concliensem et Pacensem episcopos ac Sego-
biensem et Palentinimi decanos et Johannem Ferdinandi de Rupe-
florida, decretorum doctores, eins ex parte et mandato supplicata
sunt humiliter et cum reverencia requisita, nos ambaxiatores et
procuratores prefati eandem sanctitatem vestram humilime et
cum decenti reverencia certam reddimus et indubiam, quod per
dictum serenissimum d. n. regem nobis et aliis ambaxiatoribus
suis nostris collegis est iniunctum in mandatis expresse, quod in
hoc casu denegacionis huiusmodi, postquam dicto previo ad
congregacionem Constanciensem accesserimus, publicemus ibidem
et approbemus nomine regio subtractionem obediencie sanctitati
vestre olim pro parte ipsius regis in Perpiniano factam et publi-
catam et eciam, si expediens fuerit, quod eam faciamus et publi-
cemus de novo atque protinus cum adunatis in dicta congrega-
cione iungamur et uniamur simulque cum eis ad huius execra-
bilis scismatis extirpacionem et futuri summi pontificis electionem
iuxta contenta in capitulis concordatis et firmatis Narbone una-
nimiter procedamus. Hec autem, beatissime pater, vestre sanc-
titati nomine supra notificamus ad finem, quod inde sit avisata
et certificata, quod nisi cum elTectu duxerit renunciandum, ut
iam eidem supplicatum extitit et requisitum, ea, que dicta sunt,
modo predicto ad execucionem trahentur indubie. Nam ipse rex
prefatus dominus noster pia consideracione ad Deum creatorem
suum mentis intuitum dirigens iniquum sensit et impium in
unione ecclesie beatiflca, sicut flrmiter speratur, Altissimo dis-
ponente propinqua sanctitati vestre obediendo amplius impedi-
mentum apponere, quinimo, ut pius et tidelis ecclesie tilius, cuius
unioni verissime super cuncta humana se reputat obligatum, dic-
tam unionem et pacem populi christiani totis viribus et conatibus
decernit laudabiliter procurare. Petrus archidiaconus de Grado.-)
') Darüber ist nichts bekannt.
'-) Petrus Ferdinandi de la Guardia archidiaconus de Grado in ecclesia
Ovetensi secretarius noster (der Königin von Kastilien). Hardt IV 1830, Ji'o
Gnetensi statt Ovetensi.
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Walil Martins V. 583
(252) Benedikt XIII. gibt den Kon.stcmzer Konzilsgesandtcn freies
Geleit. Peüiscola 1417 Januar 16.
Barcelona, Kronarcliiv, Or. Percj. Auf Unibxg rechts F. Rovira. Auf
dem Rücken R. Reg. Avenion. 72 f. 1.
Universis christifidelibus, ad quos presentes littere pervene-
rint, salutem etc. Ad imiversitatis vestre noticiani deducimus
per easdem, qiiod hodie ex relacione dilecti filii Simonis Salva-
torisi^), decretorum doctoris, acoliti et fainiliaris nostri ad nostrum
pervenit auditum, qiiod Lambertiis de Stipite prior prioratus
de Bertrahe. Bernardus de Plancha sacrista monasterii sancte
Crucis Burdegalensis, ordinis s. Benedicti, decretorum doctores,
Emericus de Arcus prior prioratus sancti Benigni Augustensis,
ordinis s. Augustini, licenciatus in decretis, et Jacobus de Cerre-
tanis") iuris peritus et cantor ecclesie Taurinensis, pretensi asse-
rentes se ambaxiatores congregacionis Constanciensis, Maguntine
diocesis, in civitate Dertusensi degentes, ad presens volunt aliqua
in scriptis dare seu proponere coram nobis. nos, qui unitatem
sancte Romane ecclesie summis desideriis affectamus, volentes
eosdem pretensos nuncios et ipsorum $ingulos coniunctim et
separatim, quantum ad nos spectat, securitate gaudere, ipsis cum
triginta equitibus ... ad nostram presenciam et Romanam curiam
veniendi ibique morandi. standi et redeundi . . . salvum conduc-
tum et securitatem nee non coram nobis verbo vel scriptis pro-
ponendi licenciam et facultatem concedimus . . . Dat. Paniscole
Dertusensis diocesis XVII. Kalendas Februarii anno vicesimo tercio.
(253) Die drei Kardinäle, die Erzbisdiöfe von Tarragona und
Saragossa, der Bischof von Palencia, Pedro Comiiel lüid
Francisco Dar and a an Benedikt XIII.: Sie haben ilui um
Abdankung und Beschickung von Konstanz gebeten; sie haben
ihn gebeten, sich vor seinein Konzil von dem Vorwurf der Ver-
zögerung und der Infamie zu reinigen; Benedikt lehnt es ab
und schiebt auf; darum bekunden Kardinäle und Bischöfe
ihre Unschidd, die Kardinäle erklären sich zur Absendung
vott Prokurcdoren für die Wahl bereit (1417 Februar 8)^).
Rom. Vatik. Bibl., Cod. Barberini XVI 78 f. 81. Teilweise gedrticM
Forschungen und Quellen S. 333.
^) Ein Italiener an der Kurie Benedikts, wie Lambert de Stipite besonders
hervorhebt.
^) Reg. Carretanis. Es ist der Chronist des 2. Bandes der Acta.
^) Vgl. die folgende Nummer.
584 III. Abscliiiitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
i^eatissiiiie pater. Premissa vestre sanctitatis reverencia
hijiiiili et devota et submittentes sequencia correctioni et deter-
minacioni sancte matris ecclesie per devotos vestros Caroluiii
saiicti Georgii ad vellum aureuni, Alfonsiim sancti Eiistacii, Petruni
sancti Angeli sancte Romane ecclesie cardinales, Petruni Terra-
conensem et Franciscum Cesaraugustanum archiepiscopos, Alfon-
sum Palentiniini episcopiun, Petruni Comollis subdiaconuni et
Franciscum de Aranda, donatum donms Porteceli ordinis Cartu-
siensis eiusdem sanctitatis devotos et antiquos familiäres fuit
geininatis vicibus et cum ingenti ac continuata instancia eciam
cum ainaris fletibus et multarum lacrimarum effusione eidem
sanctitati supplicatum atque consultum, quod pro execucione
renunciacionis papatus per dictam sanctitatem iurate, oblate et
bona fide promisse pro unione ecclesie obtinenda dignetur nuncios
et procuratores solempnes statim Constanciam mittere cum pote-
state sufflcienti liabilitandi et renunciandi papatui cum potestate
eciam cardinalium de auctoritate et licencia vestre sanctitatis
eligendi suinmum pontificem, ut, si per praticas per vestram sancti-
tatem oblatas dicti ppocuratores et nuncii cum congregacione
Constancie concordare non possent et illi de eadeni congregacione,
cuiuscunque fuerint vel sint obediencie, in unam personam de
A^estra aut alia obediencia concordarent et eain in papam elige-
rent, prefati nuncii et procuratores vestri et dictorum cardi-
nalium premissis habilitacionibus necessariis et sequuta vestra
renunciacione eandem personam eligerent, in qua quidem persona,
sicut ab utraque parte electionem vident utique universi cliristi-
fideles, quod clare, breviter et secure Dei ecclesia uniretur. Set
eadein sanctitas ad premissa et di versa alia ecclesie unioni ac-
comoda per predictos cardinales et alios supplicata atque consulta
mininie condescendens ipsa acceptare et in execucione debita
ponere recusavit. Unde cardinales, prelati et alii supradicti zelo
Dei coinpuncti, considerantes, quod ex actenus gestis per eandem
sanctitatem circa predictuin negocium unionis ecclesie apud bonos
et graves ynio fere generaliter apud omnes christifideles grave
contra eandem sanctitatem in Dei ecclesia generatur scandalum
et de fautoria inveterati scismatis et turbacione ecclesie unionis
contra personam vestram gravis insurgit infamia, vehemens gene-
ratur suspicio et salus atque status periclitatur universalis ecclesie,
pro tanto per supra proximos cardinales, prelatos et alios fuit
eidem sanctitati eciam instanter supplicatum et consultum, ipsam
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V. 585
humillime reqiiirentes, quod saltem dignaretur statini tinam et
plures, si expedierit, teuere sessiones concilii generalis, quod ad-
liuc hie continuatur, et super premissis et aliis, que paceni et
salutem ac statum tocius christianitatis et universalis ecclesie
notorie concernunt, cum dicto concilio deliberare et in ipso
purgare vestram, quam nmlti allegant, moram et culpam ac
infamiam eciam de flde catholica dignaretiu", maxinie cum vesti-a
sanctitas omnia per vos facta, dicta et dicenda in et super
premissis determinacioni ecclesie summiserit, ut apparet per in-
strumenta diversa. Quam quidem summissionem dixisse verbo
vel scriptis non sufficit, nisi effectualiter opere compleatur. Et
quia, pater sanctissime, omnia premissa et alia, ut dictum est,
unioni ecclesie accomoda, vestra sanctitas verbo et, quod peri-
culosius est, facto acceptare et in execucione debita ponere preter-
mittit et difert et qualitas tantorum negociorum et temporis dis-
posicio, ut clare liquet, sine evidentibus periculis, dampnis, scan-
dalis et erroribus dilacionem ulteriorem non sustineant nee amplius
paciantur, pro tanto prefati cardinales, collegium s. R. e. facien-
tes collegialiter, predicti archiepiscopi Terraconensis et Cesar-
augustanus nominibus propriis et tamquam procuratores dicti
episcopi Palentini ad proxime dicta omnes etc. vice ac nomine
aliorum, quorumcunque eisdem nunc vel in futurum adherencium
zelo domus Dei, eciam vestre sanctitatis salutis et fame accensi
in dictis supplicacionibus, consiliis et requisicionibus perse-
verantes ipsas ac ipsa cum quanta possunt humilitate ac
instancia ante pedes eiusdem sanctitatis prostrati reiterant ac
in et super premi&sis eorum consciencias cimi cordis puritate
exonerant et proprias animas, in quantum possunt, liberant, ut
ante tribunal eterni iudicis nulla ctüpa ipsis valeat imputari,
protestantes nicliilominus expresse illis meliori modo et forma,
quibus de iure et alias possunt, de omnibus viis et remediis et
eis qualitercunque et quomodocunque pertinentibus ; predicti
cardinales offerunt se paratos potestatem eligendi dare et com-
mittere, ut premittitur, procuratoribus et nunciis supradictis ;
et quod per ipsos non stat neque stabit expresse et cum magna
instancia protestantur, requirentes omnes predicti et quilibet
ipsorum de premissis omnibus et singulis eis et cuilibet ipsorum
fieri publicimi instrumentimi et publica instrumenta ad eternam
rey memoriam,
586 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
(254) Notar iatslnstrumcnt über die Verlesung der Supplik (cgi.
vor. Nr.) der Kardinäle und Kiirialen vor Benedikt XIII.
Erklärung des Daranda und P. Comuel. Befragung des
Erzhisdiofs von Saragossa durch Benedikt und sein eigen-
artiges Verhalten. Vorläufige Äußerung des Papstes. Er-
klärung des Erzbischofs von Saragossa am 10. Februar. Brief
des P. Comuel am 22. Februar. Peniscola 1417 Februar 8 — 22.
Paris, Bilil. Nationale 1479 f. 156.
In Dei nomine amen. Per hoc presens publicum instrumen-
tum cunctis pateat evidenter, quod anno a nativitate eiusdem
Domini millesimo CCCCXVII. indicione X., die vero octava mensis
Februarii, pontificatus sanctissimi in Clnisto patris et d. n. d.
Benedicti divina providencia pape XIII. anno vicesimo tercio in
mei notarii publici et testiujn infra scriptorum presencia dicto
sanctissimo d. n. papa in castro ville Paniscole, Dertusensis
diocesis, intra cameram suam secretam in catliedra sedente nee
non circumstantibus ibidem suam sanctitatem reverendlssimis in
Clnüsto patribus et dominis Carolo sancti Georgii ad velum aure-
um, Alfonso s. Eustachi!, Petro s. Angeli, sacrosancte Romane
ecclesie cardinalibus, Petro Terraconensi, Francisco Cesaraugustano
archiepiscopis et Guillehno episcopo Vasionensi ac venerabilibus
et circumspectis viris d. Petro ComoHis dicti d. n. pape subdi-
acono, Francisco de Aranda donato domus Porteceli ordinis
Cartusiensis, Juliano de Loba clerico camere apostolice et Fran-
cisco Rovira secretario et familiaribus ipsius d. n. pape prefatus
reverendissimus pater d. cardinalis s. Georgii tenens in manu
quandam papiream cedulam inchnato capite direxit verba sua
ad dictum d. n. papam dicens :
Beatissime pater. Semper cum humili reverencia vestre
sanctitatis domini mei cardinales et d. arcliiepiscopi hie presentes
pro Dei servicio, zelo unionis ecclesie et salutis eiusdem sancti-
tatis ac exoneracione conscienciarum suarum deliberaverunt pre-
sentare vestre sanctitati istam cedulam. Placeat eidem sanctitati
percipere, quod legatur.
Tunc prelibatus d. n. papa interrogavit d. Terraconensem et
Cesaraugustanum archiepiscopos predictos, si erant in huiusmodi
cedule presentacione, qui responderunt, quod sie.
Consequenter idem d. n. papa precepit d. Francisco Rovira
secretario suo predicto, quod legeret dictam cedulam. Qiu" statim
intelligibili voce in sue sanctitatis presencia legit dictam cedulam
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V. 587
continencie subsequentis : Beatissime pater. etc.^) Qua qiiideni
cediila prolecta dictus d. reverendissimus cardinalis s. Georgii
suo et requirencium in prefata cedula contentorum nomine
requisivit nie infrascriptnm et quoscumque alios notarios ibi
presentes, ut de predictis unum et plin*a instrumentum et
instrumenta conficerem et conficerent eisque et eorum cuili-
bet, cum requisiti essent et essem, illud seu ilia traderem sive
traderent.
Timc d. Francisciis de Aranda dirigens verba sua dicto
sanctissimo d. n. pape dixit, quod ipse fuerat cum dictis d. car-
dinalibus et aliis prelatis in supplicacione continencium *) in cedula
predicta et quod idem eciam supplicabat de presenti. Requirere
autem nee })rotestari non spectabat ad eum, cum non esset pre-
latus, attenta condicione persone sue. Idem dixit effectualiter d.
Petrus Comollis subdiaconus.
Tandem d. n. papa quemlibet circumstancium intuens cepit
querere ab arcliiepiscopo Cesaraugustano, an ipse requirebat et
protestabatur, ut in cedula. Qui respondit summissa voce et
lenta, quod sie, allegans, quod ipse erat prelatus, et ne sibi
imposterum posset impingi de scismatis fautoria. Ideo in dictis
requisicione et protestacione cum aliis dominis intervenerat.
Successive quesivit ab arcliiepiscopo Terraconensi, qui respondit,
quod ita. Iteruni d. n. papa post aliqua verba directa in genere
quasi omnibus dixit d. Cesaraugustano : Caveatis vobis. Si non
estis in oppinione cum aliis, non dicatis, set recipiatis delibera-
cionem per totam istani noctem. Tandem post pausam quesivit
ab eodem, cuius intencionis erat, qui respondit: Pater sancte,
ex quo habeo spacium usque cras deliberabo et postmodum re-
spondebo.
Postea sanctissimus d. n. papa dixit, quod intendebat respon-
dere ad predictam cedulam et quod per ea, que dicet, non inten-
dit recedere ab hiis, que alias dixit, statuit aut qualitercunque
alias constituerit aut ordinaverit requirendo nie infrascriptum et
quoscumque notarios alios ibi presentes, quod non clauderetur
instrumentum seu instrumenta super huiusmodi actu, donec re-
sponsum sit per suam sanctitatem. Presentibus d. episcopo Vasi-
onensi et Juliano de Loba predictis testibus ad premissa vocatis
a) Hs contenciuin.
') Vgl. die vorige Nr.
588 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
et specialiter rogatis, presentibus eciani d. Petro Comollis sub-
diacono et Francisco de Aranda supradictis.
Consequenter decima die eiusdem mensis Februarii prelibatus
d. ai'chiepiscopus Cesaraugustanus declarando iiienteiii suani iiixta
retentaiii per eiiiii, ut premittitur, deliberacionem ad respondendum
contentis in supradicta cedüla presentavit sanctissinio d. n. pape
quandam cedulani papiream, quam predictus d. Franciscus Rovira
in presencia ipsius sanctissinii d. n. pape michi notario infrasci'ipto
tradidit copiandam, cuiiis tenor de verbo ad verbmn talis est:
Dictus vero d. Franciscus archiepiscopus Cesaraugustanus
post liabitani deliberacionem presentibus dictis testibus et nobis
notariis respondit, quod confitetur et i-ecognoscit cum supradictis
dominis et aliis se de predictis supplicasse, persuasisse et con-
suluisse ipsi domino nostro, in quantum pertinent ad acceleracionem
desiderate ecclesiastice unionis et in eisdem persistebat. In aliis
auteni non intendebat protestari nee requirere et requisivit instru-
mentum etc.
Demum XXII. die predicti mensis Februarii prelibatus vene-
rabilis vir Petrus Comollis subdiaconus presentavit d. Francisco
Rovira secretario antedicto et miclii notario infrascripto quandam
missivam litteram ex parte d. archiepiscopi Cesaraugustani ipsi
d. Francisco Rovira et michi directam, presentibus dominis
episcopo Vasionensi et Juliano de Loba testibus predictis, cuius
littere tenor sequitur in hunc luoduni : Venerabiles etc.^)
Hec copia est scripta manu propria Johannis Consol notarii
et secretarii d. s. Eustacliii. Quam dedit d. n. pape dicens, quod
de ibi insertis tenebatur conficere instrumentum. F. Rovira d. n.
pape secretarius.
(255) Beclumngsuofiz über eine Gesandt sühaft Benedikts nach Kon-
stanz. 1417 März- April.
Born, Vatik. Archiv. Reg. Benedikts XIII. Nr. 72 f. Tll»^ f.
Eadeni die-) fuerunt soluti d. Eximino Dahe audiloi-i camere
apostolice pro compiemento stipendiorum sibi debitorum a die
VI. mensis Decembris proxime preteriti, qua recessit de Cesar-
augusta, qui fuit vocatus per d. n. papam ad eundum ad congj-e-
gatos Constancie cum aliis ambaxiatoribus suis super negociis
') Fehlt.
^) 1417 Februar 28.
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Snbtraktion bis z. Wahl Martins V. 589
imionis s. iiiatris ecclesie, cum sex equitaturis et totidem personis
ad racionem triiim florenoriin Arag-onensiuni pro qiialibet die iis-
que ad diem presentem inclusive, in quo tempore fuerunt LXXXV
dies: CLV flor . . .')
(256) Den Notaren gegebene Erklärung Benedikts XIII. gegen die
Supplik der Kardinäle usw. vom 8. Februar : Ablehnung der
ihm vorgeworfenen scandala, der Möglichkeit einer scJmellen
Union, der Möglidikeit einer Abhaltung seines Konzils. Scharf
tadelt er den Vorwurf der infamia und der Nachlässigkeit im
Glauben. Hier handle es sich um Zession und WcOd im un-
freien Konstanz oder in einem freien vom Papst vorgeschla-
genen Orte. Der Papst müsse sich nur in fide dem Urteil
der Kirche unterwerfen, nicht in andern consiliis, actibus
usw. Das Kardinalskollegium hänge vom Papst, nicht er
von den Kardinälen ab. Er tadelt die utirichtigen Angaben
des Protestes; der Palentinus habe nicJit protestiert. Er er-
mahnt die Kardinäle, die göttlichen Privilegien des Papst-
tums nicht anzugreifen, sonst n'ürden sie Häretiker: sie sollten
sich hüten, seine Anhänger ihm abtrünnig zu machen. In
virtute s. obediencie befiehlt er ihnen, nicht ohne sein Wissen
in diesen Dingen vorzugehen. Feierliches Glaubensbekenntnis.
1417 März 8.
Born, Vat. Bibl. Cod. Barheriui XVI 78 f. 83 — 86. Ehiifje Sätze yeür.
Forscliunyen und Quellen S. 334. ebenfalls Raynald, Annnies eccl. ad a. 1418
(fälschlich) Nr. XII.
Die lune VIII. Marcii anni predicti tradita fuit per sanctissi-
mum d. nostrum papam Benedictum XIII. nobis notariis quedam
cedula tenoris sequentis :
Papa ad premissam requisicionis et protestacionis cedulam
responsurus redducens ad memoriam doctrinam beati Gregorii
pape et eam, quantum secundum rectam conscienciam poterit,
desiderans observare, nicliil cum scandalo in tarn periculosa
materia dicere vel agere intendit, unde licet ad predicta multa
posset cum veritate dicere, que ad excusacionem impositi sibi
oneris et premisse cedule improbacionem pias mentes legencium
') Nach fol. 741 beginnt die {Konstanzer) Reise am 1. März 1417 und
endet atn 3. April 1417. In den Akten findet sich nichts über diese Reise;
doch läßt sich aus einem Gesandtschaftsberichte (Bd. IV.) das Vorhanden sein
von Spionen Benedikts erkennen.
590 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
informai-ent, ne tanien adversariis gerentibus dissensionem occa-
sioneiii pretensi scandali prebeat inateriaiu qualemcunique, pro
nunc soliini illa respondendo apperit, que sine cuiuscumqe pro-
vocacione aiit scandalo pro sua vera et legitima excusacione
sufficere satis credit.
Et quia statin! sibi posset obici, cur doctrinam beati Gregorii
de vitando scandalo in hoc sue responsionis principio allegavit,
qui, ut in ])remissa cedida pretenditur, gravi scandalo fere gene-
raliter apud omnes christifideles contra ipsum in Dei ecclesia orto
providere renuit, ad hoc papa dicit, quod, licet sibi non appareat,
quibus iui'ibus recte concluditur, quod propter pretensum scandaluni
papa teneatur cedere et cetera facere, prout in cedula continetur,
quia tanien presens ipsius responsio non requirit altercacionura
dispendia, set vere et brevis responsionis effectum ad predicta
respondit, quod nedum papa, set quicumque alius prelatus non
obligatur propter pretensum scandaluni cedere, quia notorie appa-
ret hoc scandaluni non fore pusillorum set phariseormn, scisina-
ticoruni, persecutoruni et aliorum infidelium precissorum. Constat
eniin, quod multi pusilli populäres et Deo devoti, alii eciain pro-
vidi et discreti ac literati viri, qui adliuc in obediencia sua per-
sistunt et plures, qui alias sibi obediverunt, licet nunc sint ad
subtractionein coacti, adhuc hoc credunt ac tenent et dicerent,
si auderent, in his, que flunt contra papam, sibi iniuriam irrogari
et non per euin, set per eins persecutores in ecclesia hoc repro-
buin scandaluni incitari; unde non obstantibus sinistris infor-
macionibus et dominoruin suoruin et aliorum potentum commo-
cionibus ista publice asserunt, quod patet in Aragonia, Castella,
Scocia, Navarra, Francia, Sicilia et aliquibus aliis partibus Italie,
idein eciain per hanc cedulam patet de iüis, qui eam offerunt, cum
possunt et consulunt ipsi pape, quod, si cum ilhs de Constancia
posset concordari, de praticis per ipsum oblatis fiat, si autem
ita concordari non posset, tunc concordetur, ut petitur, ubi appa-
ret, sicut alias sepius dictum est, per eos et alios, qui modo papam
persecuntur, quod pratlcas pape bonas reputarunt et reputant,
alias male et contra conscienciam ipsas primo procurandas et
concordandas consulunt et affirmant, set propter contradictionem
scismaticorum, hereticorum et persecutoruni pape, si non conce-
dat, quod petitur, gravia scandala et pericula dubitant, illa vitari
consulunt et desiderant, requirentes et protestantes. ut in cedula
continetur. Ex predictis ergo apparet recte considerare volenti-
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V. 591
bus, quod hoc, quod allegatur sccindalum, non est pusilloriim, ciii
per boniini prelatiim est per cessionem, si expediat, providenduni,
set est activum scandalum phariseorum precissorum etc., cui
est merito resistendiini, cui eciam, dum allegatiir, sufficit, quod
respondet veritas, et ut recitatur in canone, per beatum Gregorium
valde ad propositum declaratur et per hoc videtur responsum ahis,
que licet minus vere ad probacionem scandali allegantur, scilicet
fautoria inveterati scismatis, turbacio unionis, infamie suspicio,
Status universalis ecclesie periclitacio, que ut predictum est non
proveniunt ex culpa vel mahcia pape, set illorum, qui ipsius per-
secucionem et per consequens veram unionem ecclesie impedientes
suis inordinatis affectibus hoc tam enorme scandalum contra
ecclesiam et ipsum commovent seu procurant.
Et cum sequitur, quod universi fideles vident, quod per modum,
qui petitur, clare, breviter et secure Dei ecclesia uniretur, papa
respondet, quod valde miratur, quomodo viri literati et intelligentes
hoc asserunt et non attendunt, non esse verum, quod omnes
fideles ita vident vel credunt. Nam, ut predictum est, plures
cum papa tenent contrarium, quam vis sola pape opinio sufficeret
et esset omnibus ahis preferenda. Preterea quis intelligens dubi-
tat, quin unio ecclesie per modum, qui petitur, esset non clara,
set obscura, non seciu'a, set dubia, non brevis, set nulla, si statim
sine aha disposicione future unionis ecclesie per obediencie sub-
tractionem, per reddituum ecclesiasticorum et aliorum bonorum
temporahum spohacionem, per corporalem et hostilem persecu-
cionem et reclusionem et per mortis comminacionem papa cogitur
approbare et acceptare, quod petitur ; et precipue quia in cunctis
agendis libertas subtrahitur, si in loco non securo, scilicet in
Constancia, illa, que circa predictam unionem agenda sunt, fiant
ut petitur. ßene tamen posset dici, quod non per modum, qui a
scismaticis petitur, set per modum per papam oblatum et ab eis
rei)ulsum clare, breviter et secure Dei ecclesia cessantibus frau-
dibus uniretur, set, prout in gestis apparet, notorie predicti scis-
matici ad illam veram et catholicam unionem, quam papa com-
plere desiderat, non intendunt, sed solum ad eins fictionem, ut
inde pervenire valeant ad suos ilhcitos, carnales et dampnatos
affectus, quos non expedit pro nunc ulterius declarari.
Ad illud autem, quod in predicta cedula requiritur, quod
teneat unam et plures, si expediat, sessiones concilii generalis, ubi
super premissis et ahis, que pacem et salutem ac statum tocius
592 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
christianitatis et universalis ecclesie notorie concernimt, deliberet
cum diclo concilio, papa respondet, quod licet conciliuiii generale
per ipsum continuatum fuerit, qualiter tarnen de presenti impe-
ditur ipso recluso in hoc parvo castro de Paniscola, satis notorie
patet volentibus attendere, quia nee prelatis nee aliis notabilibus
personis est liber ingressus nee egressus, nee mansio nisi paucis,
quibus aliquoniüdo conceditur de custodum ne dicamus obsiden-
ciuni licencia speciali. Bene satis potest presunmii inter tot mo-
lestias atque pericula sua et suorum fideliuni quam plura et libera
super hiis, que in tam arduis deliberacione indigent, pape poterunt
provenire consilia, cui non prebentur libera visitacionis et colo-
cacionis solacia.
Cum autem requiritur, quod se in concilio purgare debeat de
illa, quam multi allegant, mora, culpa et infamia, eciam de fide,
dicit papa, quod, utinam presentantes hanc cedulam honestius et
modestius secum voluissent procedere et veritatem, quam super
hoc de ipso et sua flde clare et indubie perceperunt firmiter, ut
tenentur, asserere, quia per Dei graciam papa non habet casum,
de quo debeat se purgare, ut notorie patet de hiis, super quibus
agitur in presenti, cum non contendatur de fide nee eciam de
unione ecclesie, quia, ut notorium est, papa verbo et opere iham
vult et actenus prosecutus fuit, et si nunc permitteretur, libenter
et cum effectu vellet eam prosequi eciam per viam cessionis
illam, ut adversarii volunt, viis ceteris preferendo, set solum
nunc agitur, ubi fiet habihtacio, cessio et electio successoris,
adversariis petentibus, quod fiat per procuratores in Constancia
et papa volente, quod hec fiant in aho loco libero et securo,
iuxta praticas pro vera unione ecclesie iam appertas. Patet
igitur, quod non contenditur de hiis, que ad fidem pertinent, set
est contencio de loco Constancie, quod non absque gravi periculo
ecclesie per scismaticos et hereticos, ut est suspicio, fraudulenter
j)etitur, dum praticas respuunt, per quas secui'ius, brevius et
utilius ecclesia uniretur, quam unionem papa requirente in Per-
piniano potuissent infra paucos dies consequi, nisi ipsis adver-
sariis scandalose recusantibus et recedentibus ac persecucionem
contra papam moventibus, eam, quam se fingunt velle, unionem
fere per biennium dilatassent, quod non caret scrupulo fraudis
et machinacionis occulte.
Ad illud vero, quod in predicta cedula continetur, papam
omnia per se facta, dicta et dicenda in et super premissis
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V. 593
determinacionibus ecclesie siibmisisse, adicientes, quod predictam
submissionem dixisse verbo vel scripsisse non sufficit, nisi effectu-
aliter opere compleatur, et sie videntur velle concludere, quöd
super requisitis in predicta cedula ipsorum et aliorum in prefato
concilio existenciuni iudicio sit submissus : papa respondit, quod
fatetur oninia per se dicta, scripta et facta super hiis, que ad
credulitatem et professioneni vere fidei pertinent, ut est iuris,
correctioni ecclesie cathoJice submisisse, non tarnen propterea
in aliis suis consiliis, actibus et deliberacionibus predictorum
iudicio se submisit, recolens iura et dicta doctorum, qui ponunt
talem submissionem, ad quam papa necessario artaretur, fore
impossibilem, unde, sicut in eisdeni protestacionibus patet, talem,
ut dicunt, submissionem non fecit, quia, licet semper vellet bonorum
consilia verbo vel scripto publice aut secrete, prout sibi expedien-
cius videbitur, audire seu videre ac in predictis et aliis ecclesie
negociis mature deliberare et deliberate concludere, non tamen
intendit nee voluit nee vult predictam submissionem facere, ad
quam faeiendam, ut ex canonibus suorum predecessorum patet,
minime obligatur.
Et cum in eadem eedula subiungitur, quod omnia premissa
et alia unioni ecclesie accomoda ipse verbo et, quod perieulosius
est, facto acceptare et in execueione debita pohere pretermittit
et difert et qualitas tantorum negociorum et temporis disposicio,
ut clare liquet, sine evidentibus periculis, dampnis, scandalis et
erroribus dilaeionem ulteriorem non substineant nee amplius
paeienter etc., papa respondet, quod vehementi admiraeione com-
motus nescit videre, unde vel quare sie subito eius ymo Christi,
cuius vices gerit, postposita reverencia contra ipsum ad tarn
inhonesta verba prorumpant, quia loquendo cum eorum paee pre-
dicta, licet non vera, si eis placeret, potuissent exprimere saltem
per verba magis curialia et modesta. Niehilominus papa cum
veritate asserit, quod illa, que ad veram et comodam unionem
et statum sancte matris ecclesie pertinent, quantum in eo fuit,
se pretermisisse vel distulisse non credit, quamvis in illorum
execuciQne fuerit, ut est notorium, multipliciter impeditus : ad illa
vero, que tam inhoneste et perieulose ab eo de nova petuntur,
ne idem iteretur, sufficit, quod in eifectu superius est responsum,
nam pro execueione eorum, que requirentur ad veram et indubiam
unionem ecclesie, in Constancia non est securitas nee libertas,
set tantus timor et violencia, quod nedum inposterum ea, que
F i n k e , Acta concilii Constanciensis. HL "ö
594 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
ibi fiiint, fient, an sint vallda, revocabiintiir in dubium, set clariini
reputabitui", qiiüd sint nnlla, nnde plures errores et subscismata
post renimciacionem pape, ut est verisimile, orirentur, et hoc est
illud vere periculosinn, qnod ipsi dictani cedulam offerentes debei'ent
precavere, ac, sicut est mortale flagicium, evitare, nee obstat, quod
denominandi concordi electioni dicitur, quia, licet electores per
metum eis illatum, ut creditur, in Constancia nunc fingant con-
cordiani, non tanien obstat, quin postea valeant pro iri-itacione
gestoi'uin allegare iustum nietuni et violenciam, illud eciam con-
finnante conimuni opinionie, ac inde recedencium et fugenciuni
violencia, reducione vel capcione et residenciuni notoria cohorta-
cione, ut de ceteris ibi gestis et aliis fiendis et cautellis de
})resenti honestius sileatur.
Ad illud auteni, quod cardinales facientes collegium sancte
niatris ecclesie protestantur etc., respondet papa, quod scire debent,
in quo est sancta Roniana ecclesia, de cuius collegio sunt cardinales,
sicut membra sub capite. Attendant ergo, quod per capud mein-
bra corporis vegetantur et gubernantur, non econtra. Ideni eciam
et prelati ac ceteri recollentes suj)er hoc exempla beati Cipriani
martiris, que in canonibus recitantur. Recurrant eciam specialiter
cardinales ad doctrinam beati Rernardi et cognoscant, quam, ul)i
et quomodo potestatem habeant, eciam ubi nullam et inde ab eo
poterunt consilium summei'e catholicum et securum.
Cum autem sequitur in })redicta cedula, quod archiepiscopi
Terraconensis et Cesaraugustanus nominibus propriis et tamquam
procuratoi'es episcoi)i Palentini requirunt et protestantur etc., papa
dicit, quod attendant bene, quod faciunt, quia, ut ipse percepit,
non constituit eos procuratores ad predicta ei)iscopus Palentinus,
nam similiter fuerunt nominati in cedula ut protestantes archi-
episcüpus Cesaraugustanus, subdiaconus et Franciscus de Aranda,
qui tarnen nolluerunt protestari, prout in suis responsionibus con-
tinetur, ita et de e])iscop() Palen tino absente vel quibuscumque
aliis non deberent aliquem ut Protestanten! ponere, quousque
constiterit, utrum vellit, sicut asserunt, protestari, quia non solum
inhonestum, set eciam periculosum est, absencium et deterius con-
tradlcencium vel resistencium nomina inserere instrumentis in hiis,
que per singulos eciam collegialiter sunt agenda.
Et quia, ut dicunt, zello domus Dei et salutis ac fame pape
accensi in predictis su|)])licacionibus, consiliis et requisicionibus
perseverant, ad hoc papa dicit, quod eodem zello et caritate ipse.
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V. 595
qiii, licet indignus, Christi vicarius, successor Petri, rector uni-
versalis ecclesie et greg-is doiiiinici est director, presencialiter
obligatur et non tantuin corporuni ... et animarum periculis
obviare et super hiis, que ad illa pertinent, exhortaciones, nioni-
ciones, pi'otestaciones, precepta et ordinaciones facere, in quibus
fatetur se debuisse alios prevenire, set pqstquam eins negligencia
preventa occasione presentacionis premisse cedule excitatur, ipse
urgente consciencia, ut ecclesie opprobria et animarum imminencia
pericula evitentur, prefatos requirentes et protestantes cum omni
caritate hortatur, quod in hac tarn periculosa materia non solum
pape et eismet, set toto populo christiano et universali ecclesie
pericula verisimiliter proventura caute, modeste ac devote pre-
videant et patern-is monitis ac exhortacionibus pape, ut tenentur,
pareant et Intendant, quos ut in processu agendorum cauciores
reddat, eos nunc amonet et requirit expresse protestans de hiis,
que in sequentibus continentur :
Et primo, quod omnino caveant, ne divinum privillegium terreni
et celestis imperii sacrosancte matris ecclesie qualitercumque
impugnent, specialiter illud submitti inferiori ') iudicio asserendo,
attendentes, quantum in hoc versetur periculum, dum, sicut habe-
tur in canone, quisquis cuilibet ecclesie ins suum detrahit, iniusti-
ciam facit, qui autem Romane ecclesie privillegimn ab ipso summo
omnium ecclesiarum capite traditum auferre conatur, hie procul
dubio in heresim labitur, et cum ille vere vocetur iniustus, hie
est dicendus hereticus.^)
Secundo eos hortatur, monet et requirit, quod omnino cave-
ant, ne per suas premissas requisiciones aliis pape obedientibus
audaciam vel occasionem se subtrahendi ab eins obediencia pre-
beant nee iura vel iusticiam suam et Romane ecclesie protegendi
et consequendi difficiliora reddant, ... ad que pre cunctis fidelibus
se pape obligatos cognoscunt.
Tercio ipsos admonet et requiiit, ne per requisiciones et pro-
testaciones predictas vel similes ad subtractionem ab ipsius pape
obediencia qualemcumque disposicionem vel principium seu viam
apperiant, protestans de periculis, que nedum eis, set cunctis
fidelibus et universali ecclesie inde possent verissimiliter provenire,
attentis constitucionibus tam corpore iuris clausis quam super
hoc per se aut suos predecessores specialiter editis.
a) Hs inferior.
') Bist. 22 c. 1.
38*
596 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil. .
Unde in virtute sancte obediencie eis prohibet, ne absque
ipso vel eius scitu in predictis ordinandis vel prosequendis aut
qiialiterciimque disponendis procedere vel aliqiiid attemptare
presuniant, set per vias et praticas per ipsum appertas et
üblatas vel quascumque alias, per qiias non falsa et violenta,
qiie nunc ])er scismaticos petitiir, set catholica et vei'a unio
habeatiir in ecclesia, quaruni niillam vult excliidere una secuni,
prout alias extitit concordatuni, absque more dispendio pro-
sequantur.
Attentis ergo predictis cunctis pateat, quod papa per Dei
graciani catliolicani fidem flrniiter tenens et sinipliciter confitens,
ut ex suis actibus, dictis, scriptis ac protestacionibus patet notorie
in niateria, de qua nunc agitur, ut predictum est, non contendit
de liiis, que ad fidem pertinent nee contendit, utruui unienda sit
ecclesia, pro cuius vera unione consequenda in omni statu, speci-
aliter in isto plus omnibus suis temporibus laboravit nee contendit
de renunciacione, quam nedum liberaliter obtulit, set ad requestam
adversariorum omnibus aliis viis pretulit et super ea praticas
requisitus apperuit, set solum contendit de securitate ac libertate,
que pro vera ecclesie unione consequenda est necessaria, quam
papa requirit et adversarii denegant. Non ergo imponatur pape,
sicut per adversarios ad provocandum i)opulos contra eum sub-
geritur, quod pro unione ecclesie non vult renunciare papatui,
quod est notorie falsum, ut apparet ex premissis et aliis, que
pro nunc exprimere causa brevitatis obmittit.
Et tandem papa considerans, quod ipse inter innumerabiles
angustias et terrores mente anxius et distractus non valet singula
scripta vel dicta sua, sicut expedit, in tarn ardua materia ponderare,
ideo fuit ultimo protestatus, quod, si in predictis suis respon-
sionibus vel in eis contentis aliquid oniiserit aut minus proprio
vel imperfecte posuerit, vel non satis clare forte expressit, si
avisetur, paratus est illud supplere vel corrigere, exponere seu
declarare. Si vero, quod absit, aliquid reperiretur, quod prima
facie non presumlt, a flde catholica discrepans, illud habere vult
pro non posito, scripto vel dicto, cum nunquam intencionis fuit
aliud credere quam quod sacrosancta catholica mater ecclesia
tenet et docet suos fideles debere credere et teuere, et hanc
protestacionem dixit se volle habere pro facta et repetita
in omnibus tam suprapositis quam ceteris scriptis et singulis
dictis suis.
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V. 597
(257) Antwort der Kardinäle: Notwendigkeit der Abdankung Bene-
dikts XIII. Beispiele aus Augustiu und Gregor von Nazi-
anz. Kritik der Vorschläge Benedikts. Der Mangel an
Freiheit in Konstanz sei unbewiesen und unwahrscheinlich;
die Wahrheit könne er durch Absendung von Boten nach
Konstanz erfahren, worum die Kardinäle wiederholt gebeten
hätten. Die Frage der Konzilshoheit lassen sie unentschieden,
betonen aber die Möglichkeit seines Konzils, das nicht auf
credulitas und professio fidei zu beschränken sei, sondern
auch die Union behandeln müsse. Darum bitten sie noch-
mals um Zusammentritt seines Konzils. Eine iinio sei nötig,
weil viele Benedikt der faiitoria scisiiiatis besclnüdigen. Sie
betonen die Berechtigung der legitim vor sich gegangenen
Protestatimi ; sie beharren bei Supplik, Protest und Requisition
und bitten um Ausführung. (1417 nach März 8.)
Rom, Vat. Bibl., Cod. Barh. XVI 78 f. 92. Einige Teile bei Raynald,
Annales eccl. ad annum 1418 (falschlich) Nr. XI T und XIII gedruckt; ebenso
Forschungen und Quellen S. 335.
Beatissime pater. Premissa vestre sanctitatis reverencia
humili et devota et subicientes sequencia determinacioni sancte
matris ecclesie visa responsione per eandeiii ,s<inctitateiii facta
VIII. presentis mensis Marcii cuidam cedule eidein sanctitati
VIII. Febroarii proxime lapsi presentate per devotes vestros
Carolum sancti Georgii ad veliini aiireum, Alfonsiim sancti Eu-
stachii et Petriim sancti Angeli sancte Romane ecclesie cardinales
collegium eiiisdeni Romane ecclesie facientes, nee non d. Petrum
Terraconensem et d. Franciscum Cesaraugustanmn ai'chiepiscopos
nominibus suis et ut procuratores d. Alfonsi episcopi Palentini,
dicti cardinales collegialiter absentibns a curia archiepiscopis et
episcopo antedictis predicta humili reverencia repetita, long'um
non querentes discursum eoruni omnium, que dicta vestra respon-
sio continet, propter eiusdem sanctitatis reverenciam ad predic-
tam suam cedulam se reducunt, volentes aliqualiter explicare
bonum zelum et intencionem sinceram, que liabuerunt et habent
super hiis, que in eadem sua cedula continentur: A cuius presen-
tacione abstinere non potuissent sine divina oftensa propter
tantam necessitatem et tam grave periculum, in quibus est,
prochdolor, ecclesia constituta. Est enim verum, beatissime
pater, quod dicta cedula ad tria redducitur in effectu: Primo
enim continet supplicacionem et consilium eidem sanctitati oblata
598 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
de inittendis niinciis et procuratoribiis Constanciani cum certa
potestate, de qua ibi fit niencio etc. Secundo dicta cedula, pre-
missa consideracioiie scaudali, intamie et suspicionis, que fere
apud oumes christifideles sunt contra eandem sanctitatem, con-
tinet supi)licacioneni, consiliuni et requisicioneni de tenendo unam
et plures, si expediret tenere, sessiones concilii generalis ad
deliberandum cum eodem super premissis et aliis, que pacem,
salutem ac statum totius christianitatis et universalis ecclesie
concernunt notorie et ad purgandum nos etc. Tercio predicta
cedula aliquas protestaciones subiungit. Ad primam autem sup-
plicacionem atque consilium, beatissime pater, sequenti zelo et
racione moventur. Attendunt^) enini, quod, cum scisma, proch-
dolor, antiquatum, quod fere iam per quadraginta annos duravit,
verisimiliter attentis occurrentibus tolli non possit nisi per vestram
cessionem, sanctitas vestra ex debito pastoralis officii ad ipsam
cessionem tenetur, attestantibus hoc sacris canonibus et dictis
sanctorum patrum clarissimis et exemplis, e quibus sequencia
dicta magni Augustini, que vestre sanctitati ignota non reputant''),
brevitatis intuitu de presenti sufficiat texuisse. Ait enim doctor
beatus") in libro 1I.° contra Cresconium: Nee episcopi propter nos
sumus, set propter eos, quibus verbum et sacramentum Domini
administramus ac per hoc, ut eorum sine scandalo [gubernandorum]
sese necessitas habet, ita [vel esse] vel non esse debemus, quod non
propter nos, set propter alios sumus. Denique nonnulli sancta humili-
tate prediti viri propter quedam in se offendicula, quibus pie religiose-
que movebantur, episcopatus officium non solum sine culpa, verum
eciam cum laude deposuerunt. Idem eciam Augustinus in libro gesto-
rum cum Emerito: Pro pace Christi episcopi debent esse aut debent
non esse, et subdit: Quid dubitamus redemptori nostro saciificium
istud humiliter offerre? An non ille de celis in niembra humana
descendit, ut membra eins essemus, et nos, ne ipsa membra
crudeli divisione lanientur, de cathedris descendere formidamus?
Propter nos sufficit, quod christiani') fideles et obedientes sumus,
hoc ergo semper simus. Episcopi autem propter christianos
a) Raynald reputamus. b) Rayiiald Christi.
') Von hier an gedruckt Baynald, Annalea eccL ad a. 1418 Nr. XII und XIII.
-) Die folgenden drei Stellen stehen Migne, Patrol. Lot. Bd. 43 lih. 2 c.
11 f.. Bd. 43 c. 6 f., Bd. 33 ep. 69. Sintistörende Weglassungen der Hand-
schrift sind eingefügt, unwesentliche Abweichungen sind nicht vertnerM. Bay-
nald ließ einige unverständliche Stellen der Handschrift weg.
E. Benedikt XIII. u. cl. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V. 599
])Oi)iilos ordinaimir. Qiiod ergo christianis populis ad christianam
pacem prodest, hoc de nostro episcopatu facianius. Et infra:
Propter nos hoc'*) debemus esse, quod vos, quis debes esse tu?
Ciiicumque loqiior vestruni, christianus, fidelis, obediens, hoc tu
propter te, hoc et ego propter nie, quod ergo tu propter te et
ego propter me semper esse debemus. Quod autem sum, propter
te sim''), si tibi prodest, et non sim, si tibi obest. Et infra sub-
dit: Si servi utiles sumus, cur Domino contemptis eternis lucris
pro nostris temporalibus subhmitatibus invidemus? Episcopahs
dignitas fruetuosior nobis erit, si deposita gregeni Christi magis
collegerit quam retenta disperserit. Et^) infra: Fratres mei, si
Deum cogitamus, locus iste alcior specula vinitorum est, non
fastigium superbientis, si, cum volo retinere episcopatum meum,
dispergo gregem Christi, quomodo non est dampnum gregis
honor pastoris? Et infra: Nam qua fronte in futuro seculo pro-
niissum a Christo sperabimus honorem, si christianam in hoc
seculo noster honor impedit unitatem? Idem Augustinus in
epistola ad Castorium : Longe est quippe gloriosius episcopatus
sarcinam propter ecclesie vitanda ])ericula deposuisse, quam
propter regenda gubernacula suscepisse. Ille quippe se honorem
digne accipere potuisse demonstrat, qui acceptum non deffendit
indigne. Hec ille.
Ecce, pater beatissime, ex dictis mirabilis Augustini, que
cardinales predicti reverenter vestre offerunt sanctitati, que Ro-
manus pontifex tanto plenius servare tenetur, quanto in dignitate
sublimiore et statu perfectiori existens Deo strictius aliis episcopis
obligatur. De exemplis autem post illa, que per Augustinum
generaliter dicta sunt, sufTiciat exemplum beati Giegorii Nazian-
zeni patriarche Constantinopolitani, cuius, teste Ruphino, nee
vita aliquid probabilius et sanctius nee eloquencia clarius est*)
et illustrius nee fide purius et reetius nee sciencia plenius et
perfeetius inveniri potest, qui solus fuit, de cujus fide nee dissi-
dentes quidem inter se, ut fieri solet, partes et studia disputare
potuerint, set id obtinuerit apud Deum et ecclesias meritis, ut,
quiciU7ique ausus fuerit doctrine eins in aliciuo lefragari, ex
hoc ipso, quod ipse sit uuignus hereticus, arguatur. Manifestmn
namque iudicium est, non esse recte fidei hominem, qui in fide
a) Fehlt Ratjnald. b) Hs sum. Auch im Folgenden Hs verschieden vom Druck.
*) Das Folgende fehlt wieder Baynald.
600 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
Gregorio non concordat. Iste, inqiiam, talis et tantus fuisse
dicitiir, nt de ipso iteriim sciibatur, quod brevi tempore tantum ad
emendandum popiiliini vettistis hereticorum **) infectum venenis
profecit, ut tunc piimuin christiani sibi fieri viderentiir et novel-
lain luceiii veritatis aspicere, cum religionis doctor multa quidem
verbis, plm^a tamen doceret exemplis, ne videretm* ab eo disci-
pulis aliquid imperari, quod non priiis ipse fecisset. Set ubi
invidia gloriam consecuta est,"") obniti quidam et prescripcionibus"^)
minus sanis uti cepere, ut ipso ad propria remeante alius ordina-
retur episcopus, quod ille subsurrari tantum et sub dente senciens
ruminaii, ipse profert, quod nullus eidem audebat dicere : Absit,
inquit, ut mei causa simultas in Dei sacerdotibus oriatur. Si'')
propter me est ista tempestas, tollite et inmittite nie in mare
et desinet a vobis cassacio.*^) Hec dicens vir gloriosissimus
cessit patriarchatui et regressus est ad propria.
Item, beatissime pater. quod sanctitas vestra ex debito pastora-
lis officii renmiciare teneatur, determinationibus potest probari
doctorum solempnium, qui super iure canonico scripserimt. Ad quam
quidem cessionem eciam vestram sanctitatem astringit, quia illam
iuravit, obtulit et bona fide promisit, ut in presentata cedida
enarratur. Que quidem adiectio fidei pro iuramento reputatur in
iure. Attendunt eciam cardinales predicti, quod, ex quo in praticis
super via cessionis actenus per eandem sanctitatem oblatis non
concordat congregacio Constanciensis, tenetur dicta sanctitas ex
debito pastoralis officii pro sedando scismate et reducendo ad
veram imionem sub uno^) capite maiorem partem christianitatis,
que vos et predecessorem vestrum non reputavit veros Romanos
pontifices, set intrusos. condescendere ad aliam praticam, in qua
dicta congregacio cum eadem sanctitate concordet, et que sit
observabilis sine offensa divina, cuiusmodi videtur esse indubie
pratica per dictos supplicantes et consulentes apperta in sua
cedula antedicta ^). Set quia, beatissime pater, responsio vestra
praticam huiusmodi nititur impugnare, dicens, quod unio ecclesie
per modum, qui petitur, esset non clara, set obscura, non secura,
set dubia, non brevis, set nulla. si statim sine alia disposicione
future unionis ecclesie per obediencie subtractionem, per reddi-
tuum ecclesiasticorum et aliorum bonorum temporalium spolia-
a) Fehlt Raynald. b) Raynald uvigestellt. c) Raynald proposicionibus. d) Usque huc
am Rande. Fehlt Raynald. e) Raynald quassatio tind inittite. f) Raynald bono.
^) So weit gedruckt.
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wahl Martins V. 601
cionem, per temporalem et hostilem persecucionem et recliisionem
et per mortis comminacionem papa cogitur approbare, qiiod
petitm*, respondent dicti cardinales premissa reverencia humili
repetita, quod dicta iinpiignacio, iibi valida esset, eciam dampna-
ret praticam per eandem sanctitatem datam Paniscole, quam
tamen ut bonam predicat et deffendit nee non ipsam obtulit in
responsione facta citacioni congregacionis Constanciensis. Set
non volentes dicti cardinalis protrahere verbum ultra quam
deceat, dicunt, quod, si vestra sanctitas acceptaret praticam
contentam in cedula sepedicta, prout acceptanda est, hoc fieret
instantibus, supplicantibus et requirentibus dictis cardinalibus. qui
sub potestate vestra consistunt et personis aliis eidem sanctitati
obedientibus et devotis, nee fieret hoc ad instanciam aliquorum,
qui ahquid de predictis commiserint, cum nee illi pro dicta pra-
tica ullam instanciam faciant, ut certum est dicte sanctitati.
Ymo eciam, beatissime pater, posito, quod dictam instanciam
facerent, hoc bene est attendendum, quod subtractio, spoliacio,
persecucio, reclusio et mortis comminacio, si que sint supra alle-
gate, non inducerent nee compellerent, prout nee inducere nee
compellere debent, vestram sanctitatem acquiescere pratice per
cardinales et alios supranominatos apperte, set ad hoc induceret
eandem sanctitatem et compelleret, prout inducere eL^ompellere
debet, debitum pastoralis officii, quod ipsam vehementissime
astringit et cogit scisma sedare et unionem ecclesie dare. Unde
subtractio, spoliacio, persecucio, reclusio et mortis comminacio
supradicte, ut nullam causam prestantes acceptacioni et exe-
cucioni dicte pratice, ipsam non inficerent nee sibi obsistere
possent. Set quia ulterius eadem sanctitas in dicta sua re-
sponsione in pratica supradicta insurgit propter deffectum liber-
tatis, quem in Constancia esse pretendit, respondent dicti cardi-
nales cum reverencia humih antedicta, quod de tali libertatis
defectu nuUa informacio habetur, cui merito sit standum, nee
soli suspicioni initi debet sanctitas vestra. Et pro certo, bea-
tissime pater, verisimile non vldetur, quod dicte congregacioni,
que iuxta dictam praticam in unam haberet concordare personam,
in qua quidem congregacione sunt prelati in tanta multitudine,
nee non procuratores seu nuncii fere omnium regum aut principum
totius christianitatis, metus seu impressio inferretur. Preterea,
beatissime pater, quia super dicta libertate aut eins defectu in
eadem civitate Constanciensi magis quam alibi inquiri potest
602 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
veritas et liaberi, eadeni sanctitas nunciis et procuratoribus suis
aut aliis niagis sibi fidis personis üiius inqiiirendi et seiend! huius-
modi vei'itateni j)osset imponere et mandatuni dare, quod, si de
defectii libertatis constaret, ad idteriora procedi non posset,
proiit per cardinales predictos vestre sanctitati pluries extitit
hiiiiiiliter supplicatum.
Ad secundam autem siipplicacionein, consilium et requisicioneni,
videlicet de tenendo unam et plures, si expediret, teuere sessiones
concilii generalis etc., beatissinie pater, dicti cardinales seqiienti
zelo et racione nioventiir. Attendunt enini, quod signanter pro
hac causa vestra sanctitas generale concilium apud ipsani con-
tiniiare decernit, prout continuatur ad presens, videlicet ut, si
circa negociuni imionis aliqua instaret necessitas, ut de presenti
notorie instat, remedium generalis concilii ad subveniendum esset
in proniptu. Attendunt eciam, beatissinie pater, quod magna
negocia, in quibus universalis ecclesie Status versatur, de more
ecclesie in generali concilio terminantur, et ne remota aut iniper-
tinencia querantui- exenipla, attendunt et vident, quod praticas
statutas a iure super ellectione Roniani pontificis ipsi sunnni
pontifices in generalibus conciliis ediderunt, ut per multa constat
iura, que in canonibus sacris habentur. An auteni in talibus
negociis, que in generalibus conciliis terminantur de necessitate
aut de honesto, oppinio solius pape oppinioni concilii, aut oppinio
concilii oppinioni solius pape sit preferenda, maiori discussioni
relinqimt dicti cardinales. Hoc tamen sciunt, quod eadem sanctitas
in responsione, quam fecit citacioni sibi l'acte per congregacioriem
Constanciensem, quecumque dicta et dicenda, facta et facienda,
scripta et scribenda, credita et credenda, docta et docenda sub-
iecit subiectaque esse voluit correctioni et determinacioni catholice
ecclesie sacrosancte, que quidem submissio dicta semper reverencia
huniili precedente non restringitur ad ea tantmn, que ad creduli-
tatem et professionem vere fidei pertinent, ut vestra, beatissinie
pater, infert responsio, set eciani ea complectitur, que unionem
respiciunt et elfugiunt scisma et scismatis fautoriani. Dicta enini
submissio, beatissinie pater, nediim facta fuit ad defendendum vos
ab lieresi, set eciam a scismate et scismatis fautoria, prout liec
liquide constant in auctenticis documentis. Et ubi dicta submissio
tantum ad ea, que ad fidem pertinent, referretur, oppinantur multi,
beatissinie iiater, quod dictum negociuni unionis ad fideiii pertinet
ut quod ex eins ruptura sive ob loci discordiam sive ob quamvis
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtral^tion bis z. Walil Martins V. 603
aliam occasionem provenienteiii fides catholica leditui-. Set iit pre-
cidatiir materia dispiitandi, siispensa ad presens altercacione supei-
dicta siibinissione, hoc certuni et darum resultat, beatissime pater,
quüd iusta est supplicacio, boniiiii est consiliiim et sancta est
requisicio et exaudiri meruerunt et merentur omnino, videlicet
de sessione tenenda aiit sessionibus tenendis generalis concilii,
et quod super supplicatis et consultis et aliis, que pacem, salutem
ac statuiii totius christianitatis et universalis ecclesie notorie
concernunt, cum dicto concilio eadeni sanctitas deliberare dignetur.
Nee obstat dicta reverencia humili preeunte, quod in dicta vestra
responsione dicitur, videlicet quod nee prelatis nee aliis notabilibus
personis est liber ingressus etc. Nam, beatissime pater, vobis
incertum est, quod prelati et alii, qui ad sessionem dicti concilii
fuerint per vos evocati, recusent aut impediantur venire, ymo
esse potest, quod nulluni eis imi)edimentum paretur. Supplicant
ergo dicti cardinales et consulunt atque requirimt humiliter, ut
faciat eadem sanctitas, quod in se est, scilicet vocacionem eorum,
quos voluerit, quam facere in vestra permanet facultate. Super
residuo vero provideat Deus. Ad consulendum autem, supplican-
dum et requirendum fieri in dlcto concilio purgacionem, de qua
fit mencio in sepedicta cedula, moventur dicti cardinales ex causa
ibidem expressa, scilicet propter grave scandal'um, gravem infa-
miam et suspicionem vehementem, que, dicta humili reverencia
repetita, sunt fere generaliter apud omnes christifideles contra
eandem sanctitatem de fautoria inveterati scismatis et turbacione
ecclesie unionis et secundum multos eciam de catholica fide: De
quibus quidem criminibus contra vos proceditur per dictam con-
gregacionem Constanciensem, cui nulla cura est deliberare super
loci controversia, set solum de criminibus preexpressis. Et quam-
quam, beatissime pater, dicta vestra responsio affirmet dictum
scandalum non fore pusillorum, set phariseorum etc., attamen,
dicta reverencia humili preeunte, credunt dicti cardinales dictaui
sanctitatem esse ex aliquorum non veris relacionibus informatam,
cum rei veritas sit scandalum, infamiam et suspicionem predictam
esse fere generaliter apud omnes christifideles, ut dicta cedula
continet, quod si specialius eadem sanctitas audire desiderat,
attendat ^) et recolat illa, que per ambassiatores serenissimorum
regum et principum obediencie sue ex eorum parte fuerunt pluries
eidem sanctitati in scriptis intimata et eciam, que per suos fldeles
V Von liier an wieder gedr. Raynald.
604 in. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
prelatos et alios probos viros sepissime supplicata fuenint et
super dicto scandalo exarata. Quo, prout verum est, presuposito,
ad consulendum, supplicandum et requirendum dictam purgacionem
faciunt exempla preterita. Nam, ut legitur in cronicis, papa
Daniasus piimus accusatus de adulterio se coraiu concilio pur-
gavit, papa Sixtus tercius accusatus de crimine se purgavit coraui
concilio, papa Pelagius primus inculpatus de exilio et morte Vigilii
se purgavit coraui omni populo atque clero, papa Leo tercius, cui
crimina opponebantur, quia nuilus inventus fuit probator legitimus,
ab obiectis criminibus se purgavit. Nee est eure presentis, an
dicti Romani pontifices necessario se purgaverint, an dejionesto,
quia utroque casu inminentibus scandalo, infamia et suspicione
predictis iuste supplicacioni bene et utiliter consulitur et sancte
requiritur fieri in generali concilio purgacionem predictam. Et
maxime, beatissime pater,"") quia fautoria invetei'ati scismatis et
turbacio unionis ecclesie ad fidem pertinere videntur.^) Nam sive
in loci discordia, sive in alia quavis occasione causentur, ledunt
secundum multorum sentenciam articulum fidei et statum univer-
salis ecclesie pervertunt nimium atque perturbant.
Ad tercium denuo venientes, videlicet ad pi'otestaciones, quas
sepedicta cedula in sui fine subiungit, credunt dicti cardinales dicte
sanctitatis liumili reverencia semper salva, sibi et aliis licuisse
ius universalis ecclesie atque suum illesum et illibatum servare
et per consequens uti protestacionis remedio, quod ad conserva-
cionem iuris est adiumentum tam per sacros canones quam per
leges civiles. Et quamvis, beatissime pater, per capud membra
corporis gubernentur, ut vestra inquit responsio, verum tamen,
dicta humili reverencia preeunte, credunt dicti cardinales nichilo-
minus esse verum, quod verisimili occurente timore de subver-
sione Status universalis ecclesie non denegetur dictis membris
protestacionis remedium honestum utique atque iustum, cum in
casu, qui satis ad propositum adoptatur. sacra scriptura affirmet,
quod Paulus in faciem restitit Petro, unde sicut in faciem resistere
licuit, licuisset utique protestari, et quia dictos cardinales ad
doctrinam sancti Bernardi sanctitas vestra remittit, cum quanta
possunt humilitate, regraciantur vestre clemencie. Ibidem enim
multa scripta sunt, que ad ipsorum spectant officium, et inter
cetera, quod sint concordes ad pacem et ad unitatem conformes
a) Raynald vestra sanctitate.
^) So weit Druck bei Raynald.
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wabl Martins V. 605
et describens ibi sanctus doctor, qiiales cardinales obtare debeant
Roniani pontifices, loquens in personaiii beati pape Eugenii, ciii
librum dirigebat, sed non ipsum tantum illo divino opere instrue-
bat, de officio cardinalium multa ponit, qiie satis ad proposituni
adoptantur. Et quanivis, beatissime pater, dicti cardinales Jonge
se sciant impares viris illis, de quibus precesserat sermo beati
Bernardi, nichiloniinus tanien scripta per ipsum extimant ad onus
suum incunibere et non volentes tacere, quod vestre sanctitati
fidelitateni illibatam servarunt et multis propter vos se obices
posuerunt et se obtulerunt, si vobis placeret, renunciaturos suis
statibus . . .
Visis igitur, beatissime pater, omnibus supra contentis, et
equa racionis lance discussis, dicta humili reverencia salva, iu-
sticiam continet cedula sepedicta presentata vestre sanctitati
octava Marcii'') proxime lapsi. Set nee est silencio relinquendum,
dicta reverencia bumifi preeunte, quod in dicta cedula non nomi-
nantur ut protestantes aut ipsam cedulam presentantes d. sub-
diaconus ^) aut d. Franciscus de Aranda, set solum dicti cardi-
nales ut facientes collegium, nee non d. Petrus Terraconensis et
dominus Franciscus Cesaraugustanus archiepiscopi nominibus suis
et ut procuratores d. Alfonsi episcopi Palentinensis. De qua
quidem procuracione ad dictos cardinales fldem fäcere non spectat.
Credunt tamen, quod dicti archiepiscopi bonani super hoc dabunt
racionem, de dicto autem archiepiscopo Cesaraugustano rei geste
veritas sie se habet, quod ipse una cum cardinalibus et archi-
episcopo Terraconensi fuit conordinans, reputans sibi dictam
cedulam necessariam, ut alteri cuicumque persone, ac simul eciam
vestre sanctitati offerens cedulam supradictam, ut constat aucten-
ticis documentis, unde, si ipse ibi nominatur inter alios suppli-
cantes, consulentes, requirentes et protestantes, ulla culpa cardi-
nalibus et archiepiscopo Terraconensi predictis est ullatenus
imputanda? Post presentacionem autem dicte cedule factam vestre
sanctitati de variacione, si quam fecit dictus Cesaraugustanus, et
de modo et causa dicte variacionis non pertinuit ad cardinales
et Terraconensem predictos aliquid scribere aut in cedula ipsa
mutare, cum ista ad officium secretarii eiusdem sanctitatis et
alterius tabellionis publici in predictis adhibiti spectarent, qui
a) So irrig statt Februar.
^) P. de Comollis.
606 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und da.s Konzil.
veritateiii rei geste debuerunt scripti memorie commendare. Hec
qiiidem, beatissime pater, ideo expedit hie referre, ut cardinales
et Terraconensis predicti immunes reputentur, sicut in veritate
existimt, a culpa, de qua in vestra responsione notantur, ubi
dicitur inhonestum et periculosum esse absencium et deterius
contradicencium vel resistencium nomina inserere in instru-
mentis etc.
Finaliter, beatissime pater, monicionibus, exhortacionibus, requi-
sicionibus, prohibicionibus et protestacionibus per eandem sancti-
tatem factis in prefata sua responsione cardinalibus antedictis
respondent ipsi sepedicta reverencia humili preeunte, quod divina
gracia mediante taliter erga Deum, sacrosanctam ecclesiam et
vestram beatitudinem se habebunt, quod culpa aut macula non
erit eis merito imputanda. non credentes esse vestre intencionis,
beatissime pater, quod ipsi in tam arduo negocio et in tarn magna
necessitate ecclesie tacendo, omittendo aut alias incidant in divine
maiestatis offensam. Quapropter, beatissime pater, dicti cardi-
nales cum prefata reverencia humili perseverant in omnibus et
singulis, que in sua sepedicta cedula continentur, eandem sancti-
tatem sui)plicantes ac requirentes humilitei", quatenus supplicaci-
ones, consilia ei requisiciones ibi contentas omni delacione seposita
dignetur execucioni mandare. Nam attentis periculis, erroribus
et scandalis, que ex tarditate seu protractione temporis verisimi-
liter et notorie sperantur, supplicaciones, consilia et requisiciones
predictas diferre esset illas effectualiter denegare.
(258) Benedikt XIII. exkommuniziert die Teilnehmer des Konsfanser
Konzils, die den Prozeß gegen ihn führen und die Wahl
eines Papstes hei seinen Lehzeifen vorbereiten. Peuiscota
1417 April 8.
Rom, Vatik. Archiv, Reg. 328 f. 4.
Ad futuram rei memoriam ^) . . . Excommunicamus et ana-
thematizamus onmes et singulos, cuiuscunque status, gradus,
preheminencie seu condicionis existant, eciamsi cardinalatus,
patriarchali . . . prefulgeant dignitate, et illos precipue apud
Constanciam congregatos, quorum auctoritate, cooperacione . . .
contempta sacrorum canonum disciplina . . . contra nos, ymo
*) Es he(jinnt die Exkomnmnikation der römischen Papstreilte und ihrer
Anhänger, dann aller von iJini Abgefallenen.
E. Benedikt XIII. u. d. Konzil v. d. Sul)traktion bis z. Wahl Martins V. 607
verius contra Christum ... de facto processum est actenus, de
presenti proceditiir seu imposteriim procedetur ac futiira electio
Romani pontiflcis, qiip melius damnata intrusio dici debet, sede
apostolica non vacante disponitui*. tractatur, disponetur, tracta-
bitur sive fiet . . . Datum Paniscole Dertusensis diocesis feria
quinta in Cena Domini VI. idus Aprilis anno vicesimo tercio.^)
(259) Die Kardinäle BenediMfi XIII.: Sie wissen, daß de?' Papst
die zwei Erzbischöfe, die sieben Bischöfe und drei Äbfe-J he-
rufoi hat und sie ihn notariell nm Folgendes gebeten haben :
Die Gerufenen bitten und beschwören den Fapst. daß
er abdanlit und nach der nötigen Aufhebung der Prozesse
und Hcdjilitation seinen Kardinälen unverzüglich gestattet,
den in Konstanz Gewählten zum Papst zu wählen. Anders
schädige er die Kirche. Sie hätten ihm das früher gesagt,
wenn er eine Sitzung seines Konzils hätte abhalten wollen.
(Peniscola 1417 Dezember 26.)
Die Kardinäle erklären sich bereit, die Wahl vorzu-
nehmen. Kardinäle, Bischöfe n)id Abte maJtucn noch eiiiinal
den Papst edles Erbetene ansznfidiren. Hat Benedikt noch
irgend ein Bedenken, soll er sofort eine Sitzung seines Kon-
zds abhcdten. Sonst protestieren sie gegen sein Verhalten
und verlangen daridjer Urkunden. (Pefüscola 1417 De-
zember 26 oder nach 26.) V
Hont, Vnt. Bihl.. Cod. Barb.. XVI 7H f. UO. Brnchsfüch- rjedr. Raynald,
Annales eccl. a<l a. 1417 Nr V. Das Game mit Anslassuiujen fjeih: Forschungen
laid Quellen S. 336.
Pater sancte, salvis in onmibus determinacione ecclesie et
iudicio veritatis Carolus sancti Georgii, Alfonsus sancti Eustachii,
Petrus sancti Angeli sancte Romane ecclesie cardinales scientes,
quod die XXVI. huius mensis Decembris per Petrum Terraconensem
et Franciscum Cesaraugustanum archiepiscopos, Johannem Tira-
sonensem, Avinionem Oscensem. Alfonsum Vicensem, Jeronimum
EInensem, Andream Barchinonensem, Dalmacium Gerundensem,
*) Beg. 329 f. 3 — 6 steht die Exliotumnnikation von 1418 Mars 24. Die
große Exkonimuniliatinnsbiüle von 1422 steht Heg. 329 f. 168.
^) Alle aus Aragon und Katalonien.
^) Vnwöglich ist nicht, daß beide Aktionen am selben Tage stattgefunden
haben, jedenfalls hat die leiste noch im Desember (huius m. Decembris) und
n-ahr scheinlich am 29. sich ereignet.
608 III. Abschnitt. Benedikt XIII. und das Konzil.
Otlionein Dertiisensem episcopos et Petrum sanctarum Crucum,
Marcliiini beate Marie Montisserrati et Johannem Populeti inonasteri-
oruni abbates vocatos per vestram sanctitatein pro habende con-
siliiim super infrascriptis fiiit sanctitati vestre supplicatum et
consiiltuiii verbo et demuni in scriptis datnm certis notariis de
hiis conficientibus publica instrumenta in forma, que sequitur:
Pater sancte, salvis in omnibus determinacione ecclesie et
iudicio veritatis ^) . . . pro se et onmibus sibi nunc vel in futurum
adlierentibus et alias illis nominibus, titulis, modo et forma, qui-
bus melius et utilius possunt, sequencia adaptari pro Dei et
ecclesie servicio ac eiusdem ecclesie effectu unionis et pacis sup-
plicant et consulunt vestre sanctitati ac eandem per viscera
misericordie Jhesu Christi ortantur flnaliter et expresse, quatinus
omni excusacione et dilacione postpositis, revocatis processibus
et sentenciis et factis habilitacionibus, ut alias fuit per vos con-
cordatum atque oblatum, in quantum tamen hec necessaria fuerint
ad ecclesie unionem, renunciare dig-nemini iuri papatus et dare
modum et oi'dinem, in quantum in vobis erit, quod d. cardinales
eligant illum dominum noviter in Constancia electum in papam,
quod eosdem cardinales liberaliter credunt facturos. Alias eadem
sanctitas, que hie adesse fatetur ecclesiam catholicam et con-
cilium generale, si premissa facere denegaret, sive differret ver-
bo, aut quod esset periculosius, facto, consideret bene, quantum
preiudicium catholice fidei quantumque scandalum atque dampnum
universali ecclesie, eins unitati ac toti christianitati fierent et seque-
rentur. De quibus omnibus supplicantes predicti nominibus, modo
et forma preexpressis se exonerant. Et hoc idem alias dixissent,
si eadem sanctitas voluisset teuere sessionem concilii generalis.
ünde prefati cardinales prospicientes, quia dicta supplicacio
et consilium effectualiter concordant cum consiliis vestre sancti-
tati datis per ipsos, ideo idem cardinales simul collegialiter et
unusquisque ipsorum particulariter supphcant et consulunt vestre
sanctitati eandemque ortantur per omnia, prout supra, offerentes
se paratüs post vestram renunciacionem, ut predicitur, electionem
facere memoratam.
Et nichilominus, pater sancte, omnes cardinales, archiepis-
copi, episcopi et abbates superius nominati non valentes nee
volentes deficere fidelitati, qua Deo et ecclesie tenentur astricti.
V Folge)!- obige Namen mit Ausnahme der drei Kardinäle.
E. Benodikt XIII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion his z. Wahl Martins V. C09
nec non pro saliite anime vestre dictis supplicacioni, consilio et
oj'tacioni noiiiinibus, forma et titiilis supradictis addentes vestram
sanctitatem monent et requirunt finaliter et expresse, qiiatinus
postposita dilacione dignetur premissa exequi «um effectu. Et
si in aliquo dubitatis, qiiod non crediint, nec vident modo aliquo
verisimiliter dubitandum, quod tarn pro habendo super hiis con-
sib'um quam pro j)urg'ando personam vestram a maculis beresis
et scismatis etaliorum criminum eidem persone impositis sessionem
concilii sine more dispendio teneatis, prout fuit eidem sanctitati
per prefatos cardinales et aliquos ex dictis prelatis alias requisi-
tum, prout constat per publicum instrumentum, ad quod se re-
ferunt, licet ad illa condescendere noluerit sanctitas vestra. Alias,
pater sancte, si eadem sanctitas premissa de facto recusaverit,
vel sul) quovis colore distulerit, omnes predicti nominibus, foi'ma
et titulis, quibus supra, cum omnibus eisdem adberentibus nunc
et in futurum et illis melioribus modo et foi'ma, quibus possunt,
Protestantin* de omnibus viis, remediis et iuribus ecclesie et i])sis
et cuivis ipsorum pertinentibus quovis modo et de omni eo, quod
ecclesie aut ij^sis sit licitum aut utile protestari, requirentes de
predictis fleri unum et plura publicum instrumentum et instru-
menta publica ad futuram rei memoriam.
(260) BencdtM XIII. crMärf, daß die drei Kardinäle, die ihn heute
verlassen haben, in die Strafe der Infamie usw. verfallen
seien. Peftiscola 1418 Januar 5.
Born, \atik. Archiv, Reg. 329 f. 1. Clanze Stücke sind ahfiefavlt.
Benedict-US episcopus servus servorum Dei. Ad futuram rei
memoriam. Quanta sit in conspectu divine iusticie inobediencie
culpa süperbe quantumque delictum primorum j)arentum nostrorum
mandati Domini transgressio manifestat . . . Nos duduni impaccati
temporis liuius orrendi scismatis seviente procella inbecillitatem,
animarum maliciam et inconstanciain quam plurimam diffidentes
. . . quasdam constituciones edidimus publicas, quarum tenore uni-
versos et singulos cuiuscumque dignitatis . . . existerent, . . .
contra nos et Romanam ecclesiam macliinantes et machinacionis
exordio deviantes excommunicacionum, pi'ivacionum et inhabili-
tacionum sentencias atque penas decrevimus incurrisse. Verum-
tamen pridem accersitis a nobis quibusdam Aragonie regni pre-
latis pro cum illis communicando consilio super ipsius ecclesie
negociis et occurentibus rebus adversis adsistentibusque nobis
F i n k e , Acta concilii Constanciensis. HI. "«^
610 III. Abschnitt. KfMHMlikt Xlll. imd das Konzil.
tiinc dilectis filiis Carolo sancti Georgü ad veluin aiireuiii, Alfonso
sancti Eiistacii et Petro sancti Angeli diaconis cardinalibus, a
quibus indiibie sperabaimis ") patrocinia et favores passiu'osque
pro nobis eosdein . . . incoiiiiiiüda et labores, ipsi nichilominus
Carolus, Alfonsiis et Petrus . , . preterqiie oiiinem nostrani oppi-
nionem et cogitatiini, quod aniare deproiiiimus, . . . qiiadaiii teiiipta-
cione diaboli . . . persiiaslone novi consilii, secularis eciam potestatis
ad ces|sioneiii . . . pajpatiis preter et contra iuiüs disi)osicioneni
palam et publice invitare, , . , instanter requirere, inipiidenter
i'edai'g-iiei'e temereque nionere . . . demiimqiie siiperbe renitentes
veliit fdii degeneres et ingrati protei' . . . consensunique nostros
presencia nosti'a et Roniana curia projiter lioc tanien se ab obe-
diencia . . . hodie discedere, prout constat i)ublicis insti'iinientis
ac nonnullis aliis . . .
Que quideni oninia tarn teniere ausa, fide violata, amissa
caritate, iuramentis confractis et tani intenso filiab's diücoris amore
deperdito, consideratis non tantum g-i'avibus et severis orrendis(?),
set vulg-i eciani clanioribiis et derisionibus detestatis plurinunn
menteni nostrani exasperant et acerbant. Nos itaque preniissis
attentis, qne convenientibus oculis dissinmlare non possumus, ex
j)i'einissis et aliis iustis et racionabilibus causis aninium nostrum
nioventibus, onineni in hiis et circa e;i solennitateni siipplendo,
ex certa sciencia tenore presenciuni auctoritate apostolica pro-
niinciamus, decerninuis ac eciani declaramus prefatos Caroluin,
Alfonsuni et Petruin olim cardinales ac onines et sing-ulos ad-
herentes eisdeni ipsisque in predictis directe vel indirecte, pub-
lice vel occulte prebentes auxiliuni, consiliuin vel favorem perias,
sentencias, privaciones, deposiciones, inhabilitates et infaniias
contra tales tani per nostros quam predecessorum nostrorum
Romanoruin pontificum processus et constituciones sacrosque
canones inflictas in-oiiiulg-atasque immediate post processuni huius-
modi damnabiliter incurrisse. Nulli ergo etc. nostre pronunciaci-
onis et declaracionis infring-ere etc. Dat. Paniscole, Dertusensis
diocesis non. Januarii anno vicesimo quarto.
De curia. A. Creten.
Am 3. Mars (? wahrsclieiidich, (his Ddtnni ist alxjef.Adt) erklärt er die
drei und den in Barcelona weilenden Kardinal Johannes Martini de Murillo
fcard. Montisaragonuni) aller Würden für verlustig und seist sie in den Laien-
stand:
a) Reg. superabaniut:.
E. Benedikt XTII. u. d. Konzil v. d. Subtraktion bis z. Wabl Martins V. Gll
Ad perpetiiam rei memoi'iam. Cum ... ad aiidienciaiu nostram
fama publica deferente pervenerit, quod iideni Carolus, Alfonsus et
Petrus post ipsorum discessuni luiiusuiodi lualignitatis filiuni Jo-
hannen! olini tituli sancti Laui-encii in Damaso presbyterum cardi-
nalem, qui i)er pi'ius a curia se absentavei'at antedicta, eorundeni
sceleruni et facinoruni api)r()batoreni accire tuncque simul quatuor
nonnullis aliis nobis rebellibus se unire pleraque in villa Castelli-
onis, Dertusensis diocesis, et alibi machinaciones, conspiraciones,
monopolia et tractatus contra nos et Ronianani ecclesiam . . .
continuare reprobabiliusque instare nee non actus illicitos et
temerarios attemptare non verentur in nostri ac sedis apostolice
vilipendiuni et contemptum, in exenipluni pessimum et scandaluni
pluriniornin, . . . per lianc diffinitivani sentenciani pronunciamus,
decerninius et eciain declaranius prenoniinatos Johannem, Caro-
hnn, Alfonsum et Fetrum et eorum quemlibet dicta crimina
et excessus commisisse et temere perpetrasse ipsaque fore
Vera, publica, notoi'ia et manifesta notorietate facti diutissime
permanentis prefatosque Johannem, Carolum, Alfonsum et Petrum
propter premissa et alia per eos contra nos nequissime perpe-
trata ac omnes et singulos in premissis eis adherentes, se-
quaces, complices . . . nobisque inobedientes, adversarios et re-
belles periui'os, excommunicatos et anathematizatos ac contra
nos et ecclesiam Romanani conspiratores . . . reosque criminis
lese maiestatis et parricidii, proditores ac scismaticos ... et
demum ipsos olim cardinales et alios superius generallter com-
prehensos, eciam si impei-iali, regali, patriarchali . . . prefulgeant
dignitate, cardinalatu et eins commodo et honore ac omnibus et
singulis prelaturis, commendis, dignitatibus . . . deponimus, pri-
vamus et verbauter degradamus, reducimus ac reponinuis in
statum simpliciter laicalem . . .
^4»? 27. November 1422 ernennt Benedikt neue Kardinäle (v<jL fJagegen
Eitbel. Hierarrhia S. 30 Anmerkung). So Reg. 65 f. 492:
Ad futuram rei memoriam. Sacerdos in eternum secundum ordi-
nem Melchisedecli . . . lulianum de Loba cjipellanuni nostrum commen-
salem, camere apostolice clericum regentemque officium camerarii
I apostolici ac Eximinum Dahe eciam capellanum commensalem
et referendai'ium nostrum, auditorem camere supradicte ac peniten-
ciariam nostram regentem, et Dominicum de Bonafide priorem
domus Carthusiensis ordinis de Montalegre, Barchinonensis diocesis,
nee non Johannem Carrerii archidiaconum s. Antonii in ecclesia
39*
612 III. Abschnitt. Benedikt XlII. und das Konzil.
Ruthenensi, quos onines presertiin hoc procelloso tempore pro
ecclesie tuenda iusticia et veritate sectanda coiiiperiimis pervigiles
defensores, motu proprio, non ad ipsorum vel aliorum pro eis
nobis super hoc oblate peticionis instanciam in eiusdem sancte
Romane ecclesie . . . cardinales . , . assumimus , , . Dat. Paniscole
Dertusensis diocesis V. Kalendas Decembris anno vicesimo nono.
Am 29. November erhält Jnliavns den Titel hasilice XII ap. de Urbe,
Exhuinus erhält s. Laurencii in Lucina, Do)iiiiiiciis heJi-otinut s. Petri ad vinoula
1111(1 Johannes den Titel s. Stephani in Celiomonte (fol. 492«).
(2Q\) BfurdiJif XIII. ermächfigf Jolfcnnic^ de Prafii^, Prior des
Ainiallosfers in Barcelona, den Bidaciis de Moxena wegen
dessen Rückkehr zur Ohödienz vom Banne zu befreien. Penis-
cola 1418 Mai 19.
Rom. Vatik. Archiv, Ref/. Avenion. 05 f. 4SS.
Dilecto fiHo Johanni de Pratis pi'iori domus s. Anne ßarchi-
nonensis salutem etc. Sedes apostohca, ])ia mater , . . Cum itaque
Didacus de Moxena ^) ordinis fratrum Minorum et in sacra pagina
Professor, pi'out litteratorie accepimus ab eodem ac ex parte
sua fuit exposituni coram nobis, scismaticus notorius extiterit et
in congregacione Constanciensi permanens, congregatis ibidem
contra personani nostram et universalem ecclesiam tam allegando
quam alias dedei'it auxilium, consilium et favoiem, . . . tandem
sue mentis oculis erectis ad Dominum, eins placitis se coaptans
et, ut verbis ipsius Didaci utamur: sensata et dih'genti studio
considerata illa nejihandissima barataria nuper a})ud Constanciam
per notorios periuros tam nequiter et fraudulenter . . . facta,
abinde recesserit et ad partes istas se transtulerit ac errorem
suum in humilitatis spiritu recognoscens ad nostram et Romane
ecclesie devocionem et obedienciam . . . iam reductus existat, . . .
nos prefatum Didacum ab excommunicacione et aliis sentenciis
liberandum . . . concedimus facultatem. Datum Paniscole Dertu-
sensis diocesis XIIII. Kai. Junii anno vicesimo quarto.
V(jl. de}) Ahsrliuitt über die Reise Sigismiinds.
IV. Abschnitt.
Der Schriftencyclus zur Papstwahl
im Anschluß an die Cedula: Ad laudem
(1417 Mai 29).
Zu Anfang 1417 war durch die Rückkehr des Römischen Königs,
durch den Anschluß der Aragonier und Navarresen, sowie durch das
Erscheinen der Kastilier in Konstanz (29. März) die Frage der
Papsdcahl lebendiger geworden.^) Akut wurde sie aber, als am
5. April die kastilischen Gesandten in auffälliger Weise nach dem
Vorgehen bei der kommenden Wahl an den leitenden Stellen,
darunter auch beim König sich erkundigten. Die Freiheit des Wahl-
modus wurde plötzlich von den Kardinälen bestritten.') Sie wiesen
darauf hin, nach der Abdankung Gregors XII. sei beschlossen, daß
die nächste Wahl nur in einer vom Konzil zu bestimmenden Form
stattfinden dürfe, und die Zustimmung zu diesem Beschluß sei dem
Kollegium durch Drohungen des gregorianischen Gesandten Karl
Malatesta und des Patriarchen von Antiochien abgerungen
worden.^)
Dem Könige und weiten Kreisen des Konzils war die Auf-
rollung des Wahlirroblems höchst unerwünscht; sie wollten erst die
') Ego laborabo. schrieb der Kardinal rou Ostia am 13. Februar an
K. Alfons von Aragon . quocl cito finis oblatus breviter habeatur. Vestra
enini et statui vestro multum intercst, quod cito papam uiiicum ha))eamus.
(Or. im Archiv der Krone sii B irceloua). Am 12. Dezember 141H bitten die
französischen Gesandten Herzog Ludwiy von Bayern um haldige Rückkehr
nach Konstanz: Avec ce vous pourrez moult profitter en fait principal du
concil general, qui touche la future elecciou du pajje. (München, Geh. Staats-
archiv.)
2) Bd II Od— 98.
•'') Nach Absetzung Johanns XXIII. beschloß das Konzil keine Wahl vor-
zunehmen sine deliberatione et coiisensu coiicilii. Nach der Abdankung Gre-
gors XII. wurde dasselbe beschlossen, außerdem aber in einem neuen Votum,
daß die nächste Wahl fiat modo, forma, loco, tempore et materia per s. con-
ciiium ordinaiidis. Das war der für die Kardinäle gefährliche Beschluß.
Hardt IV 282 und .375. Vgl. zum Ganzen Fromme. Die Sjmn. Nation und das
Konstanzer Konzil S. 46 — 79; Fromme. Der erste Prioritätsstreit auf dem
Konstanzer Konzil, Rom. Quartalschrift IV 509 ff. Dort ältere Literatur,
614 IV. Abschnitt. Der Schiiiteiicyclus zur Papstwahl.
Reform, dann die Wahl, dagegen verlangten die Kardinäle und ihre
Anhänger zuerst Beseitigung der Anomalien einer hauptlosen
Kirche. All die Aufregungen der nächsten Monate, die uns Kar-
dinal Fillastre mit höchster Anschaulichkeit schildert, hängen mit
diesem Prioritätsstreit zusammen. Erst als der zähe Wille des
Königs infolge des Abschwenkens seiner Getreuen schwankend
umrde, kehrte größere Ruhe seit der zweiten Hälfte September
zurück.
Im April und Mai lehnten die Kastilier die Beteiligung an den
Konzilsverhandlungen, besonders auch an den Vorarbeiten für die
Absetzung Benedikts XIII. mit der Ei^klärung ab, daß ihre In-
struktion- erst eine Klarlegung des Wahlgeschäftes verlange. Sie
drängten durch förmliche, vielleicht veranlaßte Proteste die Kardi-
näle zu weiteren Äußerungen. Versuche des Kollegiums, durch
Verhandlungen die Wahlfrage in Fluß zu bringen, fanden wenig
Gegenliebe. Sigismund erklärte, er wolle lieber in den See ge-
worfen werden, ehe er zugäbe, daß die Wahlfrage vor Absetzung
Benedikts verhandelt werde. So griffen die Kardinäle durch, nach-
dem Wahlvor schlage von Seiten der Anhänger Sigismunds und der
Kastilier vorausgegangen waren.^)
Am Pfingstsamstag überreichte Kar^dinal Fillastre dem König
das von Kardinal Ailli verfaßte und in der Pfingstpredigt verteidigte
berühmte Wahlprogramm: Ad laudem, (Hardt H 586u.ö.) Der Kern
ist: Wahl durch Kardinäle und Konzil, d. h. durch die 'Nationen; die
Zahl der Nichtkardinäle darf die Zahl der Kardinäle nicht über-
steigen; gewählt ist nur der, welcher zwei Drittel der Kardinals-
und sonstigen Wählerstimmen „principaliter" oder „per acces-
sionem" auf sich vereinigt.
Eine Reihe von Schriften für und wider den Vorschlag er-
scheinen in den nächsten Monaten; oft in Form von Konklusionen,
oft als Anschläge an den Kirchtüren, zuweilen als ausführlicher
Traktat! Fast alles ist ungedruckt. Die meisten stammen wohl von
deutscher Seite; die siebzehnköpfige Kommission, welche die
Nation zur Prüfung anfangs Juni eingesetzt hatte, fand eben motiva
efficacissima ad ipsam cedulam repellendam'). Schon im April
nach der Erklärung des Kardinals von Venedig über die Furcht
des Kollegiums hatte ein Anonymus diese Empfindung in einem
>) Vfjl. Bd II 98— los.
-) So iincli dem Bericht des Peter von Pulka im Archiv für Kunde österr.
Geschichtsquellen XV 52.
Einleitung. 615
Schreiben an Sigismund durch den Hinweis auf die Empfindung
eines siebenjährigen Jungen scharf verhöhnt und dringend
strengstes Geheimnis gegenüber den damaligen Anfragen der
Kastilier in der Wahlsache verlangt (262). In einer Stuttgarter
Handschrift erscheint die Cedula selbst begleitet von sehr un-
freundlichen Glossen, die merkwürdiger Weise auch die Reichs-
reform damit in Verbindung bringen (263). Denn ohne Reichs-
reform keine Kirchenreform. Und dann wird auf die kraftvolle
Stellung Ottos d. Gr. in der Kirche hingewiesen. Es klingt ivie
Lektüre der Schriften Dietrichs von Nieheim, der so oft Otto d. Gr.
zitierte und der gerade kurz vor seinem Tode in Konstanz zu Ehren
kommt. Denn in dem ausführlichsten Wahltraktat zählt der
deutsche Verfasser neben den Reformschriften des hl. Bernhard,
des Augustinus von Ancona, des Heinrich von Langenstein, des
Kardinals Ailli auch die größtenteils verlorene Chronik Die-
trichs auf (264). Ein merkwürdiges Sammelsurium von Reform-
schriften setzt dieser Autor als in Konstanz bekannt, oder doch
ans chaffensnotw endig voraus. Neben den genannten figurieren
auch das Speculiim aureum und De squaloribus Romane curie!
Daraus soll Reformstimmung gewonnen werden, in erster Linie
zur Ablehnung der Kardinalscedula, die ja doch die Vorherrschaft
der beiden Nationen, Italiens und Frankreichs, verewige, von denen
die andern christlichen Völker als „Barbaren" bezeichnet würden.
In elf Punkten werden die Gründe, stichhaltige und rabulistische,
gegen die Annahme aufgeführt. Kardinalat und Papsttum dürfe
nicht eine Nation allein besitzen; auch Deutschland müsse trotz
des Kaisertums Kardinäle haben.
Charakteristisch ist der Pessimismus, mit dem der Autor das
ganze Weltgeschehen des Abendlandes betrachtet. Er hat viel
gesehen und nachgedacht. Christliche Politik gibt es kaum. Keiner
kümmert sich um die Chiisten des Orients. Selbst die Bekehrung
nichtchristlicher Untertanen christlicher Fürsten unterläßt man.
Rom ist in spiritualibus zu Grunde gerichtet, in temporalibus gehts
ihm schlimmer wie einer heidnischen Stadt. Mißtrauen beherrscht
die Politik; alle Herrscher fürchten die Vergiftung und haben
darum die credencia. Auch die Päpste sind in Gefahr, von ehr-
geizigen Kardinälen vergiftet zu werden. Gibts in Deutschland
noch nichtsimonistische Geistliche? Alles ist voller vicia; abge-
sehen-vom Glauben, und den trifft man meist nur bei dem Volke,
nicht bei den literatis, ist es selbst bei den Heiden nicht so schlimm.
(Jl6 IV. Abschnitt. Der SohriftPiicyflu.s zur Papstwahl.
Jetzt muß die Reform kommen, oder es ist vorbei mit Kirche und
Reich.
Auffällig sind eine Anzahl Irrtümer. So die Unklarheit über
den Charakter der Cedula: Ad laudem. Der Verfasser hält sie
für ein Produkt der Nationen und behauptet die Cedula der Kar-
dinäle nicht gesehen zu haben, obwohl er sie anführt.^) Auch die
Bemerkung über die sieben auswärtigen Kardinäle ist Phantasie.
Ein kleiner Abschnitt, der der Reichsreform gewidmet ist,
wurde bereits früher von Höfler gedruckt und ist dann als ältester
Eeichsreformplan von staatsrechtlicher Seite öfter besprochen
worden. Ähnlich der kirchlichen Zentralverwaltung sollte es auch
eine zentrale Reichsverwaltung geben; wie die Kardinäle dem
Papst, so sollten aus allen Landesteilen bestimmte Räte dem Kaiser
als Reichsregiment zur Seite stehen.")
Matter wirkt ein anderer Traktat (265). Er geht von der
absoluten Oberhoheit des Konzils über die Kirche, besonders über
die Kardinäle aus; in immer wiederholten Wendungen erklärt er:
auctoritas concilii est suprema in terris, illimitabilis usw. Das
Konzil wählt; kein anderer, denn das Konzil ist von Gott, die Auto-
rität der Kardinäle von Menschen. Die Kardinäle wollen mit ihrer
Cedula ein Schisma; more inepti libelli esset dentibus laceranda.'')
Proteste wechselten im Juni und Juli bis zum Tage der
Absetzung Benedikts (26. Juli) ab mit Konklusionen zu Gunsten
der Cedula (266—269). Sie zeugen jedenfalls von der starken
Erregung der Gemüter. Denn es war ja nicht bloß die Form der
Wahl, sonderen mehr noch der Gedanke der Priorität der Reform,
der die maßgebenden Kreise erfaßt hatte. Die Erhitzung zeigte
sich in der öfter beiderseits wiederholten Beschuldigung, daß die
Gegner Schismatiker oder AnJiänger der husilisclien Irrlehre von
der kopflosen Kirche seien.
Ruhig und rein juristisch faßt Kardinal Cramaud die Sache
auf. Er geht von der nach ihm auch für die Konzilszeit sicheren
Grundlage aus, daß die Kardinäle die kanonischen Papstwähler
seien, daß sie aber andere zur Wahl hinzuziehen dürften. Stehe
1) Vgl. unten S. 631.
-') Vijl. über das Weitere und den Wert des Planes E. MoUtor, Die lieidis-
reforinhestrdmiiifen des 15. Jahrhunderts (in Gierkes Unfersticltungen 132)
S. 46 — 60. Dort auch weitere Literatur. Das Stück gedr. im Archiv f. Kunde
österr. Geschi cht sqn eilen XTI 363 f.
*) Ctiaralcter istisch sind die vielen [jliilosopliiscJten Einstreuungen.
Einleitung. 617
dieses fest, so sei die Heranziehung von Wählern gerade für die
im Kollegium nicht vertretenen Nationen bedeutungsvoll. Sie be-
kommen ja Einfluß! Stärker überzeugt die Beweisführung, welches
Unheil der Ausschluß der Kardinäle nach sich ziehe. Es würde
dann niemals eine allerseits gebilligte Wahl erfolgen. Auch der
Gedanke war berechtigt, daß eine Konzilswahl nur mit Mühe und
langsam zustande komme, eine beschleunigte Wahl aber notwendig
sei. Historisch interessant ist Cramauds Urteil über die Wahl
Johanns XXIII., über seine Wähler, zu denen der Kardinal von
Rheims nicht gehörte, und seine Persönlichkeit.^)
Den ganzen Komplex der Streitfragen umfaßt ein schon längst
gedrucktes, aber kaum herangezogenes Gutachten: „Ad obviandum
multis erroribus."-) Es wendet sich vor allem gegen die Priorität
der Reform und den Gedanken, daß die Kirche durch Akephalie
keinen Schaden leide. Das sei die maxima deformacio ecclesie.
Und ebenso scharf wird die Anrufung des brachium seculare abge-
lehnt. Man stehe vor der großen Gefahr des Auseinander gehens
der Konzilsväter ohne Papstwahl, vor allem auch weil nicht bloß
die Konzilsväter, sondern auch die Stadt Konstanz und Umgebung
die Auflösung wünschten und weil nach astronomischer Anschauung
eine Seuche nahe."^)
Im August sucht dann noch ein Anhänger Sigismunds, der
berühmte Humariist Petrus Paulus Vergerius, die Priorität der
Reform zu retten. Schon anfangs Juni hatte er vorgeschlagen, am,
11. Juni wolle er die Cedula in dem Sitzungsraume der deutschen
Nation angreifen. Die Kardinalsanhänger setzten eine Verteidi-
gungskommission fest. Doch kam es nicht zur Disputation, weil
die deutsche Nation trotz Wunsch des Königs dagegen war. Ver-
gerio wurde von vielen verlacht.^) Am Laurentiustage ließ er neue
') Cramauds Tütifjkeü sii Guusteu der Cedula erwähnt auch Fillastre:
Bd II 112.
■^) Hardt I 922 — 927. Dieses aus einer LeiirAger Handschrift gedruckte
Stück ist mir öfter handschriftlich heneifiiet : Stuttgart, Rom usw.
•*) Ex qua lono:a mora iion solum attediata sunt nolabilia supposita huius
concilii, Imo hec civitas Coiisiaiicia cum Iota provincia circumviciua. Propter
periculum pestilentis aeris, ad quem secuudiim iudicium astronomorum et
medicine peritorum tempus valde disponitur. — Nach dem ganzen Tenor ist
das Slück im Juli, vielleicht erst nach der Absetzung Benedikts entstanden.
Andeutungen su dem 2. Punkt sehe ich in der Eingabe Ende Juni Bd II
124 oben.
*) Bd II 112,
618 IV. Abscluiitt. Der Scliriftenryclus zur Papstwahl.
Angriffe gegen die Cedula anschlagen (270) und ebenso am
22. August. Die letzteren, die wir leider nur aus der Erwähnung
der Gegner (271) kennen, müssen besonders scharf geivesen
sein. Denn darin wird von Simonie, Benefizienv erkauf und selbst
Kauf des Papsttums gesprochen.
Inzwischen war am 11. Juli der bekannte Sekuritätsvertrag
zwischen Sigismund und den Kardinälen geschlossen, die Stimmung
in den gegnerischen Kreisen gemildert. Damals ist wohl der Ge-
danke eines Vermittlungsvorschlags entstanden, den ein Kardinals-
anhänger einem Gegner mitteilt (272). Die Vorschläge sind zwar
nicht zu Anträgen gediehen; aber im wesentlichen ist man darnach
verfahren, indem Benedikt XIII. abgesetzt und dann sofort eine
auf Papst, Kardinäle und Kurie beschränkte Reform in Angriff
genommen wurde. Freilich mit Stockungen; die Kardinäle und die
mit ihnen im Laufe des Juni und luli immer enger verbündeten
Italiener, Franzosen und Spanier forderten Erneuerung der Re-
formkommission, die beiden anderen Nationen zögerten, und der
König erklärte, es gäbe keine Wahl vor der Reform; und er hielt
so das Eine und das Andere hin.
Anonymus an Sigismund. 619
(262) Anonymus an Slgismund : Gründe, warmn im gegenwärtigen
AugcuJdick ührr die WaJd nicht gesprochen werden darf.
(1417 nach AprU 20.)
Wien, Hof- und Staatsbibliothek 5100 f. 49. Eingelegtes püchtiy ge-
schriebenes Blatt.
Pi'inceps cleinentissinie.
(1) Qiiod in tei-iiiinis, in quibus siiiiius, noii licet, decet aut
expedit in nacionibus aut eariini deputatis vel depiitandis seu
alias nisi ex studio canierali ") vel cum paucis tractare et minus
deliberare de materia, modo et forma eligendi in Dei ecclesia
futui'i pontificis et multo minus istani apperiie dominis Castellanis
licet requirentibus ^) et permaxime de statu, condicione et persona
eligencium et presertim ante eiectionem, quantum ea opus est,
Petri de Luna et ipsorum unionem ad nos, nisi per hoc concilium
debite congregatum, quod hanc materiam sibi cum soIe[m]pni
decreto reservavit, fuerit sole[m|pniter data facultas.
(2) Quod, si et quando oportebit de hoc agi, quod collegium
d. cardinalium nunquam habuit aliquo vacacionis casu a iure
saltim dispositive (?) eiectionem summi pontificis solum et per se
remotis aliis quibuscunque.
(3) Quod in terminis, in quibus sumus de presenti, nunquam
a iure habuit neque usu, consuetudine aut prescripcione neque
aiio titulo electionis huius potestatem.
(4) Quod generale ecclesie concilium semper habuit, habet et
habebit, nisi Christus legisfer noster aliam per se daret legem et
formam, . . . potestatem ... in perpetuum per modum legis ordi-
nandi, statuendi circa modum, formam et materiam huius electionis
et personas eligencium et iam perantea facta et statuta quecun-
que hominis vel concilii precedentis auctoritate mutare et revocare
in totum vel in partem pro sui arbitrii disposicione, et in con-
trarium dicere et sentire est error in iure divino et humano.
(5) Quod hoc sacrum concilium generale reservahdo sibi hac
vice materiam, formam, modum ac eligencium personas iuri com-
muni innixum fuit et iure sibi competenti usum est et per hoc nenn'ni
fecit iniuriam et presertim, quia cause nedum una set plurime,
que notorie sunt mundo, concurrunt in termim's, in quibus sumus,
circa noviter statuendum, si eidem concilio hoc videatur, que, cum
a) So Hs.
') Vgl. deren Forderung vom 10. April. Bd II 09.
620 IV. Al).sfliiiitl. Der Schrilteiicyclus zur t^apstwalil.
()])(>rtiiit, expiinientiir et illa veritas, plus quam expediret, iniiotes-
cit et per hoc de consensu aut dissensu quorunicunique, qui preten-
dereiit se in hoc habere aliquid ius, uou curanduin.
(6) Ex isto sequitui', quod perversus uietus \) adhibiti ad haue
reservacioneiii consensus doininoruiii caidinaliuin, eciani si verus
erat et cadeiis in constantissiniuni, nil in hoc innmtat, quin ynimo
confusionem et ignonn'niani i)ietendentibus infert, quoniani, et si
eoruni consensus vel dissensus requireretur, prout non, ut patet
per precedenteni conchisioneni, constat, quod non cadebat in
pueruui septenneni. Et si esset atrox et cadens in constan-
tissiuiuui, purgatus fuisset per actus subsequentes et diuturnilatem
(hirantis ex post concihi, in quo post . . . ipsi in ])lena fuisse
libertate confisi sunt.
(7) Quod, si electio fieret per collegiuiu et presertini soknn
sine approbacione huius concihi, in terminis, in quibus sunius,
electio talis non esset canonica nee que sequerentur ex ea, et
ista dependent corollarie ex preniissis.
(8) Quod contra decretuin predictuni aliquid nunc statuere
vel ordinäre vel illud in dubium revocare est auctoritatem huius
sacri concihi infringere et enervare eciani in quibuscunque aliis
ibi actis.
(9) Quod, cum contraria conclusio quarte superius ^) posite
Sit in hoc concilio a pluribus publica voce asserta et per varias
cedulas a])ud niultos i)ublicata. attendentes, quod erronea et firnii-
tatis huiusuiodi concihi desli'uctiva et quod concilia generalia
nedum presentibus, set et iuturis casibus et teniporibus con-
sueverunt et debent ac tenentur. (piantuin i)ossibile est, providere,
et presertim ista niateria, quod illa opinio et assercio condenip-
netur et asserentes verbo vel scripto illani revocent et si illani
sustinere voluerint, publice hat de illa discusio veritatis, ne in
tanto et tani notabili ac autentico concilio eri'or perniciosus re-
nianeat non confusus.
(263) Die Crrhila : Ad laudem näf cuizelnc Ausclhh'Ar bekämpfen-
den Bemerkungen. (1417 Mal 29 und später.)
Stuttgart, Stnatshihliothek Lcit. 137 f. 212 f. Die Cechda findet nicli oft
handschriftlich mit Jdciiicn. nnbedeutendeu Abiveiclniiifjoi. BeacMcn^ivert wohl
') Y(jl. h'ede de^ Kardinals von Venedig, Bd II 98.
■^) Darnach muß schon öfter gegen die absolute Oberhoheit des Konzils
geschrieben sein. Vgl. auch Bd II 705 ff.
Die C.'dula: Ad laiulfm. 621
iiur das hier anf(jGnnmniene noliierunt stntt noluerant, statt consenserint haben
einige Hss. consenserunt, retractatio statt retractio ; beide Formen sind be-
rechtigt. — Schlußsatz war uiigedruckt. Die kritischen Bemerkungen finden
sich niir hier. Aus der Bemerkung zu uniant darf man auf eine recht frühe
Abfassung schließen, jedenfalls vor dem 18. Juni.
Ad laudeni, gloriam et honorem oiiinipotentis Dei, ad pacem
et imitatem universalis ecclesie ac totius ])0|)iili cln-istiani, ad
deferendum aiictoritati et honori luiius sacri generalis Constan-
tiensis concilii, ut electio fiituri Romani et suninii ])ontilicis proxinie
fienda firniiori aiictoritate et pluriuni roboretur assensu satisfiat-
que votis multoruni et ne, attento statu ecclesie, super dicta
electione in posteruni ulla retractio ullusque scrupulus in nienti-
bus hominum resideat, sed ex illa sequatur unio') plenissinia et
perfecta fidelium ac exinde Serenissimus Romanorum, Hungarie
etc. rex Sigismundus suorum ad unionem li ab e n d am -) laborum
f r u c t u m ^) et g 1 o r i a ni c o n s e q u a t u r/) et ut reverendi
patres episcopi et nobiles et spectabiles viri et doctores insignes
ceterique legati Serenissimi regis Castelle nomine dicti regis pre-
fato concilio se uniant,"^) qui noluerunt se unire, nisi prius*')
certificati de modo electionis predicte et maxime, qui erunt elec-
tores^): collegium sancte ecclesie Romane caidinalium, ad quos
de iure pertinet ins eligendi Romanum et summum pontificem,
dictos legatos, quantum in se est, certificans offert eidem sacro
concilio atque legatis predictis, quod hac vice dumtaxat ad eli-
gendum Romanum pontificem unacum ipsis cardinalibus de qualibet
natione in eodem sacro concilio pro nunc existente et nominata
assumantur aliqui prelati vel alie insignes persone ecclesiastice,
quorum et quarum onmium numerus ipsorum cardinalium numerum
non excedat,*^) quos seu quas quelibet ipsarum nationum ])er se
ad hoc decrevit eligendos cum ipso cai'dinalium collegio; hoc tamoii
in ipsa electione obsei'vando, quod non valeat electio nee electus
pro summo pontifice habeatur, nisi due partes cardinalium in con-
clavi existentium et due partes'') ceterorum cum cardinalibus
ad eligendum admittendorum et tunc admissorum consentient et
consenserint ; hoc etiam observando atque ex nunc volunt et
intendunt vota quorumcunque in ipsa electione emittenda^")
nulla esse nee aliter intendunt in aliquem consentire, nisi, ut pre-
mittitur, due partes cardinalium et due partes aliorum ])rincipa-
liter aut per a c c e s s i o n em ^^) in unum concuri'ant ; hoc etiam
adiecto, quod i)relati et alii cum ipsis cardinalibus ad electionem
huiusmodi admitlendi omnes etiam et singnias constitutiones
622 IV. Absclinitt. Der ScliriftPiicyclus zur Papstnalil.
apostolicas, etiam penales, circa electioneiii Hoiiiani ])()ntificis
editas atqiie consiietudines observare consuetas, quemadiiiodimi
i[)vSi cai'dinales, observare teneantur et ad illaruiii observantiani
astringantur.
Teneantur insiiper inrare et inrent dicti electores cardinales
et ab'i qnicunque. antequani ad electionem procedant, qnod in
huinsniodi electionis negotio attendentes, qnid eis ininiinebit, cnm
de creatione agatnr vicarii Jhesn C'hi-isti, successoris beati Petri,
universalis ecclesie rectoris, gregis doniinici directoiis, i)uris et
sinceris nientibus, quantnni credent publice utilitati universalis
ecclesie proficere, omni cuiusque nationis, persone aut alio inordi-
nato affectu, odio, gratia vel labore abiectis procedent, ut eoruni
niinisterio de utili et idoneo universali ecclesie provideatiu' pastore.
Et bec oninia fiant sacro priniitus, si sibi placet, approbante con-
cilio et super bis interponente decretuni et defectus onines, si
qui insint, supplente.
Et nos onines et singuli cardinales, qui preinissis consentimus,
Omnibus evocatis etiam die, qua ordinai'ie consuevimus collegialiter
convenire, nos huic scripture propriis manibus subscripsimus in
testinionium premissorum.
1. u n i o. Et qualiter ista fieret, ut liic ponitui'. cum adbuc
non sint bic cardinales, ut sie dicam, et curiales Petri de Luna
nee ipse cesserit nee adbuc privatus existat nisi per concilium
Pisanum, quod utique deberet sufficere maxime iuxta obedienciam
Balthassaris olim Jobannis, ne alias insurgeret niaxima con-
tradietio.
2. babendam. Expedit omnino, quod eciam in hoc concilio
fiat reformacio Romani impei'ii. sine cuius salvacione et reinte-
gracione non bene et salubriter poterit christianitas deffendi contra
infideles. Qiie quidem reformacio nunc imminet facienda, piout
facta fuit in basilica sancti Salvatoris Lateranensis per concilium
generale in personam Ottonis primi magni augusti, tunc Leone VIII.
eidem concilio presidente anno pontificatus sui primo.^)
3. fructum. Licet illud in se sit iustum, equum et raciona-
bile, non tamen de hoc in hac cedula debeiet fieri mencio specialis,
quia, que nimis apparent retia, vitat avis. Et non respectu ali-
cuius particularis domini vel persone dehet unio in universali
') Vgl. Jaffe 3704 f.
Die Codula: Ad laiidom. 623
ecclesia fieri, set propter bonuiii piiblicuin tocius christianitalis
quia regis interest multitudinis [bonuiu] querere. Actus quideiii
incompetens est regis officio humane gloiie preiiiiuni, Siiniliter
est niultitudini noxiuin, si tale premiuin statuatur ])i"incii)ium.
4. gloriaiii consequatur. 0 si melius hunc passum
perpendisses vel saltein in libro beati Thome de Aquino ^) de regis
officio et reg-ni origine in ti'actatu sub rubrica, que incipit: Quia
regis interest bonum multitudinis querere etc. studuisses, ita nude
talia non scripsisses, quia humane glorie cupido animi magnitudinem
auffert. Qui enim favorem hominum querit, necesse est, ut in
onmi, quod dicit et facit, eorum voluntati deserviat et sie. dum
placere omnibus studet, sit servus singulorum, unde Tullius in
libro I de officiis:'^) cavendam, dicit, esse glorie cupidinem. Eripit
enim animi libertatem et vii'tuosi ac fortis animi est pro iusticia
contenmere gloriam. Tanto magis assequebatur illam.
5. uniant, Quod debebant prius fecisse seu adhuc facere,
antequam eis misteria et secreta nostra panderentur. Quis enim
divinare aut vere dicere potest, si et quando se velint nobis
unire. Et quid de iilis paucis ? Esto, quod se nobis unirent, nee
eciam omnes obediencie Petri de Luna pariter nobis ante omnia
essent uniti. Et illud esse vestrum quoddam ludibrium et in re
tanta dubium insertum, salvis semper revereneia et honoie tan-
torum reverendorum patrum, qui hanc cedulam tradiderunt in
medium vel dietarunt ...
6. prius. Includit metum seu quandam impressionem, si
bene videatui'.
7. electores. Et quid ad ipsos ambassiatores hec, que ipsi
pecierunt, cum nullus eorum sit cardinalis nee aliquis cardinalis
ipsius P. de Luna se nobis adiunxerit et velit esse in electione,
de qua hie cavetur. Et nedum alia quandoque, set pluia in hoc
passu altissime preparanda et peragenda caritative et pruden-
tissime requirantur, antequam electio fiat et facta feliciter diu
perseveret.
8. excedat. Habent eigo domini cardinales eligentes iam
medietatem pro se et inter se liuius totius numeri, nee est veri-
simile, quod aliquis eorum flecteietur a sua oppinione, ita quod
dimitteret suas collegas cardinales in electione fienda et aliis eon-
') Scmst: De reg'imine principiim. Dort steht Stelle in lih. I c. 7.
-) De officiis lib. I c. 8. Ltigefahrer Wortlaut.
624 IV. Abschnitt. Der Schriftencyclus zur Papstwalil.
sentiret, set de opposito est presumpcio veliemens multiplici
racione.
9. diie partes. Ex istis ambiguitatibiis et per])lexitatibiis
multe conclusiones et raciones efficaces forsan possent ostendi,
qiiod iste effrenis numerus elig-enciuni numquam in electione con-
cordaret, quia ubi niultitudo, ibi confusio et niaxime in hoc passu,
in quo tot diversaruni obedienciaruni et nacionuni aut inequalium
statuuni in eodeni conclavi ad eb'genduni insimul convenirent,
set ad aliuni niodum eligendi niagis suniniaiiuni apcioremque
et convenienciorem, salva tanien tanta auctoritate, ne scandala
fiant, est ante onmia deveniendum. Eciani de facili poterit inveniri,
si sint ad i'acionein et iusticiam bene dispositi omnes illi, per
quos in presenti conoilio, quod ipsa unio cito Hat, ])i"estolatur.
10. emittenda. Subaudi in electuni.
11. ac c e SS i o nem. Nota verbuni, obsta . . .'') aliis quam
d. cardinalibus.
(264) Trakfaf eines DeufscJieir, worhr er rni.s xalüreichon Grimden
die Cechüa : Ad laudem ablehnt und zugleich ein. Reichs- niid
Kirchenreformxwojekt entwich' elf. (1417 hcdd nach Mai 29.)
Wien. Hof- und Staats!) ihlioth eh- Cod. Lat. 5097 f. 21S—22S (W); Brüssel.
Bihl. Nationale Cod. Lat.f. 256—263 {Er.).
Advisamentum sacrorum canonum et doctoi'um eccJesie
catholice de electione pape et cardinalium secundum exigenciam
Status ecclesie moderne, et quomodo huius sacri Constanciensis
concilii habeatur in brevi finis salutaris. Scriptum sub correccione
et melioracione cuiuscunque Dei fldelis.
Ad perpetuum lionorem omnipotentis Dei et beatissime Dei
genitricis, virginis Marie toeiusque triumpbantis ecclesie. ad
pacem et unitatem perpetuam militantis ecclesie, ut eleccio futui'i
Romani et summi pontificis secundum sacros canones et secundum
fideles doctrinas doctorum ecclesie catholice suo debito tempore
devocius, sincerius, perfeccius et cicius, quo fieri possit, celebretur,
advisatur humillime et devotissime sacrosanctum generale Con-
stanciense concilium per modum sollicitacionis, non per modum'')
informacionis, hoc modo, cum predicti sacri concilii prelati et
doctores, ut pie speratur, cojinnuniter sciant infrascriptinn ad-
visamentum sacre eleccionis pape futuri et successorum suoriun
a) Wort abgeschirilte)!. h) Folgt durchstrichen requisieionis W.
Traktat eines Deutschen. 625
ex eo, qiiod infra scriptos canones, libros et tractatus et ultra
hec miiltos alios libros et tractatus *") et fei'e oiiminui sancte
ecclesie Dei doctoruni, qiii de hac salutari materia scripserunt,
salutifere concordantes, ante iiuilta tempora liabuerunt et liodie
habent in scriptis et diligenter, prout summe necessarium est,
memorie commendatos nee illis meliora, ut creditui-, umquam
videi'unt vel ])erce))erunt. Dignentur ergo iidem prelati et doctoi-es
eundem sacrum niodum eleccionis seu modus ex istis canonibus,
libris seu tractatibus in aliqua bona forma sacro concilio pro-
ponere'') causa generalis salutis ad avisandum et presens scriptum
abbreviare et meliorare.
Liber primus est liber sancti Bernhardi ,De consideratione'
ad Eug'enium j)apam,^) in quo beatus Bernardus asserit tres raciones,
quod non de i)aiicis patriis set de toto orbe teri'arum cardinales
eligendi sunt. Qui sie electi possint feliciter eligere paj)am : Prima')
racio eius est propter iusticiam servandam. Quilibet enim melius
cognoscit condiciones sue pati'ie. Ideo dicit : An non eligendi
sunt de toto orbe orbem iudicaturi ? Secundo proptei' cai'ualem
affectionem removendam. Si enim de paucis patriis eligantur,
non opinatur, quod aliter fiat nisi vel precum intervencione vel
carnis et sanguinis affectione. Ex quo, ut dicit, sequitur scan-
dalum non solum pusillorum ymo maiorum de ecclesia. Tercio
propter unitatem in populo cbristiano nutriendam. Contemptus
enim est causa divisionis et scismatis in ecclesia. Principale enim
motivum scismatis Grecoruni fuit eorum contemptus, quod ad ec-
clesiasticos honores non assumebantur. Si ergo de qualibet patria
cardinales non assumuntur, divisiones et scismata in ecclesia generan-
tur. Hec sentencialiter scribit beatus Bernardus in libro preallegato.
Item alius solemjmis liber habetur in presenti sacro concilio,
continens latissime pro et contra hanc sacram eleccionis materiam
et plura alia salutaria de reformacione ecclesie per modum questi-
onum iuxta form am et magnitudinem voluminis secunde secunde
sancti Thome, scriptus ante multos annos ad Johannem papam
XXII. intitulatus de ecclesiastica potestate fratris Augustini de
Ancona, ordinis Heremitarum sancti Augustini.-) In quo inter
a) Von et ultra bis htPrher fehlt Br. b) Fehlt Ur. c) Br eins racio. Bei W. am
Rande: nota hie cautissime de eleccione pape.
') Goldast, Monarchia II 85.
^) Questio 23.3; ütrum deroiS^et statui perfectionis cardinaliuni, ut omnes
de una patria sint electi.
Finke, Acta concilii Constanciensis HI. 4U
626 IV. Ab.sciiiiitt. l)pr Sclirirtf^iicyclus zur l'ap.shvaiil.
cetera eadem scripta pünuntiii-, qiie dicta'') sunt de libro beati
Bernardi, cum solucionibus arguuientonini in contrarium dictis
beati Hernai'di et specialiter solucio istius arg'unienti. De Judea
Sülum apostoli fuerunt vocati. Ei*go cardinales eligi possunt de
una lingua vel patria. Respondit in eodeui libio, quod illa eleccio
tunc temporis facta fuit propter duo : Pi'inio quia de alia patria
assunii non poterant, nonduni fide Tbristi alibi predicata. Secundo
quia Cbristus secundum carneni soluni ex Judeis natus est. Ideo
apostoli, per quos Christus cunctis gentibus erat nunciandus, solum
ex Judeis vocandi erant. Set nunc temporis de onmi provincia
cardinales sunt eiig-endi, prout ibidem solempniter concluditur
propter rationes ibidem positas. Tertium librum seu tractatum
scripsit ante XX quidam famosus sacre theologie doctor, maxister
Henrlcus de Hassia*") in j^enerab* studio VVienensi in paitibus Ger-
manie et eundein pro tunc diligenter in ecclesia Dei divulgavit^) et
epistolam pacis *") intitulavit, tractantem '') eleganter modos refor-
mationis ecclesie cum pi'edicto modo eligendi cardinales, qui sie
electi elig-ant ulterius*) pa])am.
Quartum et quintiim libros seu tractatus promulgavit in hoc
sacro concilio ante plures menses quidam magnus prelatus -) et
doctor. ünum ex biis intitulavit de potestate ecclesiastica^), iilium
de reformacione ecclesie.^) Et in tractatu de ecclesiastica potestate
hec vei'ba posuit in forma manifeste: Videtur, quod esset optimum
regimen, si sub uno papa eligerentur plures de omni et ab omni
provincia; et tales deberent esse cardinales, qui cum papa et
sub eo ecclesiam regerent et usum plenitudinis potestatis tempe-
rarent. Et hoc notari videtur per capitulum Venerabilem, Extra.
Qui filii sint legitinu' in verbo, sunt autem sacerdotes levitici generis.
Ad idem facit, quod cardinales sunt pars corporis pape et eius
coadiutores, ut de iure iui'ando: Ego n. et De electione capitulo
Fundamenta liliro VP". In tractatu autem de i'eformacione ecclesie
hec verba in forma posuit.') Secunda consideratio est de liiis,
que reform anda videntur circa caput corporis ecclesie, id est circa
statum pape et eius curie Romane. Et primo tollendus esset ille
a) Er predicta. b) W Hassya. c) Br i)aucis. d) Br tractatuiii. e) Fehlt W.
') Vgl. A. Kneer, Rom. Onartalschrift. Supplement I 04 ff'.
^) Peter von Ailli.
V Hardt VI 15.
*) Hardt I 409.
s) Harilt I 414.
Traktat oines Dputsolion. 627
(letestabilis abusiis, a quo prosens scisnia ()rio:ineni traxit, scilicet,
qiiod una nacio sive regnuni aliquando ultra, aliquaiido citra
luontes in scandaluni residue chiistianitatis ita diu ])apatuni tenuit,
quod posset dicere : liereditate possideaiuus sanctuai'ium ^) Dei.
Quod quam detestabile sit, precipue in papatu, ostendit ille, qui ayt :
In veritate- coniperi, quod non sit personai'uni acceptoi* Dens.-) Item
pro dicta provisione esset statuenduni, quod de cetero maior pars
cardinalium non posset assumi de uno reg-no sive de una narione,
sicut quandoque hactenus factum est in magnum scandaluni plurimo-
rum ; set de diversis regnis et provinciis indistincte iuxta personaiiiin
mei'ita assumantui', quia sicut apud Deum ita apud Dei ministi'os non
debet esse accepcio personarum. Et videtur sufticere, quod de una
provincia solum esset unus cardinalis, ut sie in eorinn promocione et
multipiicacione tolleretur vel saltem restringeretur et artaretur car-
nalis atfectio promoventis et ut per assumptos de diversis provinciis
diversitas moium et statuum eorundem Romane ecclesie innotes-
ceret ad utilitatem et salutarem provisionem incolarum. Hec ibi :
Isti quinque libri seu tiactatus et sacri canones pervenerunt
ad manus fere omnium in hoc sacro concilio fidelite:' laboran-
cium et divulgati sunt aut divulgabuntur per totam christianitatem
ad omnes doctores et fldeliores et multo plures doctores ecclesie
concordarunt istis, ut vere creditur. Scripsei'unt, et nullus con-
trarium, nisi quidam, qui Ignorant, qui tante auctoritati et bonitati
scripserunt in contrarium quandam cedulam que incipit: Adlaudem,
que inferius racionabiliter reprobatur. Idcirco, o sacrosancta
Constanciensis generalis synode, in spiritu sancto legitime con-
gregata, sponsa omnipotentis Dei, specie tua et pulchritudine
tua intende, prospere procede, et regna. ^) Intende, quod non solum
tuo sanctissimo corpori, cuius Christus caput est,^) et corpus
tuum corpus Christi est, set cuilibet tuo membro a Christo
Jhesu capite tuo dictum est: Si credideritis omnia, que ego facio,
et vos facietis et inaiora horum.'') Intende, quod, qui manet in
caritate, in Deo manet et Dens in eo.*^) Intende, quoniodo omnia
vestra, vos autem Christi/) Et oninia donavit nobis Dominus cum
•) Ps. 82, 13.
-) Act. 10, 34.
') Ps. 44, 5.
*) Col. 1, 18.
•■) Joh. 14. 12.
«) 1 Joh. 4, 16.
') 1 Cor. 3. 22—23.
40*
628 IV. Abschnitt. Der Scliriftencychis zur Papst wähl.
Christo.^) Esto ergo perfecta, siciit pater tuiis celestis perfectus
est.-) Statuas ergo, doclara et decerne super tarn salutari advi-
samento tantoruin doctoriini et sacroriim canonum ex super-
habundanti cautela et ])ro declaraclone et divulgacione eorimdeni
doctoruni et canonum solempnia decreta et propria tua diligen-
tissinia execucione et practica confirma, habendo Deum et salutem
onmium et XI motiva inferius descripta pre oculis tuis. Si feceris hoc,
sencies te ab oninipotenti Deo plus quam umquam prius esse ex-
auditam in dominica oracione, qua petis : Adveniat regnum tuum,
fiat voluntas tua, sicut in celo et in terra. Quod secundum
apostolum est iusticia, pax et gaudium in spiritu sancto. Quod
sacro conciiio et toti militanti ecclesie prestare dignetur ille,
cuius causa agitur, videlicet pater et filius et Spiritus sanctus amen.
Si predictorum doctorum ecclesie avisamentum diligenter con-
sideratur, tunc presens periculosa discordia de electione ])ape ideo
durare videtur, quod avisamentum tani racionabile et tante auc-
toritatis in hoc sacro conciiio propositum non est, et si propo-
situm, tunc levipensum est.
Ista enini cedula, que sie incipit: ,Ad laudem, gloriam et
honorem' implicite videtur continere, quod nacio Ytalica et Gallica
cardinalatmn et consecutive papatum soli obtineant, sicut hac-
tenus ducentis annis vel quasi obtinuerunt, quibus sanctissima
Christianitas in onmem terram dilatata per predicaciones aposto-
lorum Christi sub ipsorum regimine in parvum spacium mundi est
redacta, licet hoc non tantum culpe ipsorum set omniuni christiano-
runi, qui sciverunt et potuerunt iliiul aliquo modo impedivisse, im-
putandum est.^) Asscribendum est tamen rectoribus christianitatis.
') Rom. 8, 32. -) Math. 5, 4H.
^) Am Rande: Nota XII sunt partes mundi, quihus XII apostoli Christi
predicabant. Ex hiis tantum una pars videtur obedire summo ponti-
fici, videlicet predicacioni sancti Petri. Itom LXXII sunt lingue seu ydeomata
tocius orbis, ex quibus tantum sex vel quasi videntur obedire ecclesie catholice,
quod ex neoli<>;encia boni reg-iminis christianitatis factum esse videtur. Predicte
XI partes orbis, quas ceteri undecim apo.stoli Christi convertebant, adhuc
hodie se bonos christianos esse credunt, licet scismatici et heretici creduntur,
videlicet Grecia, Armenia, India, Ethiopia, Syria, Achaia, Azia etc., de quibus
legitur in XXXII libris speculi hystoriarum et in XX librorum voluminibus
cosmographie. Que cosmographia iam communiter ignoratur, que tamen omni-
bus aliis scienciis preponitur in libro sapiencie c. VII propter conversionem
infidelium et reductionem scismaticorum et ideo, si diligencia fuisset facta et
adhuc fieret, bona spes esset, quod illi, qui se christianos esse credunt, faci-
llter unirentur sancte catholice ecclesie. Bei Br. fast gaiis abgeschnitten.
Traktat eines Deutschen. 629
videlicet predictis duabiis nacionibus Ytalice et Gallicane, isto
respectu, qiiod soluni regimen illaruiu duariiin nacioniini vel
aliorum de paiicis pati'iis nun soliiiii suffecit regiiiien ecclesie, ideo
in hoc saci'o concilio üptinii viri de omni nacione et omni pro-
vincia cliristianitatis, in quantiim liiinianitas per Dei graciam
possibile est, ipsis duabus nacionibus, que nunc cardinalatum
possident, adiinii^endi sunt secundum doctorum ecclesie avisa-
mentum predictum in exoneracionem ipsorum, et non soluin toti
christianitati, set toti generi liumano in salutem. Idem enim
spacium orbis, quod summo pontifici et predictis cardinalibus
obedire consuevit, heresibus, scismatibus, guerris, raptoribus cor-
ruptum est et cum symonia in beneficiis et ordinibus ita rei)letuni,
([uod vix scitur, quis sacerdos secundum ius commune execuci-
oneni liabeat sui officii, precipue in partibus Germanie, et ceteris
viciis singulis tam miserabiliter destructum est, quod excepta
sola sanctissima fide, que magis in simplicibus hominibus repe-
ritur, quam in'') littei'atis, quod vix est in paganismo locus tam
magnus ita miserabiliter in naturalibus bonis moribus destructus.
Jherusalem et tota terra sancta sub versa est*"), regna et'') pro-
vincie mundi ^) videlicet Grecia, Armenia, Asia, India, Ethiopia,
Achaia et alia regna in multitudine vix credibili, de quibus in
libris diversis cosmographie scribitur, scismatica et lieretica facta
sunt. Et licet omnia predicta regna vel quasi hodierna die in
christiano nomine glorientur, non tarnen pro eorimi reductione
ad unitatem fidei Christiane umquam attemptata videtur aliqua
diligencia notabilis, possibilis et facilis ecclesie Romane et catho-
lice. Et cum non in tantum differant a fide vera Christi, quin
Sit probabilis spes, quod possint de facili in catholica fide nobis-
cum uniri. Et multo minor diligencia facta videtur pro Judeis,
Sarracenis et aliis paganis, eciam illorum paganorum et Jude-
orum, qui sub ])otestate et iurisdictione principum christianorum
habitant. Komana civitas, capitanea christianitatis et olim tocius
orbis, ubi frequencius habitant') iste due naciones, in spiritualibus
satis destructa'') est et in temporalibus plus desolata quam aliqua
civitas paganorum. Sacrinn imperium, quod dotavit, exaltavit et
defendebat ecclesiam Dei, quasi in nichilum redactum est. Omnes
a) Fehlt W. b) Fehlt Br. c) W habitabant. fl) W distincta.
') Am Rande: Cosmographia iam conununiter in christianitate ignoratur,
que in libro sapiencie Vl[. c. omnibus scienciis antefertur propter unitatem
predicacionuni apostoloruni et tocius generis huniani convcrsionem. Vgl. ubetu
630 IV. Abschnitt. Der Sehriftencyclus zur Papstwahl.
virtutes quasi videiitur in exiliiini relegate et iindique vicia doiuinan-
tur. Nee tot virtutes in ducentis annis videntur per ouines regentes
ecclesiani lacte fuisse, sicut aliquando de unico saiicto'') leg-untur.
Patet liec uialicia in pluribus cronicis, specialiter venerabilis
magistri Theoderici de Nyem/) et in libris et tractatibus scrip-
tis pro reniediis et reforniacione tantorum nialorum, videlicet in
tractatu, qui ,Speculum aureuni synionie'-) appellatiu-, et in illo,
qui incipit: Moyset-'). Item in apostolis refutatoriis, quas alma
naciü («allicana dedit, ut dicitur, procinatori fiscaii caniere ^P^~
stolice^) et in tractatibus prescriptoruni doctorum ecclesie de
potestate et reforniacione ecclesie tractanciuni necnon in ser-
nionibus in hoc sacro concilio factis. Iteni in libro generaliuni
conciiioruni, liabitoruni in teniporibus nos precedentibus.^) Item
in libris *") egregii doctoris Johannis de Deo, Hyspani, de penitencia
et confessionibus '') et in summa Ostiensis de penitencia") et in
aureo repertorio^) s])eculatoris/) ubi in i)articulari videntur om-
nium statuum mundi defectus et peccata, que fidei et rei publice
per mala exempla summe sunt nociva, quibus communiter maior
pars christianorum publice peccare solent ad libitum, eciam quod
peius est, absque omni impulsu*^) nature aut aliquo lucro vel
delectacione, set ex sola mala consuetudine, quam eciam ijagani
non habent, contra que nulla remedia vel cautele efficaces iuris
vel Statut or um exercentur seu exequimtur. Et ex istis scriptis
et*) similibus aptissime fieret christianitatis reformacio et in plu-
ribus aliis scri])tis. Quos libros, tractatus, cronicas, sermones
cum libris provincialium conciliorum, tam religiosorum quam se-
culaiium, quilibet iuratus huic sacro concilio sub statuta pena in
scriptis habere deberet aut solus vel cum deceni aliis aut salteni
iurati de qualibet provincia predictas scripturas aut aliquas
a) W uno facta, b) Rr. libro. c) W reportatoi-ia. d) Br rcpulsii. e) Br vel.
*) Vgl. W. Mulder. Dietrich von Nielieim S. 89 ff. über die Bruchstücke
der Chronik.
^) Brown, Appendix, ad fascicukim rerum expeteiidaruin et fugiendaruni
S. 63 ff.
■') Walch, Moniinenta niedii aeoi I 3 ff.
*) Hardt I 761 ff. und öfter.
■'') Welches Werk ineint er?
**) F. V. Schulte. Die Geschichte der Quellen und Literatur des can. Bechls II
102 nennt das Buch über poenitentiaiius.
') F. c. Hvhnlte. l. c. S. 128.
*•) Guilielnms Durantis. Vgl. F. c. Schulte l. c. S. 144 und 152 f.
Traktat eines Deutschen. 631
ipsarum") pro oiniiibus iuratis teuere debeient, ita quod quilibet
iuratus sciret aut aliquis ipsoruni, ') in quibus refornianda esset
Dei ecclesia et qualiter quondaiii sepiiis fuit refoniiata. Nunc
aiitem quasi in ultimo periculo subvei'sionis riavicule sancti Petri
nieiito trepidantes per scisnia horrenduni XL annoruni, quod eedeni
due naciones sub reginiine suo fovebant, et reforniacioneni |)er
sacrosanctani Constanciensem synoduin Iota christianitate desi-
deratissinie tantis long-is teniporibus expectante et sperante avisa-
nientuni predictuui oiiinium doctoruni ecclesie, qui de refornia-
cione ecclesie'') videntur scripsisse, a magna parte prelatoruni
eorundem duaruni nacionuni et a quibusdam cardinalibus, ut
dicitur, contenipnitur et aliud avisamentuni, cum quo ipsi soli
papatum et cardinalatum usur])are possint, divulgatur, et ut cetere
naciones, maioreni partem cluistianitatis facientes, tamquam
spiritualiter leprose excludantur a regimine sui jjroprii mistici
corporis videlicet ecclesie, per istos laboratur, cum tamen experi-
encia docente iste due naciones sole christianitatem regere non
potuerunt.
Sequitur ])redictum avisamentuni quorundam personarum
predictarum duarum nacionuni et quorundam de nacione Hispa-
nica et est tale: ')
Ad laudeni, gloriam et honorem omnipotentis Dei, ad pacem
et imitatem univ^ersalis ecclesie . . . su})plente.-)
Et iste est tenor avisamenti supradicti. Et dicitur, quod loco
presentis avisamenti datum sit aliud, quasi idem in effectu, cui
multi prelati huius sacri concilii consenserunt, et in testimonium
sui consensus nomina sua cum propria manu subscripserunt.
a) Fehlt W aut aliqtias ipsaruin. b) Fehlt Br. aut aliquis ipsoruin. Ob in W ver-
sehentlich statt unter a eingesetzt':' c) Von qui — eeclesie fehlt W.
') Verfasser erklärt, daß er avisainentum der beiden Nationen und einiger
Spanier fohjen lasse. Was er aber gibt, ist in beiden Handschriften, die Cedula:
Ad landein der Kardinäle. Er gibt dann aber gleich darauf aus dem Inhalt
eine Ziffer der einzelnen Nationsdeputierten an, die in der Kardinalscednla
nicht steht. Das berechtigt zu der Annahnie, daß seine Behauptung, es existiere
eine zweite, gleichgerichtete Cedula, die er nicht kenne, richtig ist, zumal er
auch von einer Besiegelung spricht, die tatsächlich die Kardincdscedula erfuhr.
— Unmöglich wäre allerdings nicht, daß der Verfasser mit dem zweiten An-
trag den Vorschlag der Käst Hier (vgl. Bd II 107) gemeint hat.
'^) Am Rande neben der Stelle: Et maxime, qui erunt electores stellt: Isla
clausula leprobatur inferius per XI inotiva, videlicet quod ad cardinales in
presenti statu non pertinoat ius eligendi summuni pontiflcem.
632 IV. Abschnitt. Der Schriftencyokis zur Papstvvahl.
quod, (juia habere non potui, ideo ipsuin'') presenti scripto non
imposui.
Quod ^) autein ad imniediate presciiptam cediilaiii sequatur,
quod sola nacio Ytalica et Gallica papatuui et cardinalatuni
possideant, cum quo causa presentis scisiuatis continuatur, sie
potest probari: quia iam sunt in concilio generali XXII ^) vel XXIII
cardinales Ytalici et Gallici, inter quos nullus est de aliis naci-
onibus, ut dicitur, nisi duo Hispani. ") Öi ergo, ut predicta cedula
vel predictum avisanientum postulat, de qualibet nacione adiun-
gantur ipsis caidinalibus ad niaximuni quinque^) notabiles persona,
que cum cardinalibus eligant futurum i)apam, erunt isto modo
persone eiigentes j)apam XLVIII vel quasi et ex liiis electoribus
erunt solummodo quindecim de tribus nacionibus, que maiorem
partem in duplo christianitatis constitiumt et duo Hispani car-
dinales et residui omnes erunt de duabus nacionibus videlicet
XXXIII vel quasi, et sie minor pars christianitatis excedit in
duplo maiorem ])artem christianitatis. Eeee ergo qualem equi-
tatem desiderant illi, qui subseripserunt se predicte eedule vel
ipsius simili in el^ectu vel quasi. Et ergo, cui est dubium, quin
tales, qui pro nichilo reputare volunt avisanientum omnium doe-
torum ecelesie scribencium de reformacione, quod eeiam'') erro-
rem errori eummulando eligant secundum affeccionem suarum'^)
nationum, siciit ab antiquo eonsueti sunt, et non secundum veri-
tatem ipsum papam et pai)as futurum et futiu'os et regimt
ecclesiam Dei secundum scandala, erimina et perieula eonsueta,
donee non maneat fides super terram et omnis homo semper
timere habeat a quolibet homine sibi eciam propinquiori et dilec-
tiori intoxicari, sieut fere iam omnes })rineipes ehristiani timent,
ut patet per eorum eredencias.^) Nee quidem papa sit seeurus
pre cardinalibus, qui eins papatum habere desiderant et ambiunt.
Et quod ulterius est timendum, ultra Constanciensem civil atem
dicuntur esse Septem cardinales, qui eciam oinnes sunt Ytalici
a) Statt ideo ipsum: ipsos W. b) XXUI W. c) Fehlt W eciam. d) W hat suoruni
cardinalium. Letzteres durchstrichen.
*) Am Bande: reprobacio illius eedule, que incipit: Ad laudem etc.
-) Petrus Fernandi de Frias (Vrias) ep. Sabiuensis und Petrus de Fuxo,
tit. s. Stephan! in Celio inonte.
^) Diese Angabe findet sich nicht in der Cedula: Ad laudem, also muß
eine andere ähnliche der oben (jencinnteu Parteien existiert haben.
*) Vgl. Artikel von Pogatscher in Rom. Quartalschrift XII. besonders
S- 193 ff. und 211 ff. über die probae (credenciaej,
Traktat eiiu's Deutschen. 633
et Gallici.^) Si ergo eciaiii papa erit Ytalicus vel (lallicus, iit
verisiiiiiliter probalimi est, et triginta cardinales oiiines Gallici
et Ytalici preter cliios Hispanos, quid ergo erit, iiisi qiiod iste diie
naciones i)lus eligeiit secundmii carnaiitateni oinues fiituros car-
dinales et papas quam secuiiduni iusticiaiii et equi tatein, ut liere-
ditate possideant sanctuariuni Doniini. Et qualit(!r tunc erit vel
stabit ecclesie reformacio, reforniacionis execucio, ii)sius continua
melioracio, sicnt continue necessariuni est fieri V F^ciani ex pre-
dicta cedula sequitiii', cpiod in casu, qui faciliter contingere potest,
nullus eligetur in i)ai)ani nuiltis temporibus, quia, si cardinales
concordant in aliqueni de suis duabns nacionibus et XV de tribus
eis adiuncti eligent aliqueni in alia nacione, sie diu potest hoc con-
tinuari, vel iteruni isto modo faciliter unus de predictis duabns naci-
onibus eligetur per hoc, quod tantum qnatuor de predictis ([uindecim
minis, donis, promissionibus corrumpi possimt, el sie habent maiorem
partein, et maxime, quia forsitan domini Hysj)ani phires consencient
Ulis duabus nacionibus. Sperant enim vel sciunt suos cardinales Hispa-
nos decem^) vel plures aut i)auciores, qui iam sunt circa Petrum de
Luna, se velle unire cum ecclesia catholica, et sie ipsi Hyspani
proniores'') erunt, ut presumitur, ad excludendum Gernianorum
et Anglicorum naciones, que tanien niedietatein totius christiani-
tatis continent vel quasi. F^t si hoc contingit, quod inisericordia
Dei avertat, tunc populus unius lingue christianitatis turpiter
excludit'') contra doctrinas doctoruni ecclesie i)opulos christianos
quinque linguarum vel phirium a regimine sui i)roprii mistici
corporis, videlicet a corpore sacri collegii pape et cardinaliuin ;
et aliqui in populo unius lingue predicte reputabunt, sicut sepe
reputare et dicere solent, ah'orum christianorum populos barbaros
in contumeliam et blasphemiam non modicam tidei Christiane.
Et qui hoc verbis non faciunt, operibus ipsos exciudendo per-
ficiunt. 0, si idem populus unius lingue bene saltein et non
pessime multis histris annorum rexisset ecclesiam, adhuc iniseri-
cordia Dei ipsos solos in regimine ecclesie Dei pei'inisisset. Sed
nunc misericordissimus Dens omnipotens iiicipit agere cum eodem
populo unius lingue proptei* sanctos parentes ipsorum et continua-
bit cum eis misericordiam suani, si intelligere hoc vult idem
unius lingue populus, quod ipsorum regimen ecclesie propter
a) Bf promotores. b) Br excluditur.
^) Gans unniöylich. Wir kennen alle Kardinäle.
'^) Übertrieben.
634 IV. AbscliTiitt. Der Schrifteiicyclus zur Paiistwahl.
innumei'as ipsoruni") iniustitias non iimtatiir, siciit regna gentium
cünsuevenint ex divino iudicio, sed in sanctissinio reginiine et
regno adiutorio optiniüiinn de tuta christianitate electoruni salii-
berriine confortatur, ad quod oninis boniis honio dicat : Hat, fiat.
Et non valet, si qiiis dicei'et: Geiniani habent inipeiiiini, per
(|iiod Dens oninipotens dotavit et exaltavit ecclesiani, et hodie
ecclesiani Dei imit et defendit in teini)orab'biis, ergo debent carere
assistentia sui spiritualis patris, pape, et niistici corporis siii
pro|)rii, videlicet sacri coUegii cardinaliuni, contra avisanientuni
doctoruni ecclesie, ynio veritate debita inspecta. Ex eadem causa
niagis deberent assistere pape, de quanto niagis dominus impe-
rator. Et ipsi serviunt ecclesie secunduni evangeliuni ^): Qui maior
sit inter eos, sit aliorum minister et a contrario sensu, qui magis
Omnibus serviunt sicut maiores inter vos et secundo, ut maior
unio et Caritas sit inter sanctum papatum et sacrum imperium.
Et tercio maxime propter reformacionem sacri imi)erii, cui per
Dei graciam optimi viri de omni provincia mundi i)ro consili-
ariis assistent sicut cardinales pape. De qua materia inferius
lacius dicetur. Nee valet, si quis diceret: Germani nolunt esse
cardinales, quia archiepiscopis Moguntinensi, Coloniensi et Treve-
rensi et similibus cardinalatus fuit sepe exhibitus et recusaverunt.-)
Respondeo, quod, si cardinalatus exhibitus fuisset magnis doc-
toribus sacre theologie, provincialibus, prioribus, magistris vel
ministris ordinum vel similibus eiusdem nacionis Germanice, for-
sitan aliqui acceptassent. Sed archiepiscopi predicti iam satis
sunt onerati et lionorati. 0 sacrosancta synode, sponsa Christi
in terra post Deum onmipotentem potentissima, iustissima et
sanctissima, aj)pone cum'') impioracione auxilii tui dilectissimi
sponsi tui lemedium contra predicta mala salutare, quia nunc
pervenisti directe ad tempus et locum tue salvacionis vel per-
dicionis. Nunc si spocie tua et pulchritudine tua intendis, pros-
perabis et regnabis cum sponso tuo in terra et })ostea in celo.
Si non intendis modo, tanta mala, quibus simiiia prius non erant
nee postea futura sunt, super filios tuos venient iusto Dei iudicio.
Sequere ergo fldeles doctores tuos predictos et salvaberis; non
donnnentur tui servitores servi tui, videlicet aliqui cardinales,
servi pape, qui est servus servorum Dei. Qui cardinales boni a
a) Br eoruin. b) Er tarnen.
•j Math. 20. 26.
-) Oft sicher nicht.
Traktat eines Deutschen. 635
te siisceperiiiit a i>i'inci])io siiam auctoritatem, siiscipiant iam a te,
siciit sepe boni cardinales postulabant publice in hoc concilio,
a te siiani felicem leforniacioneni. Fiat ergo hec reforiiuicio
ordine debito post leforinacionem pai)atiis cum oiiiniiiioda niiseri-
cordia et pietate, quia omnes suiiius peccatores, ne aliquis eciani
uiiniiiius in sua persona, honore vel rebus suis ledatur, qui
vult refonnari.
Sequuntur niotive, quare doniini cardinales duarum nacionuni
videntur perdidisse multipliciter eleccioneni pape divina preor-
dinacione, ut Dens oninipotons suani aptius reforniaret ecclesiani,
que motiva considerentur diligenter cum motivis precedentibus et
ex misericoi'dia Dei subsequente ipsis per ecclesiam cardinalatus
restituetur reformatus, si piis votis precedentibus vel melioribus
volunt consentire, sicut in subse([uentibus rationabiliter persuadetur.
Quod ad dominos cardinales hac vice non pertineat electio summi
pontificis, etiam si cardinalatus prius necessario reparandus vel
prius a concilio sacro presenti confirmandus non esset, sequuntur
motiva."*)
Primum motivum, quia presens est ecclesia, que est domina,
qua presente officium procuratoris cessat, ymo i])so facto est
revocatum et cessat representans presente representato ut figure
accedente veritate et tenebre veniente luce. Secundum quia sive
per eiectionem sive per renunciacionem dominorum de paj)atu
contendentium ipse papatus vacat in maniis concilii. Evgo ab
eins manu necessarium est, quod procedat institucio vel a maiore
illo, quod non est dare. Dominus enim Angel iis de Corrario') non
resignavit ins suum, quod se credidit habere in i>apatu, in manus
cardinalium set in manus concihi. Tertium quia illi, qui scienter
indignuin elegerunt, notorie sunt privati ipso iure salteni hac vice.
Quai'tum quia, ut dicitur, consenserunt saltem ipsoriim maior pars
pape pro tunc Johanni, Henedicto et Gregorio in suis obedienciis
sie nominatis in alienacione patrimonii ecclesie. Ex quo eo ipso
priv^ati sunt suo statu. C. non licet XII q. 2. Quintum quia
Status ipsorum et singulorum est dubius ex predictis causis et
maxime in hac maxima et evidenti tocius orbis contrarietate, ex
quo sequitur, quod certum effectum jiroducere non possunt, nee
obstat, quod nominantur cardinales a personis concilii, eciam ab ipso
conciho, quia denominacio secundum iura nulli confert aliquod ius.
a) Br feli!t sequuntur motiva. b) \V Coriaro.
636 IV. Al)sclinitt. Der Schi-iftencycliis zur Papstwahl.
Sextiiin qiiia iiunquani habueruiit püssessioneni, usuni, con-
suetudineni aut prescripcioneiii nee aliiim titulum in terniinis, in
quibus suiniis, id est in generali concilio.
Septinium qiiia in eleccione d. Alexandri elegerunt auctoritate
concilii et iste facit, cuius auctoritate fit. Et tanien ibi non con-
currebant tot raciones, quod eis non'') competeret eleccio, sicut
hie coneurrunt, seilicet eondenipnaeio, eleceio indigni et notorii
atque renunciacio.
Octavum est deeretnni coneilii, in cuius eonstitucione ipsi
consenserunt, videlicet quod tota forma eleccionis, hoc est elec-
cionis') modus et persone, essent in manu concilii.
Nonum quia, ut dicitur, abusi'^) sunt eleccione'') infringendo
scienter et a proposito libertatem eligendi passivam coniurando,
quod non eligant nisi de coUegio, forte innitentes velud baculo
arundineo c. non oportebat LXXIX di.
Decimum quamquam ad quodlibet collegium pertineat de iure
communi sibi eligere caput et pastorem sede vacante, hoc tamen
facere non potest collegium dubium et non acceptuni, sed ita est,
quod cardinales non faciunt collegium indubitatum apud omnes
christianos, ergo et cetera.
Undecimum (piia nullo iure cautum reperitur, quod collegium
d. cardinalium eciam indubitatum possit papani in quocumque casu
a papatu deponere, sed hoc solum potest ecclesia universalis con-
gregata. Igitur nee i)ost talem depositionem potest dictum colle-
gium sine tota ecclesia alium**) papam creare.
Non^) videntur obstare iura in favorem d. cardinalium con-
scripta, quia loquuntur, ubi sedes vaeat per mortem pape et ubi
collegium est indubitatum et ubi ecclesia non est presens per
modum generalis concilii, sed in casu presenti contraria est veritas.
Equitas tamen et misericordia Dei et ecclesie super omnia opera
eins. Ergo illis non obstantibus onnies cardinales, qui reformari
volunt, admittantur cum equali nuniero de qualibet provineia eligen-
dorum ad cardinalatus statuni et ad eleecionem pape, secundum
quod inferius lacius declaratur.
Circa prescriptum^') avisamentum beati Bernardi et alioi'um
ecclesie doctorum quedam utiles questiones diligenter sunt con-
siderande, quarum prima est: Cum provineie christianitatis, que
summo pontifiei obedire eonsueverunt, sint in numero octuaginta
a) Fehlt Br. b) i?c electorum. c) ßr adversi. d) eleccionen. e) Fehlt Br. f) /Jr iiota,
}r) Br predietum,
Traktat eines Deutschen. ().^/
vel quasi, sicul j)jitet in pi-ovinciali iibro, quem communiter haboiit
(loinini prothonotarii et auditores curia Romane. Et iste provincie
sunf") ita inequalitei' divise, quod sola Italla cum regnis et patriis
sibi vicinis, que sue nacioni attribuuntur, que siniul vix sunt quarta
pars christianitatis eiusdem, plures in numero tenent provincias
et dioceses quam lesidua pars totius christianitatis. Quid fiet, ne
intencio beati Hei-nardi et aliorum ecclesie doctorum per^') pre-
dictam inequalem divisionem frustretur, ita quod ex multitudine
quasi fraudulenta una nacio papatum et cardinalatum hereditario
possideat? Responsio, quod sicut omnes relig'iones equaliter vel
quasi diviserunt totam christianitatem in pi'ovincias pro suis pro-
vincialibus conciliis et generalibus celebrandis et suis prelatis
eligendis prout ordo Predicatorum totam christianitatem divisit
in XX provincias et ahqui ahi ordines in phn^es et ahqui in pau-
ciores diviserunt provincias, ita sacrum generale concilium eligat
ahquem numerum sacratum, secundum quem plures vel pauciores
velit habere cardinales, et secundum istum numei'um dividat totam
christianitatem in provincias, in quantum possibile fuerit equales
coniungendo in quodam registro et hoc') laciendo tot dioceses
vicinas in unam provinciam. Itaque quelibet provincia contineat
duas dietas vel quasi in longum et in latum aut contineat plui'es
vel ])auciores dietas, nominando dietam tantum s|)acium, quantum
unus homo ut comnim.iter ambulare possit infra Xll hoi'as vel
infra XI, X, IX, Vlll vel aliter, sicut placet. Ita tamen, quod magna
notabilia loca deserta non computentur ad provinciam, licet sint
in provincia. Aut suscipiantur divisiones provinciarum iam jjer
aliquem ordinem alicuius religionis divise. Et hec dlvisio pro-
vinciarum facta censeatur seu habeatur tantum in effectum istum
et non in alium, ut de illis pi'ovinciis et per illas provincias eli-
gantur cardinales, qui ulteiius eligant i)apam. Numeros sacratos
voco, quibus sacra sci'iptui'a et naturalis sope utuntur ])i"o sacris
misteriis vel naturalibus rebus magnis explicandis, sicut est XII
iuxta*^) numerum XII apostolorum et XII prophetarum et Xll pa-
triai'charum, XII signorum celi et XII mensium anni. Et iste
numerus multum bene competeret patriai'chis seu ])iimatibus in
ierarchia ecclesie Dei. Item XXIllI iuxta'') numerum XXIIII seniorum,
de quibus scribitur in apocalypsi, et XXIIII horarum diei. Item
XXXVI secundum numerum XII apostolorum et XXIIII seniorum
simul sumptorum. Item XL iuxta numerum dierum, quas Christus
a) W sint. b) Br propter. c) Fehlt Br et hoc. d) Br scciiii<lum.
o38 l\'. Abschnitt. Der Schrirteiicyclus zur l'apstwalil.
suü sacfo ieiunio conseciavit. Item L seciinduin nunieiimi anni
iubilei. Item IjXXII secundiim LXXII Christi discipulos, qiios biliös
et biliös misit ante faciem siiaiii, et seciiiKhim LXXfl lingiias genei'is
hiimaiii, de (iiiibiis unguis ad minus unus deberet esse cardinaJis,
si totum genus humanuni esset ad sanctissimain Christi fidem
conversum aut alii apciores sacrati numeri ad istain optiniam
militantis ecclesie ierarchiam eh'gantur. Videtur tamen, quod
LXXII provincie apciores sint moderne ecclesie hac vice, quia nunc,
temporis sunt XXX cardinales vel quasi de duabus nacionibus,
videjicet Ytalica et Gallica. Expedit ergo secunduin avisamentum
doclorum ecclesie predictum, quod ad minus XLII cardinales sint
de aiiis tri!)us nacionibus. Et ergo de plenitudine siie potestatis
sacriim concilium hac vice pro bono pacis et caritatis") ordinet,
quod queciinH|iie provincia equaliter, ut jiremittitur, divisa habet
in sacro concilio Constanciensi vel extra aiiquem cardinalem, quod
ille cardinalis maneat per totam vitam suam pro illa provincia
et pro tocius generis humani salute deputatus, nee alius cardinalis
interim a tali provincia ehgatur. Et si quecumque provincia ha-
buerit iam de facto plures predicto modo cardinales, isti cardinales
preficiantur pro aliis provinciis eiusdem nacionis, de qua nacione
I'uerint isti cardinales nati vel beneficiati aiit iiiagis noti vel di-
lecti. Et ])reter hec omnia preficiantur provinciis sue nacionis
secundum purain') liuius sacri concilii benejilacitum et voluntatem.
Nee iste provincie, quibus per sacrum concilium taliter attributi
sunt cardinales, alium vel alios eligant, interim, quod aliquis car-
dinalis illiiis provincie fuerit jn vita presenti. Fredicti cardinales,
sicut premittitur, de omnibus et pro omnibus provinciis christi-
anitatis assumpti et electi per sacrosanctum Constanciense uni-
versale concilium secundum documenta sacrorum canonum et
omniuiii doctoriim ecclesie, qui pro reformacione el eleccione pape
et cardinalium libros et tractatus scripserunt, instituantur per
presens sacrum universale concilium, ut ipsi perpetuum tocius
ecclesie concilium representent non tantum^) pro tota christianitate
sed pro pacifico et salutifero statu tocius generis humani. Et
isti per Dei gratiam papain futurum sancte eligent et oiiinia refor-
manda reformabunt iuxta decreta huius sacri concilii et omniuni
universalium conciliorum per quinque vel decem annos aut alias
quandocunque futurorum, quia sicut mater sanctissima et doniina
beatissima est super omnia opera fldelis filie et ancille, ita concilium
a) Von hac — caritatis f'flilt W. h) Fehlt Br. c) Br tarnen.
Traktat eines Deutschen. 639
generale erit super omniii opera i)ape et sacri i|)siiis cüllegii
cardinaliuiii. siciit in sacio ConstancienvSi confilio declaratuni est
et iuxta iiiramenta per ipsos cardinales liuic sacro concilio facta
et cuilibet provincie in publicis instiumentis desuper confectis
conimissa oninia fiant. Et sie potest fieri omnipotente Deo pro-
picio in brevi salutaris finis liuius sacratissimi concilii, de quo
tarnen fine inferius lacius dicetur. Set adhuc circa electioneni de
singulis provinciis devotissinie attendatur. quod piovincia Koniana,
que propter antiquam ipsius dignitateni, ex eo quod pro fide
catholica et pro re publica niag"is ab antiquo i)assa est, et quia
ibidem apcius et solempnius videtur locaii apostolica sedes, liabeat
ad -perpetuum honorem et gratitudinem plures in cardinales de
provincia Romana, quam sint ex aliis provinciis christianitatis,
non tamen de una coj2:natione vel de una diocesi habeant sue
nativitatis ortum.
Per presens sacratissimum generale concilium fiat misericordia
et equitas onmibus bominibus boni propositi reformai'i volentium,
et precipue consideretur condigna compensacio equitatis cum
reverendissimis in Christo patribus doininis cardinalibus, quia
ipsi sunt, qui se ipsos et omnia sua exposuerunt maximis periculis
pro sancta unione ecclesie, quam quondam ipsorum ])redecessores
et nuUus ipsorum per scisma miserabiliter diviserunt, resistendo
usque ad mortem tribus potentissimis dominis obstinatis pro
papatu contendentibus. Ipsi sunt, per quos spiritus sanctus
Pysanum concilium congregavit, ex quo sacrum concilium Con-
stanciense fundamentum et robur suscepit, ipsi sunt causa post
Deum et gloriosissimuui ') Pvomanorum et Ungarie etc.') regem
Sigismundum onmium bonorum, que ex presenti sacro concilio se-
quuntur, ipsi sunt, qui sacro concilio astiterunt, quod alma christi-
anitas a viris dolosis et iniquis ^) Baltazar de Coxa et Petro de
Luna extitit divino auxilio liberata. Ipsi sunt, qui se ad summam
virtutem, quod perpetua memoria dignum est, sacrosancto generali
concilio sepius publice exhibuerunt, secunduin excellenciam sui
Status se excellentissime humiliando, petentes sepius a sacrosancto
concilio sui status et suarum personarum reiormacionem. Ipsi
sunt, qui tractatus reformacionis ecclesie et precipue curie Ro-
mane fidelissimos ante plures annos et eciam in presenti concilio
divulgaverunt. Ipsi sunt, qui propter banc sacrosanctam synodum
a) Br gloriosuni. b) Fehlt Br.
1) Ps. 42, 1.
()4() IV. Abschnitt. Der Schriftencyclus zur Papst^A'alll.
de natiii-ali ipsoruiii patria exiverimt et in aei-e ipsis inconsueto
usqiie ad tertiiini anniiin pacienter et constanter in Constanciensi
civitate perseveravei'unt a diversis nialignis nmltas iniquas deti'ac-
tiones sustinendo. Et ergo itei'uin sollicitatur sacrosanctiini con-
ciliuni, cum ipsuni sit super omnia iura positiva, considerando
predictas causas equitatis, dignetur causa pacis et dilectionis de
pleniludine sue potestatis omnes cardinales in"*) cardinalatu con-
firniare et ad electioneni pape adniittere ') quoscunique volentes
per sacrum conciliuin reforinari.
Secundo queritur de modo electionis eorundem cardinalium
per') dictas provincias. Responsio : Persone iurate presentes in
hoc sacro concilio ex omni statu ierarcliico convocate, que sunt ex
illis predictis dyocesibus pro qualicet provincia, iit premittitur,
simul registratis eligant secundum formam iuris connnunis et
secunduni statuta per sacrum concilium ordinanda, si opus fuerit
ad statuta laudabilia curie Romane consueta fieri circa electiones
cardinalium. Post finem autem liuius ])resentis sacri concilii,
quandocunque tunc aliquis predictorum cardinalium ex pi'ovinciis
electoruin in cardinalatu non permanserit. convocentur onmes
prelati illius provincie per duos ad minus aut per plures arclii-
episcopos v^el episcopos eiusdem provincie, quandocunque ipsis
constiterit de vacatura illius caidinalatus ad aliquem locum aptum
et securum prope medium eiusdem i)i"<)vincie ad hanc electionem
prius per provinciales concorditer deputatum et eligant duos dig-
nissimos viros religiosos vel seculares de ista eadem provincia,
vel si sciunt meliores, qui sint de eiusdem provincie lingua vel
nacione, secundum quod naciones divise sunt in sacro Con-
stanciensi concilio aut quondam dividentur in conciliis generalibus
futuris. Eligant autem secundum iuramenta et statuta ad hoc
per presens saci'um concilium preordinata. Ex hiis autem duobus
electis pro tunc papa existens cum maiori parte sui sacri coUegii
eligat unum in locum cardinalatus vacantis, et fiet ista eleccio in-
fra tempus ad hoc statutum. Alias papa cum maiori parte sacri
collegii providebit, si indigni fuei'int electi, iuxta statuta predicta.
Et iste modus eligendi continetur lacius loco.'') Et sie per Dei
graciam, quando mundus totus ab optimis regit ur, melius regi
non indiget. Et sie vere regnum Dei venit in mundum et erit
voluntas Dei sicut in celo et in terra.
a) FeJilf W. h) lir cardinalatu et ad electionem pape reionfirniare et adniitlci.'.
c) W iiropter. d) .So bfiile Hss.
Traktat oiiios Deutschen. 641
Sequitiir avisamentum pro reformacione sacri imperii.
Qiiia pro reformacione sacri imperii est in multis parracio'*)
cum reformacione papatus et ergo, si placet sacratissimo gene-
rali "^) concilio, pro reformacione sacri imperii de eisdem provinciis,
de qiiibus eligendi simt cardinales, eligantur eciam conciiiarii
imperatoris per principes et nobiles seciilares, habentes posses-
siones notabiles in istis provinciis. Et melius videtur, quod cardi-
nales pape et conciiiarii imperatoris eligantur per tres status
cuiuslibet provincie, videlicet per principes et prelatos spirituales
et per principes et nobiles seculares et per consules civitatum
et solempnium oj)pidorum, quia sie videtur coli et doceri sanctis-
siiiia unitas corporis ecclesie Dei, cuius Christus est capiit et
clerici et laici membra. Pi'edicti conciiiarii imperatoris solummodo
habeant potestatem dandi"^) liberrime concilia salutis tocius rei
publice et generalis salutis generis liumani ex eorum communi
conclusione seu maioris partis ipsorum ipsi sacratissimo imperatori
et exequendi offlcia et iudicia sibi ex parte sacri imperii imposita
et disponendi, quod sacre leges enucleate liabeantur'') in vulgari
lingua in qualibet civitate et in quolibet solempni oppido.") Leges
imperatoris debent esse Scripte secundum ydioma parcium, quibus
transmittuntur, principum collatione tertia, ut sie leges a quolibet
sciantur in auctentica de mandatis opido/) Et ex mandato im-
peratoris faciant leges, quod quelibet civitas et quodlibet solempne
oppidum cum suis et oppidorum vicinorum expensis habeant") unum
vel plures in legibus sacris peritum vel peritos, qui possint esse
assessores et advocati principum et nobilium, quibus cause se-
culares per imperatorem delegentur vel comittantur.'') Et isti
conciiiarii brevissimos ordines iudiciarios pro diversis qualitatibus
negociorum et causarum pauperum faciant, quibus cause seculares
per delegatos et') commissarios imperatoris cito feliciter possint*")
tiniri. Item predicti conciiiarii solummodo habeant i)otestatem
in quibusdam paucis articulis, per quos aliquis futurus imperator
posset principes aut communitates privare sua libertate, ita quod
contra maiorem partem conciliariorum dictorum in istis paucis
articulis nichil agere possit imperator. Et nisi hoc modo aut')
meliori reformetur '") Imperium ipsum, ut timendum est, in brevi
a) In W folgt cum pro ref., im Druck: per raciocinium i>ro rot', b) F<?liU W j^enerali.
(•) W und Br (laiulo. d) W habeiitur. e) Fehlt W oppido. f) So W; auch Br hat hintpr
traiisinittuntur: ut sie lef^es sciantur in autentica de mandatis principum collatione tertia
oppido. g) W habent. li) So W und Br. i) Br vel. k) W possunt. 1) Br vel. m) W
reformatur.
F i n k e Acta concilii Constanciensis HI. 41
642 IV. Absclinitt. Der Sclirifteiicychis zur Papstwahl.
peribit. Quia raro'') aliqiii principes spiritiuiles vel seculares favent
imperio, semper enim timuerunt et timent, quod si potens esset
inipei'iuiii, quod ipsi vel successores ipsonim tyrannice redigerentur
in servituteni et ad iniportabile cogerentur ti'ibutuni, et quia
iste timor semper in mundo erat inferiorum contra suos **)
superiores sine presenti vel meliori remedio, ideo mundus nunquam
habuit diu pacem et modicam iusticiam per Imperium consecutus
est et vicia semper super virtutes dominabantur, sicut et hodie
dominantur. Cum enim principes et communitates se sciunt
securos, quod libei'tatem suam retinere possunt et per iniqua
iudicia et longa iudicia ac per violentias non supprimi, sed magis')
a sancto ])apatu et a sacro imperio defendi, ipsum et totum
genus humanuni gaudet et libenter servit et contribuet ad sancti
pai)atus et sacri impei'ii reform acionem et salutem. Et de quanto
illis sie electis cardinalibus pape et conciliariis imperatoris ordi-
nabitur maior securitas et libertas, de tanto magis sanctificatur
papatus in'^) oames mundi naciones et augetur sacrum imperium
et sanctissimus papa et sacratissimus imperator vivere possunt
absque magnis curis et paucis laboribus et feliciter totius christi-
anitatis et etiam tocius genei'is humani singula bona i-egenf) et
defendent. Videtur ergo, quod eisdem conciliariis assignanda sit
quedam fortissima et apertissima civitas imperialis aut alia in
medio impeiii vel pro])inqua apud communiorem liabitacionem im-
peratoris, per quam civitatem predicti conciliarii securissimam
possunt habere defensionem, liberrime dando imperatori concilia
salutis. Et quod ista civitas possit mutari secundum exigenciam
racionis iuxta voluntatem imperatoris et maioris ])artis eorundem
conciliai'iorum, sicut mutari consuevit curia Romana.')
De brevi felici fine presentis sacri concihi.
Electis itaque viris optimis tocius christianitatis iuxta doc-
toi'um ecclesie et sacroium canonum avisamentum predicti
cardinales et consiliarii sie electi possunt Christo duce totum
mundum feliciter in onmibus regere simul in una civitate et pre-
cipue in hac Constanciensi ad tempus aliquod simul habitare, donec
de mixtura iui'isdictionis spiritualium et temporalium bene concoi'da-
verint, et quid ad Deum et quid ad papatum, quid ad imperium.
a) W vero. b) W inferiores contra superiores. c) Fehlt Br sed magis. d) Br et.
e) W regunt.
') Von Setjuitur bis hier (jed nicht im Archiv für Kunde österr. Geschichts-
qneJleti XU 363.
Traktat eines Deutsclien. 043
quid ad omnia et ad aliqua siiiiul portineant*) deterininantes
sub correctione sacroriim ^eneraliuiii futuroruni conciliorum^),
et tunc non erit ultra magna necessitas prolixi laboris singula
reforniandi per nniltitndineiii presentis sacii generalis Con-
stanciensis concilii, qiiia ipsi sie electi generale conciliuni per-
petuuni representabiint et singiila feliciter reformabunt, super quo
perpetuo concilio et super ouinia reforniata, facta et facienda pei'
ipsuni tauiquam sanctissinia inater et douiina erit generale con-
ciliuni per onines quinque annos a fine liuius sacri concilii infra
proxinios XX annos et post bos omnibus X annis futuris perpetue
celebranduni secunduni decreta salubei'rinie in presenti concilio
solunmiodo') dunitaxat constituenda cum ordine, modo') et prac-
ticis, quibus papa et cardinales astricti sint per iuramenta sua se
ipsos et deinde sanctam ecciesiam reformare et cum ordine, modo'')
et practicis, quibus universale concilium, quandoque') erit, feliciter
et cito omnia non solum reformabit, set laudabilissime eciam omnia
meliorabit, non stando in virtutibus tantum antiquis, set eundo
de virtute in virtutem, donec videatur Dens deorum in Syon.^)
Hie sequuntur plures magne utilitates predicti avisamenti beati
Bernardi et aliorum doctorum ecclesie. Prima, si aliqua patria
hucusque adhesisset Petro de Luna, percipientes prelati, principes
et alii potentes eiusdem patrie, quod oj)timus liomo pro regimine
ecclesie, qui esset in sua patria aut in sua lingua, deberet eligi
iuxta doctrinas antiquas doctorum ecclesie in cardinalem, de quo
ipsi eciam spem haberent, quod solus ipsum ]mpatum feliciter
regere posset, et precipue, cum optimi totius mundi sibi adiun-
gerentur, ipsi potentes predicti Petrum de Luna tamquam indi-
gnum vel minus dignum refutarent et imitati ecclesie adhererent,
et non solum ipsi, sed et Greci et alii scismatici christiani veri-
similiter piissimis desidei'iis unitati ecclesie uniri diligenter stu-
derent. Et si, quod Dens avertat propter misericordiam suam,
predictum avisamentum sancte ecclesie doctorum fiieiit forsitan
spretum, levipensum vel postpositum, Petrus de Luna cum pro-
missionibus sui cardinalatus et cum i'eali creatione multorum anti-
cardinalium plures verisimiliter principes et provincias decipiet,
qui credent,^ quod per suos anticardinales sie creatos possint
obtinere in sua patria papatum et cardinalatum et episcopatus,
a) Br pertinent. b) Br «let. sub sacr. p:en. l'ut. conc. correctiune. c) Folgt et Br.
d) Br modis. e) W quantuinque. i) Br credant.
') Ps. 83, 8.
41*
644 IV. Abschnitt. Der 8ohrilt('!icyclii.s zur Papstwalil.
abbacias, et quod iiiiseiriimim est et inestimabilis malicie, eciam
hospitalia miserabiliuni ijersonaiiini in commendas'') liabere et sie
totiiis christianitatis honores et divicias deglutire et'') vendere
infra omnes qiünqiiaginta aniios futiiros omnibus christianis pro-
prios siios principatus et beneflcia et terras suas proprias, in
quibns nati sunt, ])i'o duplici precio et tarnen vendidisse*') ipsas
terras et beneficia ceteris nacionibns sicut suis mendicis in ele-
mosinas prü])ter Deuni dedisse, sicut patet de vendicionibus epis-
copatuum et aliorum beneficiorum, pro quibus infra proxinios pre-
teritos XL annos i)lus est consuniptum in rebus et personis et
datuni curie Romane, a quo ulterius forsitan furtive subtractuni
est, quam ])redicti episcopatus in duplo aliquando possent solvere,
si deberent vendi, vel beneficia ista constarent in precio, si deberent
de novo fundai'i, quod potest proljari per unam dyocesim quam-
cumque faciii modo, si numerentur ipsius sumptus ])redicti infra
quinquaginta annos facti cum precio et expensis et oneribus bene-
ficiorum et empcionis iusticiarum et penitenciarum, dispensacionum,
indulgenciarum et annoi'um iul)iieorum et consimifium''), cum quibus
mafis eciain innumerabiles anime, quod su])er omnia iioiTibifissimum
est, ad perpetuam dampnacionem mittuntur et infinita mala exempla
fiunt principibus et aliis simpficibus incessanter, quasi non sit vita
post hanc vitam et dicant insipientes in corde suo : Non est Dens.
Aurum et argentum modicum est in Germania, ita quod nee impe-
rator orbis in Germania babitans nimium superbabundat, montes
in tU)bemia, Ungaria et circa Goshiriam et afibi in Germania exbausti
sunt, in Itafia invenitur aurum et argentum. Et ultra liec a quibus-
dam perversis licet paucis Italicis Germani odiuntur et deridentur,
qui dicunt, quod Italici cum duobus oculis vident, Gallici cum uno,
Germani cum nullo. Immo dicunt, quod mulus alicuius Italici sit
sapiencior quam unus Germanus. Et si ista dicta nullomodo bonis
Italicis imputari debent, quia ex eis natus fuit beatus Gregorius et
innumerabiles alii sancti et bodie vivuntinter eos multi optimi et
sancti viri, quare merito semper summe sunt diligendi et nullus
bomo mimdi odiendus. Alle notabiles utilitates, que proveniunt, si
admittitur avisamentum doctorum ecclesie, infra paucos dies per
Del graciam ad presencia apponentur. Presentibus tamen fideliter
et bumiliter intellectis et practicatis per sponsam omni])ontentis
Dei sacrosanctam universalem synodum, erit in brevi per totum
mundum perpetua et optima pax, iusticia et gaudium in spiritu
a) Br commemlis. b) Fehlt \V et. c) \V vidisse. fl) iir et coiisiliuni.
Gutachten oiiies Anonymus. 645
sancto, quod secundiim apostolum ad Romanos c. XII est legnum
eelünun advenisse in terrani, quod nobis oninibus et toti generi
liumano cito prestare dignetur pater et filius et Spiritus sanctus
amen.
(265) Gidachtoi eines A}W)iijmus : Der Walilmodus der Kardinäle
ividersprlcht der Oberhoheit des Konzils und darf nieht ein-
gehalten werden. (1417 zwischen Mai 29 und Juni 18.)
Wien, Hof- und Staatsbibliothek 5097 f. 231 — 23i. Die Foliieruutj ist in
Unordnung.
Quedam cedula oblacionis cardinalium in conciiio Constan-
ciensi et eius impugnacio.
In nomine Domini nostri Jesu Christi, cuius res agitiir, ad
sTiccurrendum oportime universali matri nostre ecclesie militanti,
que importune videtur tralii ad devia et aliqualiter impungnari,
dicentur inferius aliqua collative, pro quorum evidencia clariori
veritatem facti notoriam in principio hie suppono. Quod cum
nuper anno Domini MCCCCXVII. die mensis Maii XIX. hora
vesperorum in palacio episcopali Constanciensis episcopi reverendis-
shni in Clu'isto ])atres domini s. Romane ecclesie cardinales luissent
rogati exhortatique liumiliter et instanter ac eciam requisiti de
hiis tribus, videlicet/) primo, quatenus dignarentur decreta sacri
conciHi Constanciensis firmiter observare, secundo, quatenus de
electione futuri summi pontificis tractare protunc non deberent,'')
antequam Castellani sacro conciiio se unirent, tercio, quod eosdem
Castellanos requirerent una cum conciiio. ut secundum capitula
in Narbona concordata et iurata conciiio se unirent. Que quideni
requisicio facta erat per serenissimum Romanorum etc. regem
ac eciam per ambassiatores sollempnes aliorum regum multorum,
per nonnullos electores imperii personaliter tunc presentes"^) ac
eciam absentes per ipsoruni procuratores et nunccios necnon per
ambassiatores principum aliorum et eciam dominorum aliorum
diversorum necnon universitatum studioi'um diversorum, videlicet
'Parisiensis, Oxoniensis ac multai'um aliarum, qui omnes supradicti
in dicta requisicione presentes erant, necnon per naciones sacrum
concilium facientes. Qui quidem domini cardinales post delibera-
cionem, quam super hoc habuerunt, revoluto X dierum spacio vel
a) Hs folgt et.
') Bd II 106.
-) DeutscJie Ueichstaysaktcn VII 287 ff.
64G IV. Abschnitt. Der Sclirifteiicyclus zur Papstwahl.
quasi, videlicet XXIX. dicti mensis Mali, que fuit in vigilia penthe-
costes, pi'emissis aliqiiibiis verbis, quoiiiodo scilicet predicta de-
creta observai'e vellent, prefatis dominis, imiversitatibus et naci-
oiiibiis in eodeni loco lianc cedulani, que sequitur, obtuleiunt
pro response:
Sequitur copia cedule dominoruni cardinalium. Ad laudem
etc. ad pacem . . . supplente. Et nos omnes et singuli cardi-
nales, qui preniissis consentinius, oninibus evocatis eciam die,
qua ordinarie consuevimus collegialiter convenire, nos huic scrip-
ture propriis manibus subscripsimus in testimonium premissorum.
Sequitur responsio ad predictani cedulani, quam sacro concilio
subicio corrigendani.
Cedula per d. cardinales oblata de modo eligendi futurum
summum pontificem est impeditiva unionis, reformacionis et here.-
sum extiri)acionis. Et ideo tamquam favens antiquato scismati,
fovens liereses et errores, est erronea, iniusta et eciam inhonesta,
est et impossibilis ad finem, ad quem per sacrum conciiium ten-
ditur, et ideo nullo modo adinittenda.
Pro clarificacione mateiie [est] advertendum. Cum enim
collegimn dominoruni cardinalium vult distingui a sacro concilio
et in suis iuribus specialiter contra sacrum conciiium conservari,
cum sie videantur extra conciiium et non intra, non deberent
adniitti ad aliquos actus concilii, quia secundum apostolum nicliil
ad nos de hiis, que foris sunt. Cum igitur ad universalem eccle-
siaiii spectat, providere sibi de unico et bono pastore et con-
ciiium imuiediale re])resentat universalem ecclesiam, cardinales
vero nee mediate nee immediate, sed tantuni cleruin particularem
Romane ecclesie, sequitur necessario, quod talis electio est^)
actus sacri huius concilii generalis. Et quia doinini cardinales
eideni concilio adversantur, partim se ponentes contra ipsum,
iuste ad eiectionein huiusmodi tamquam suspecti Dei ecclesie non
essent admittendi, quia, licet ecclesia propter difflcultatem con-
veniendi omni casu vacacionis videatur tale ins eligendi cardina-
libus concessisse, tamen, ubi cessaret talis difficultas, sicut est
in concilio generali, a se non intelligitur abdicasse nee iura com-
inunia positiva et canonica, qiiibus innituntur adversus hoc con-
ciiium dicti cardinales, intelligitur'') contra se statuisse, et quia
sacrum conciiium personam representat tocius ecclesie militantis,
ideo non tenetur eis servare dicta iura communia, que artare non
a) Doppelt, b) 80 Hs.
Gutachten eines Anonymus. 047
possimt nisi subditos statuentes ... et ideo tui'bantes sie con-
cilium turbant Dei ecclesiaiii. Igitur etc.
Preterea sicut collegiiim cardinalium non representat niedie-
tateni militantis ecclesie nee faeit medietateiii coneilii generalis,
non possinit domini eardinales de pari eontendere cum sacro eon-
cilio de eleetione summi pontificis, quasi equaliter ad eos pertineat
et ad concilium ins eligendi, nee eodem iure eis competit, quo
competit sacro concilio. Et ideo non possunt paritateni istam
pretendere racione sui iuris, quod, cum sit humanuni et privatum
racione ipsorum et eciam quoad multos dubitatum, non potest
iuri divino, publice ac certissimo, quo concilium formatur vel
eciam regulatur, in aliquo derogare nee sibi adequare. Verum
quia ista cedula non solum preferre nititur iuri predicto divino,
publice et certissimo prefatum ius humanuni in eo, quod dicit,
quod ad eos, scilicet ad eardinales, de iure pertinet ius eligendi
Romanum pontificem, set eciam taeite videtur excludere a tali
eleetione totum concilium, quasi ad ipsum non pertineat, quod
enim de uno eonceditur, eonsequens intelleetus patet, quod de
alio negatur secundum Gregorium et in canone : Qualis XXV di.
cum multis Concor.^) Patet evidenter, quod est iuri divino huius-
modi derogativa, cum tale ius himianum non preferri nee equari,
sed tamquam inferius, debijius et ignobilius r^equi debet ius divi-
num. Igitur est rei publice detractiva et tocius ecclesie militan-
tis offensiva.
Preterea quod preponit auctoritatem humanam videlieet ip-
sorum cardinalium auctoritati divine et saeri coneilii, videtur
iniuriosa Deo omnipotenti, cum ipsum concilium sit in spiritu
saneto congregatum et formatinn divinaque lege approbatum.
Cardinalium vero auetoritas est ab homine, videlieet a papa, qui
eos creavit tales, licet eciam sie dieantur ab ecelesia per appro-
bacionem. Tamen eos ecelesia non intelligitur approbasse in sui
ipsius destructionem et rebellionem set ad edificaeionem, quia
turpis est pars, que non congruit suo universo. Preterea negando
sie, ut premittitur, sacro concilio potestatem ehgendi, negatur
sibi perfecta unio, cum enim, depositis pluribus capitibus ab ecelesia
Dei tamquam monstris, electio unius capitis est medium perlecte
unionis, quia, sicut corpus non est naturale nee perfeetum sine
capite, sie non est perfecta unio, nisi post(|uam liabemus umnn
Caput. Et quod ad saerum concilium pertinet faeere unionem
') Dist. 25 c. 4:
648 IV. Absclinitt. Der Schriftencycliis zur Papstwahl.
haue perfectaiii, nullus dubitat, quia ad hoc est specialiter coii-
gregatuiu. Et ideo de iure debent pertinere et oninia media et
per conseqiiens dicta electio, quod probant iura satis vulgaria.
Cum igitur ista cedula tacite negare videtur electioiiem totalem
et totaliter sacro concilio, negat et illud, quod ex ea sequitur, et
per consequens est perfecte unionis iiegatiwi.
Preterea quod, cuui sacrum concilium est medium ad hoc, ut
sequatur uiiio, reformacio et heresum extirpacio, quia propter illa
tria est principaliter convocatum ; quidquid igitur resistit alicui
medio, sine dubio resistit et fiiii, ad quem tenditur, quia media
sunt propter finem. Set dubium non est, quod ista cedula con-
cludens modum eligendi Romani pontificis contra requisicionem
concilii vel saltem maioris partis ipsius lactam de contrario resistit
concilio et ideo sacri concilii turbativa, que turbacio satis apparuit
in pluribus effectibus et nacionibus in concilio liuius cedule occasione,
ex quo sequitur necessario, quod est impeditiva unionis et anti-
quati scismatis mitritiva etc.
Preterea resistit eciam sacro concilio, suo decreto repugnando
in eo. quod destruit et evacuat aut saltem evacuare nititur reser-
vacionem decreti huiusmodi, cum dictum decretum reservat mo-
dum, formam et materiam predicte electionis sacro concilio. Et
sie enervat potestatem huius concilii, quasi presens sacrum con-
cilium non potuisset taleni reservacionem electionis facere, aut
iura positiva et humana de electione pape quoad effectum suspen-
dere tacite vel ex presse. Et ideo de quanto iure humano conatur
vincere ins divinum et sacrum concilium ad suum placitum limi-
tare, videtur niniis temeraria. cum tarnen ins divinum, cui sacrum
concilium innititur, non potest neque debet humanis regulis vel
iuribus limitari, quoniam et scripturam sacrani regulis donatis non
vult eciam subiacere.
Veniendo ad singulas particulas huius cedule, que in sui
prihcipio et prohemio multa videtur promittere et sub pulchro
verborum colore exhibere, dibendo, quod talis electio futuri ponti-
ficis firmioi'i auctoritate et i)lurium roborabitur assensu ; item
nullus scrupulus residebit in mentibus hominum, nulla fiet in
dubium i'etractacio. ])lenissima unio fidelium sequetur et perfecta,
Serenissimus Komanorum rex suorum laborum fructum et gloriam
consequetur etc. Que omnia revera haben! repugnantem in con-
trarium veritatem. Nam licet ad pacem et concordiam videatur
sonare ceilula in princi])io, non tamen per talem resistenciam,
Gutachten eines Anonymus. 649
contradictionein et discordiam ad pacem et concordiani devenitiir.
Nee unitas per talem divisioneui procuratur, quia contraria non
curantur iiisi suis contrariis. Et cum subiungitur, quod ad de-
ferenduii) auctoritati, subintcllif^e, que tanw3n sit, inij)iignat
lionori liuius sacri concilii, subiiitellige, quem tamen vilipendit et
contempnit, sibi legem taliter imponendo et dicendo, quod admittan-
tur alii de nacionibus, qui numerum cardinalium non excedant et
aliter facta electio non valeat neque electus pro summo pontifice
habeatnr, nisi due partes cardinalium etc., dicta cedula videtur
contraria sine dubio sibi ipsi et ideo tamquam impossibilis et
repugnans sacro concilio et fini, ad quem tenditur, contempnenda.
Et quatenus privatam utilitatcim et proprium Interesse dominoium
cardinalium videtm* preponere utilitati publice et tocius ecclesie
militantis, tam<iuam inhonesta et iniusta et iniqua more inepti
libelli esset dentibus laceranda.
Preterea est alias erronea in eo, quod dicit in clausula sub-
sequenti, quod talis electio summi pontificis ex hoc firmiori auctori-
tate ac plurium roborabitur assensu etc. et sie distinguendo inter
eardinales et concilium ex adverso, quasi ipsi caidinales contra
concilium ponant in numerujn, exeludit eos tamquam ^*) adversarios
ab ecelesia militante in eo, quod eos separrat et distinguit a cor-
pore concilii generalis, cum diverso iure censori non debeat idem
corpus. Et ideo dicta cedula dominis cardinalibus, si bene intelli-
gunt, est inimica. Est insuper inimica tamquam concludeus in
eis pertinaciam voluntatis, in eo, quod sie dicit, videlieet quod ex
nunc volunt et intendunt, subaudi: dicti eardinales, vota quoi'um-
eunque in ipsa electione emittenda nulla esse nee aliter intendunt
in aliquem consentire etc., ut in cedula eontinetur. Et cum dicit,
quod firmior auctoritate roborabitur, scilicet talis electio per eon-
cursum cardinalium, per hoc negat tacite in concilio generali esse
auctoritatem firnn'sshnam et supremam, quod sonare videtui-
blaspheniiam et bei-esym, quia, si firmior erit per auctoritatem
cardinalium, eonsequens est, quod prius non erat firmissima vel
suprema. (^Hianti autem eri'oris hoc existat, attente videatur,
quia ipsorum auctoritas non addit aliquid maioris firmitatis ad
auctoritatem concilii, que est suprema in terris, includens omnes
alias, ac certissima et divina, qua firmior et cercior nequit esse,
et eui cedere habet, necesse '') quelibet auctoritas inferioi-,
sicut dieitur, quod in subalternatis iudieibus niaiore presente minor
a) }Is t:iiii<iua. I)) IIa habet iicccsse liabct.
650 IV. Abschiiit. Der Schrifteiicyclus zur Papstwahl.
siKuii iurisdictioiiein non exercet, siciit nee maiore presente minor
benedicat. DictM'e ergo, quod, quia ad cardinales iure huniano
pertinet electio, quod sacrum conciliuni, cujus auctoritas est illi-
mitabilis, luunano iure non possit papani eligere nisi simul cum
ipsis, vel quod electio talis non valeat nisi cardinalium ad hoc
concurrant due partes, non est parvus error nee est sapientuni de
lioc dubitare.
Preterea dicta cedula, que offertur sacro concilio, et eciam
Castellanis, prout patet ex tenore, unum in re continet, aliud in
colore: in colore pretenditur, quod, quia Castellani se concilio unire
noluei"unt, nisi de modo electionis prius certificati essent a con-
cilio, qui scilicet erunt electores, ut patet in cedula, et ideo dicti
cardinales hac occasione et colore se caput concilii pretendentes,
ut videtur, obtulerunt eis istum moduni electionis et eciam con-
cilio certificantes eos de eodem, quantum in eis est. Et quia talis
certitudo non ab ipsis, sed dependet aliunde, videlicet a concilio:
igitur necese est concedei'e, quod eos realiter certificant de suo
scismate, quod in eis est et quo se scinderunf") et diviserunt sie a
concilio; non enini eos de alieno facto certificare poterant, quod
est in potestate alioruin, ergo certificare eos de iure intelliguntui*
de suo et quod suum est, videlicet quod volunt istum modum pro-
sequi iuxta posse, et per consequens volunt scisma, quod satis
videntur confirmare per sequentem clausulam, ubi dicitur, quod
exnunc volunt et intendunt vota quorumcunque in electione emit-
tenda nuJla esse nee aliter Intendant in aliquem consentire etc.
Quod quidem scisma sufficienter in effectibus ai)i)arebat. At sie
per istius novi scismatis induccionem retrahunt et repellunt Ca-
stellanos a concilio et ab unione ecelesie. Et per consequens de
iure intelligendi sunt favere antiquato scismati et Petrum de Luna
in suo malo proposito confirmare. Ex quo sequitur evidenter et
eciam consequenter, quod pacta et capitula in Narbona concor-
data et iurata violantur, Serenissimus Romanorum rex in fructu
suoi'um laborum defi'audatur, sacrum eoncilium spe perfeetissime
unionis vacuatur et Castellani a prestito iuramento tacite absol-
vuntur, quia staute tali scismate et discordia concilii suo iura-
mento non tenentur nobiseum se unii'e. Insunt enim iuramentis
de iure condiciones possibiles et honeste, ut scilicet, si res in
eodem statu permanserit, et quia sacrum eoncilium non permansit
in eodem statu eoncordie, sieut erat tempore iuramenti ipsorum.
a) Hs sciderunt.
Ciutacliten eines Anonymus.
651
non tenentiir dicti Castellani de uno scisniate poneie se ad aliud,
ut videtur. Nicliiluiuinus non videntur excusabiles, quia huic
cedule et scisniati occasionem proximam prestiterimt, qui, cum
statini venientes ad conciliuni ante omnia unire se concilio debue-
lunt, non fecerunt, set agentes ordine prepostero electionis ma-
teriani intraverunt.^)
Nunc venienduni est quantum ad nioduni eleccionis in se hie
posituni. Et dico, quod est impossibilis ad perfectani unioneni
consequendani. Patet, quia, cum nullo iure tradatur, sed per soIos
cardinales est inventus, qui non habent potestatem faciendi talem
legem eligendi, de iure non subsistit per regulam. Ea que fiunt
cum suis Concor. De re. iu. li. VI.-) Esset enim hoc casu neces-
sarium ante omnia, ut sacrum conciliuni approbaret istam Ordina-
tionen! et suppleret defectum talis iuris. Ex quo sequitur evidenter,
quod illa clausula prope finem posita videlicet: Et liec onmia
fiant sacro primitus . . . supplente etc. est in fraudem apposita,
ut videtur ad decipiendum conciliuni, ut sibi sub hoc colore pote-
statem tribuat eligendi, quam actu non habent, reservacione sacri
concilii obsistente, quod sibi modum et formam eligendi reservavit
et sie videtur capciosus. Insuper quoad numerum personarum
modus est suspectus in eo, quod dicitur, quod numerus persona-
rum de concilio numerum cardinalium non ex^^edat. Nain domini
cardinales, cum sint unuiii collegium, unum corpus, unius volun-
tatis et consensus, de iure presumuntur quantum ad ea, que con-
cernunt utihtatem ipsorum collegii vel honorem et quia iura eis
in hoc favere videntur, que loquuiitur, quod tantuni de eadem
ecclesia vel collegio facienda sit eleccio, nisi ibi nullus dignus
forsitan posset reperiri, quod probatur LXI di. Nullus invitis.'^)
Et ideo presumuntur non velle aliquem extra suum collegium
ehgere. Alii vero non faciunt unum collegium, sed cum sint diver-
sorum corporum et nacionuni, sequitur in ipsis diversitas animorum
et ideo faciliter sunt vincendi per aliam partem alii timore, alii
favore etc. et quia virtus unita in una parte forcior est se ipsa
dispersa in aha parte. Et sie necessario manebit in cardinalibus
tota potestas eligendi, quemcunque volunt, et non in concilio. Et
quia iste modus presumitur non habere sinceritatem et puritatem
') Erinnerung au den Vorschlaff der Kastilier von Ende April. Vgl.
Bd II 100.
^) Vgl. Regula 2i.
3) Bist. 61 c 13.
6o2 IV. Abschnitt. Der Sclirifteiicyclus zur Papstwahl.
elig-enciimi, qiie maxinie requiritur in hoc negocio . . . ideo modus in
se est suspectus vehementer et per consequens de iure non i)otest
esse legitimus vel canunicus. Est eciam suspectus ex alio, quia
artat comunia et modum providendi ecciesie Dei utiliter de pastore,
cum pocius ampliari debeat et includi omnis via possibilis, per
quamcunque posset ecciesie Dei melius provideri.
Preterea suspectus videtur racione dominorum cardinalium,
tum quia importune se ad hoc ingerunt et concludunt sine deli-
beracione concilii, tum quia medietatem vocuni in eleccione contra
totum concilium sibi usurpare contendunt. In quo facto non potest
presumi aliqua sinceritas vel puritas, cum de • iure eis hoc non
competat et ideo presumitur fraus et dolus. Et de quanto veniunt
notorie contra decreta concilii et contra capitula iurata in Nar-
bona, contra requisicionem concilii, et sie evidens est iniquitas.
Et suspectus est i'acione Castellanorum, qui, cum statim venientes
ad concilium ante omnia unire se concilio debuerunt, ordine agentes
prepostero intraverunt cum dictis cardinalibus practicam elec-
cionis/) que res eciam circumscriptis aliis huius negocii circum-
stanciis, cum in se sit prepostera, indirecta et obliqua, non potest
esse nisi de iniquitate et collusione vehementer suspecta ex utra-
que parte.
Ex quibus sequitur evidenter, quod stantibus tot et tantis
suspicionibus vehementibus et notoriis huius negocii et materiam
dicte eleccionis trahentibus per tot obliquitates et iniquitates no-
torias non potest sacrum concilium de iure neque debet vel pre-
lati et alii domini in eodeni existentes salva consciencia bona
suum ad hoc aliqualiter prestare assensum vel consensmn linaliter
vel finalem, ut videtur, ne videatur vel videantur tante iniquitati
in preiudicium universalis ecciesie consentire, quia non est pu-
tandus, dicit canon, honor ille legitimus, qui fuerit contra divine
legis precepta collatus. Non enim esset hoc consulere populo, sed
nocere, nee prestare regimen, sed augere discrimen . . .
Nee obstat, quod dicitur: Inter duo mala minus est eligendum,
ad quam perplexitatem nititur ista cedula sacrum concilium de-
ducere, ut ad evitandum scisma Castellanorum deveniatur ad
scisma malus plurium aliorum. Et dico, quod non est minus
malum isto casu per tales modos perniciosos, sinistros et perversos
Dei ecclesiam exponere periculo et fortune totque regna tali nubilo
1) Vul oben S. 651.
Gutachtoii dos Kardiiuils von Rliciins. 65.^
invülvere et ei rore, quam carere Castellanis, qui sunt ununi regnuni
in casu, quo aliter nollent se unire. Nee debemus nos minus
malum committere, ut alius vitet maius malum . . . Licet enim
quandoque minus malum sit tollerandum passive, ut vitetur maius
malum, non tamen minus malum est positive aliquo casu facien-
dum, (luemadmodum contingeret in proposito, si sacrum concilium
hac inicpiitate notoria victum et convictum consentiret tanto malo
eiToresque dicte cedule approbaret.
Preterea dato enim, quod sacrum concilium consentiret huic
modo vel cuicumque alteri simili in effectu sie extorto ad liuius-
modi instanciam cardinalium importunam, revera talis non posset
dici electio canonica, id est deißca, cum Spiritus sanctus, qui
eifugit fictum, esset ibi primus motor, ut videtur; sed talis car-
dinalium instancia vel ])ocius protervia impoi'tuna et notoria tra-
liens secum multas suspiciones vehementes et sie eonsequenter
omnia alia media necesse est esse isto casu viciosa. Nam non
potest ibi esse puritas et sinceritas, ubi trahit ad consenciendum
taliter ipsorum movencium iniquitas. Unde si sacrum concilium
metu maioris mali evitandi ad consenciendum cardinalium huius-
modi intencioni moveretur, talis motus, ut videtur, non esset
Spiritus saneti principaliter, sed illorum, quoruin sequei-etur vohin-
tatem in hac parte, nee esset ibi Caritas, qur foris mittit talem
timorem, sed esset patens iniquitas. Ad quam iniquitatem conatur
ista practica sacrum concilium pertrahere et per consequens gra-
viter infamare, cui suecurendum esset pocius oraeionibus devotis
piarum meneium quam aeutis argumentis.
(266) Gnfachfen des Kardinals von Rheims (Simon Vramaud) zu
Gunsten der Cedula : Ad laudem. (Zwischen Juni 18 und
Jidi 20.)
Paris, Bihl. Nntionale Co*^?. JS37H f. öfj2 ff. Neuere Ahschrift. sehr feliler-
liaft. Vnshinkje Stelleii imd irrifje Zitate sind fjleich korrigiert. Einselne
Lücken zeigen, daß der Abschreiber die Vorlage nicht lesen konnte.
Quoniam, sicut scribitur in canone, Deus gaudet de fraternali
concordia et gloriatur in membris suis in c. Ai'chiepisco])us IX.
et IUI ^) et pro habendo unionom perfeetam in eeclesia Dei, unus
modus est apertus et per collegium dominorum cardinalium huic
sacro concilio oblatus, ut apparet per cedulam per ipsos dominos
') a 9 q. 3 c. 5.
654 IV. Abschnitt. Der Schriftencyclus zur Pap.st\vahl.
cardinales mature digestam et deliberatam, cuiiis tenor infrascri-
bitur. Ego Synion cardinalis Remensis'*) videns, qiiod inaioi- pars
huius sacri concilii iiiodum predictum amplectitur tamquani iustum
et sanctiiin et ad imioneiii universalis ecclesie omnino dispositum,
illis, qui liunc moduiii predictum nonduni approbaverunt, sequen-
tia scribere disposui, obsecrans eos cum Paulo/) ut adunenius
omnes et non sint in vobis scismata, ad Corinthios I. c. : Nam
qui sibimet dissenciunt, non faciunt^') concilium, quod non senti-
unt in unum, III. c. canone XV. di. -) Et scribitur in psalmo : ^)
Ecce et quam bonum et quam iucundum habitare fratres in unum,
et in Actibus apostolorum etiam scribitur: Multitudinis credentium
erat cor unum et anima una. Actuum IV. c.^) et c. Dilectissimis
XII. q. I. Et turpis est pars, que suo non congruit universo, II-
c. que contra VIII. di.
Predicte vero cedule sequitur tenor: Ad laudem . . . supplente.
Et primo probo, quod cedula ista pro bono pacis et universalis
ecclesie est ab omnibus cbristifidelibus amplectenda et quod ita
fieri licet secundum eqiiitatem. decet secundum honestatem, ex-
pedit propter totius ecclesie utilitatem; Magne devotionis.'*) Et
quod contenta in cedula predicta fieri liceat precipue dominis
cardinalibus, de quibus erat maius dubium. ut videtur, quod
propter bonum ecclesie universalis et non piopter favorem
dominorum cardinalium ecclesia ordinavit, quod ad ipsos per-
tineat electio pape et per consequens videbatur, quod non possent
renunciare iuribus dicentibus, quod ad eos spectat eligere papam
per c. Si diligenti de foro competenti.") Sed ad hoc clarissime
respondetur.
Et primo per tenorem cedule ipsi non renunciant predictis
iuribus, sed consentiunt, quantum in ipsis est, quod sacrum con-
cilium adiungat cum ipsis certos valentes viros in bono numero
ad eligendum papam, et ad hoc ipsi possunt. ut debent, consen-
tire, per c. Ubi periculum maius in sexto, Nulli de elect in VI..')
a) Hs Reinenensis. b) Hs t'aciliuin, Text agrunt.
*) 1 Cor. 1. in.
■-) Bist. 15, c. 2.
^) Ps. 132, 1.
*) 4. 32.
") Beer. 1. III t. 34 c. 7.
«) Beer. l. II t. 2 c. 12.
') l. I t. 6 c. 3 und c. 8.
(iiitaclitcn flos Kardinals von lilicinis. 655
ubi Guillernius de Montelaiidunü ^) dlcit, quod iurisporitos et viros
religiosos pro facto electionis de facto possunt secuni vocare, et
multo magis additos per sacrum conciliiiin admittere, ut per
seqiientia apparebit.
Item in electione Roinanoniiii pontificum sunt iura conimu-
nia sicnt in aliis electionibus observanda, nisi in quantum alia
spiritualia sunt pei iura statuta, quia . . . modo in electionibus
de iure communi illi, qui habent potestateni eligendi, possunt
potestatem suani transferre in alios, etiani de extra collegium,
ut est textus in c. Quia propter de elect."-) . . . vel saltem eligendi
potestas aliquibus viris ydoneis comniittatur etc., ubi g-lossa dicit,
quod talis potestas potest dari aliquibus de exti'a collegium per
c. Causam, que de elect. ^) Et hoc videtur teuere in electione
Romani [pontificis] de elect., ubi dicit, fjuod, si omnes cardinales
essent mortui, nisi unus solus, quia ille solus sustinet vicein
totius collegii, ipse posset dare potestatem eligendi alteri de extra
collegium, et per consequens collegium potest ad eligendum bene
vocare aliquos de extra collegium. Et dicit, quod tunc electus
per illos, qui vocantur per cardinales, ymo per omnes, postquam
consenserunt, ut videtur casus c. Licet de vitanda^), ibi: statuimus
ergo de electione, si forte inimico homine superseminante zizaniain ^)
de eligendo summo pontifice non potuerit ess'j plena concordia
etc. ... Ex quo evidenter apparet, quod, ubi collegium concordat
in modum eligendi papam, sicut modo, cessat c. Licet de vitanda,
et hoc expresse ponit archidiaconus in i'osario'') c. Si transitus
LXXIX. di. post Hosti. et Conpost.') ubi dicit, quod cardinales
possunt renunciare c. Licet de vitanda, tacite conpromittendo vel
aliam viam eligendo, et electus per modum contentum in cedula
censetur electus, nedum a duabus parti])us cardinalium, sed ab
Omnibus. Contenta igitur in cedula domiuorum cardinalium, quan-
tum ipsos tangit, sunt bene et mature et canonice deliberata.
Item illa possunt etiam facere de iure ex alio capite, quia
sede vacante, si aliquod tam grande et tam evidens periculum
>) V(jl F. V. Schnlte. a. a. 0. IT 197.
-) Decr. l. I t. ß c. 42.
=») a. n. 0. c. H.
*) a. a. 0. c. 6.
») Nach Math. 13. 28.
«) F. V. Schulte II 187.
•} F. V. Schnlte 11 123, 118.
606 IV. Abschnitt. Der Schriftencyclus zur Papstwalil.
inuiiineiit, quod ab omnibiis et singulis cai'dinalibiis concorditer
videatur illis celeriter occiiiTenduni, tunc habent potestateiii etiaiii
supra ius, sicut per c. Ubi periculum niaiiis, ibi : iidem qiioque
cardinales de elect. in VI. Et facit, qiiia regiile sanctorimi patiuni
pro tempore et pro negocio instante necessitate tradite simt, ut
dicit Augustinus ^) in c. Regule Dist. XXIX. necessitas non habet
legem in c. Remissionen! I q. 1.-)
Et nnilto plus, quando auctoritas sacri concilii intervenit vel
maioris partis, quia, quod facit maior pars capituli, videtiu' capi-
ttdum fecisse ... et illud dicitur iudicium integrum, quod plu-
rium opinionibus comprobatur, in c. Ex frequentibus de sen.
exe. in Clem. ^)
Item non valet illud, quod aliqui nituntur Seminare, quod
donn'ni cardinales sunt privati liac vice potestate eligendi, quia
elegerunt indignum,") quia, supposito, quod esset verum, intelli-
getur de illis, qui euni elegerunt et non de aliis. Modo in
sacro collegio sunt plures, qui interfuerunt electioni sue, qui
non elegerunt eum,^) et plui'es non interfuerunt electioni, quia
tunc non erant cardinales, et istis nicliil potest imputari. Ymo
nee illis, qui eum realiter elegerunt, quia scienter non elegerunt
indignum, quod,"") antequani eligeretur, . . . ipse eripuerat de
manu domini ducis Mediolanensis civitatem et comitatum Bononie
et acquisierat ecclesie. Et illi, qui noverunt eum, bene sciunt,
quod ipse erat homo valde boni et clari intellectus. Et si post-
modum fecerit aliqua, propter que meruerit deponi. in hoc non
peccaverunt eligentes nee sunt tales exceptiones in electione
pape admittende, sed potius repellende, per e. Licet de vitanda,
de elect.
Item non valet, quod dicunt aliqui, quod papa superstite nee
post mortem nisi post tres dies nee potest nee debet tractaii
de electione suecessoris, per c. Nullus LXXIX.,") quia in casu
nostro necessario opportet tractare de modo eligendi, quia per
decreta videretur, quod concilium hoc sibi reservaverit; et docte
ponunt, quod simplieiter in iuribus super creatione Romani pon-
a) Folgt uiiterpitiikticrt Hs quod autciiiiam. h) So Hs.
') Dist. 29 c. 2. Nicht von Angnstinns, sondern von Gregorins.
■-) C. 1 q. 1 c. 39.
^) l. V t. 10 c. 1.
*) Unbekannt.
^) Dist. 79 c. 7.
Gutachten des Kardinals von Rlieims. 657
tificis factis conciliuni nicliil potest immutaie, ut infra dicetur.
Opportet ergo super hoc pro bono pacis tractare et deliberare
et archidiacomis in dicto c. Nullus^) expresse ponit, quod trac-
tatus deliberatorius bene potest fieri.
Item decet secunduiii honestatem. Nam electio Romani ponti-
ficis debet esse pura, sincera et gratuita, oiiinfuni private affecti-
onis inordinacione deposita, in c. In nomine Domini XXIII. di, et
in c. Ubi periculum de electione in VI, Modo in collegio domi-
norum cardinalium non sunt nisi de duabus nacionibus Gallie et
Italie. Et verisimiliter dubitatur, quod de una nacionum predic-
tarum per inordinatam affectionem plus quam propter commune
bonum domini cardinales eligant papam et maxime de nacione,
in qua est maior pars dominorum cardinalium, quod ita sepe
hactenus visum esl racio (?) preteriti scire futura facit, timor*)
de veteri facit futura caveri, cras poterunt fleri turpia sicut heri,
ut notat Je. Mo.") in c. Ubi malus est et in c. Fideli in VI.^) Sed
per contenta in cedula clare servatur honestas dominorum car-
dinalium et tocius sacri concilii, quia quibuscumque affectionibus
inordinatis precluduntur vie per adiunctiones tot valencium viro-
rum, sicut clare potest bene considerantibus apparere eciam per
iuramentum per dominos cardinales et alios sibi adiunctos iuxta
tenorem cedule predicte prestari.
Sed dicebam tercio, quod expedit cedulam predictam sancte
et iuste deliberatam amplecti ])ropter bone imionis utilitatem.
0 Dens omnipotens, si procederetur ad electionem Romani ponti-
ficis excluso collegio dominorum cardinalium. Vere non esset
sedatio scismatis, ymo introductio scismatis perpetui. Nam doc-
tores dicunt, quod, si cardinales eligerent unum, et totum resi-
duum ecclesie unum alium, electus a cardinalibus esset verus
papa. Hoc ponit expresse Petrus Bertrandi^) in c. Ubi periculum
malus, Petrus de Palude'^) in libello suo de potestate ecclesie
confecto, Augustinus') eciam de Ancona in libello suo multum
notabiliter et scientifice confecto, Jo. An. in Cle. Ne Romani de
el. in Cle.,**) ubi dixit, quod in iuribus super electione Romani
a) Hs riiiior. So auch spätrr. h) Hs Augriistuss.
1) A. a. 0.
^) Kardinal Johannes Monachus. Vyl. Aus den Tagen Bonifas VIII. S. 126 ff.
^) l. I c. 1.
*) Schulte II 335.
^) Hnrter, Nomeiidator II 537.
«) l. I t. 3 c. 2.
Finke, Acta concilii Constanciensis HI. 4.^
058 IV. Abscliiiitt. Der Schriftpiieyclus zur Papstwalil.
pontificis factis non potest concilium aliqiiid iiiinnitare et idem
Paulus de Lazarus ^) ibidem et Hugu. in c. Cuncta per unindinu
IX. q. -) in niaxinie, quia semper a trecentis annis citra est con-
suetuni, quod cardinales eligant Romanos pontifices et consuetudo
est optima legiim interpres in c. Cum dilec. de consue.^j . . . sed
per dictam ceduhim onmes tales difficultates penitus tolluntur,
quia cedula i)redicta pi'opter causas in eadein contentas non dis-
putando de potestate sacri concilii requirit, quod onmia per con-
cilium approbantur, ut per eins tenorem clarissime apparet, et sie
luce clarius apparet, quod ille, qui per modum in cedula conten-
tum eligetur in papam, erit electus concorditer per sacrum con-
cilium et collegium dominorum caidinaiium. Vero electio sua
erit sine quacumque macula et ruga in c. Quamvis XXI. di. Et
postquam fuei'it universali consensu electus, se non i])snm destru-
erent, qui sibi unanimiter non obedirent; verba sunt Greg, in c.
Sicut XV. di.^)
Attendant ergo domini nacionum Germanice et Anglicane,
quod cogunt nos unanimiter diversas invenire medicinas diver-
sorum experimenta morboi'um, precipue nunc, quando per graves
dissencionum scissuras non unius aut duorum periculum, sed po-
pidorum strages iacent detrabendum iuris rigori, ut maioi'ibus
nuilis sanandis cai'itate sincera subveniat. Verba sunt Augustini
ad Bonifaciiiin in c. Ut constitueretur ('. di.'') Et quia de salute
animarum et bona Iide agitur, non est multum de iuris apicibus
nunc disputandum, . . . ymo melius est ista taliter expedii'i, quam
mauere totaliter impediti ... et in canone scribitur, quod canones
sacri iuxta diversitates temporum considerandi sunt, et qui . . .")
hoc non faciunt, in erroris labyi'inthum se intricando impinguntur,
et inde apostolus Paulus singularum ecclesiarum vulneribus mede-
batur illatis nee ad instar imperiti medici uno colirio omnium
oculos curai'e volebat in c. Seiendum et c. Necesse XXIX. di.
Et est bene notandum illud, quod in cedula scribitur de paritate
numeri donn'norum cardinalium cum illis, qui per sacrum con-
cilium pro electione futuri Romani pontificis cum ipsis addentur.
a) .SV) Hs.
') Schulte 11 24(i.
4 C. 9 q. 3. c. 17.
3) Decr. l. I t. 4 c. 8.
*) Tfdsächlich laufen sie: Se et non illa destniet, quisquis presumit aut
solvere, quos relig'ant, aut ligare, quos solvunt. Bist. 15 c. 2.
^) Bist. 50 c. 25. Das Zitat ist auch hier nngeiiau.
Gutachten des Kardinals von Rheims. 059
Qiiod si maior niinieriis adderetur, plane posset dici, qiiod potestas
elig'pndi ab ipsis amoveretiir, ex quo contingerent inconveniencia,
de quibiis supi'a tactiim est. Et siipposito, qiiod indubitanter
electio spectaret ad sacnini conciliiim, tarnen pro bono unionis
breviiis babende esset necessariuni, qnod coneibuni connnitteret
aliquibus in niodico numero potestateiii ebgendi papam, quia ubi
multitudo ibi sepe confiisio, et inde dicit Aug'iistmiis, quod, si posset
fieri, quod singuli dib'gentei- interrogarentur, tot diversitates
opinionuni forsitan, quot honiines invenirentur in c. Sicut in sacra-
mentis di. III. ^) et inde, licet sacri canones electionem ipsoran
fieri debere per clerum et populuni decrevissent, in c. Sacroriini
LXIII. di.,") postmoduni ordinavit, quod ad capitidum sohini per-
tineat electio in iui'ibus coinniunibus, et puto quod segnius expe-
diunt coniniissa negocia pliu'es. Et advertatur, ^) quod boc
concilium est liic pi'incipaliter congregatum pi-opter duo, ])ropter
deiectionem Petri de Luna efficaciter faciendani et propter uni-
onem Hispanoruni, et quod ista duo efficaciter consequinuir
aniplectendo cedulani predictani. Hispani enim clare dixerunt et
dicunt, quod, dunimodo cedula predicta per boc sacrum [concilium]
acceptetur, parati sunt ad eiectioneni Petri de Luna providere
nobiscum, que eiectio modicam potest babere efficaciam sine
ipsis, quia nos de eiectione ipsius, nisi propter reductioneni eoruiu,
non curamus. Et ipsi post unionem in oninibus per hoc sacrum
concilium expediendis nobiscum unanimiter concm^rent, et tunc
erit unum ovile et unus pastor, iuxta verbum salvatoris,
Johannis X. ^) Ymo postquam acceptaverunt cedulam predictam
et viderunt eam acceptatam per collegium dominorum cardi-
nalium et duas naciones Francie et Italie, que simul faciunt
maiorum partem concilii, se univerunt. Advertatur eciam, quod
maior pars et notabilior buius concilii in predicta cedula con-
sentit. Et turpis est pars, que suo non congruit universo in c.
Que contra mores Vlll. di.,^) ymo qui societatem fraternitatis
aliqua discordie peste commaculant, Deum, qui Caritas est, sicut
Judas, produnt. Attendant eciam dominaciones ad tenorem decre-
torum huius sacri concilii, qui buic inseritur:
a) Hs advertatuin.
') Bist. 4. c. 151.
■-) Bist. 63 c. 34.
3) Joh. 10, 16.
*) Bist. 8 c. 2.
42*
GCÜ IV. Abschnitt. Der Schrlftencyclus zur Papstwahl.
Data^) die XXVIII. Mail anni MCCCCXV.: Sacrosancta synodus
generalis Constanciensis congi'egata ad faciliiis, libei'iiis . . . quoquo
modo. Data quarto die Julii eiusdeni anni : Sacrosancta . . .
Ut ecclesie Dei eo melius, sincerius, securius provideatur ... et
verbo regio velle facere hoc promittat.
Ex tenore vero dlctonnn decretorum luce clarius apparet,
qiiod cedula d. cardinalium in nullo predictis contradicit, i)rimo
quia primiim decrelum continet, quod non procedatui* ad electi-
onem Homani pontificis sine deliberacione et consensu hiiiiis sacri
concilii, quam deliberacionem et consensum expresse requirunt
d. cardinales in cedula sua, sicut per tenorem dicte cedule luce
clarius apparere i)otest, et iam dicta cedula per maiorem pai-tem
sacri concilii est laudata et approbata, quia primo per collegium
predictorum d. cardinalium, qui sunt pars notabilis huius sacri
concilii, et per naciones Francie, Italie et Hispanie est concorditer
approbata. Et petitur per reslduum concilii canonice approbari.
Item in secundo decreto sunt verba, que sequuntur: Sacro-
sancta . . . ordinandis etc.
Item domini cardinales predicti in sua cedula predicta hoc
expresse requirunt et exprimunt uiodum et form am procedendi ad
electionem futui'i Romani pontificis iustam, sanctam et canoni-
cam et ])er maiorem partem concilii unanimiter approbatam . . .
In nullo ergo discre])ant predicta decreta a cedula d. cardinalium
predictorum et per consequens, si credatur dictum ") regem predicta
decreta iurasse, in nullo errat ai^i^robando cedulam d. cardinalium
predictoruui. Et est bene advertendum ad verba predicti secundi
decreti, cum dicitur:-') quodque sacrum concihum non dissolvatur
etc., donec huiusmodi electio fuerit celebrata, et ad hoc hortatur
sacrum concilium vestram maiestatem, quod ad hoc omnem
operam efficaciter imi)endat, et in verbo regio velle facere hoc pro-
mittat, videlicet quod concilium non dissolvatur, quia de ceteris
contentis in decreto non potest nee debet dictus d. Romanorum
rex se introuiittere quoquo modo, quia sacri canones hoc sibi pro-
hibent, in c. Nos ad fidem et sequenti XCVl. di.,^) ymo quando tracta-
tur de electione Romani pontificis, non debet predictus sei'enissimus
Romanorum rex quoquomodo Interesse, ut in iuribus predictis.
a) König mir in ilon Dckrefeii genannt. Oh (lomiiiiiin statt dictuiii?
») Vgl. HnrfU IV 282 f. mul 375 f. Die Datum f eitler habe ich korriyierf.
-) Das Folgende nicht wörtlich.
^) Dist. 96 c. 2 und 3.
Drei Conclusioiieä zu Guuüten der Cedula. 661
Item articiili in Narbona tractati et concordati in nullo con-
tradicunt cediile d. cardinaliiiin nee loquiintur de electione futuri
Romani pontificis, sed bene dicimt, quod primo flat eiectio Petri
de Luna et post procodatur ad electioneni futuri Romani ponti-
ficis et ita intendunt d. cardinales cedulam suam et per conse-
quens male faciunt illi, qui sinistre Informant d. regem Romano-
rum super istis, quia, si non fieret eiectio pape pure, sincere et
gratuite, sed per sedicionem, presumpcionem vel quodiibet Ingenium^
sie electus non esset electus, sed apostaticus, antichristus et In-
vasor sancte Romane ecciesie et cum auctoribiis sequacibus in-
currerent maledictiones in sacro concilio alias divinitus promulgatas;
querentur in c. In nomine Domini, quod est decretmn sacri concilii
generalis XXlll. di.^) Et utinam, quod omnes bene advertant, illi
precipue, qui non verentur dicere, quod eiectio futuri Romani pon-
tificis facta per metum est valida de iure, quia hoc est oppositum
in obiecto, quod eiectio facta per metum non potest dici eiectio ;
nam tunc cessat eiectio, quando libertas eligendi, in c. Ubi peri-
culum, in sexto de electione. Et hoc clare dictat racio naturalis;
laudabilis enini est cautela deliberacionis, cum qua totum agit
timor et furor, ius nil sibi vendicat ... Et necesse est queque
negocia ecclesiastica post multarum experimenta caiisarum solli-
cicius prospici et diligencius precaveri, qiiatenus per spiritum
caritatis et pacis omnis materia scandalorum et presumpcio
simplicimii de ecclesia Domini aufferantur XLV. di. Licet.-) Et ista
pro nunc dicta secundum modicam intelligenciam meam sufficiant.
(267) Drei Conclusiones zu Gunsten der Cedula und Gegenbe-
merkungen. (1417 Juni '?)
Stuttgart, Landesbibliothek, Lat. 137 f. 213.
Ad honorem sancte trinitatis ponuntur tres conclusiones ad
finem ecclesiastice unionis consequende.
Prima.
Cedula sacri collegii dominoium cardinalium ad finem dicte
unionis oblata videtur iusta, sancta et canonica ac pestiferi scis-
matis terniinativa. Pro qua conclusione facit, (luod dicta cedula
tamquam, ut premittitui-, a multis notabilibus prelatis et doctori-
bus tam divini quam huiuani iuris aiiisque viris peritis et pluribus
1) Bist. 23 c. 1.
-) Bist. 45 c. 6.
662 IV. Abschnitt. Der SchrifttMicyclus zur Papstwalil.
ambassiatoribiis regum et principuiii ac universitatimi ^) ac studi-
oriiiii solempnium laudata est, acceptata et approbata.
Secuiida.
Dicere, qiiod dicta cediila est erronea aut heretica, est errone-
uni. iniuriosuin ac scandalüsiun et sapiens heresim et fautorium
scisiiiatice et heretice pravitatis.
Tercia fonclusio.
Qiii pertinaciter siistiiient oppositum premissoriiin et iiiducunt
potenciam seciilareni ad iinpediendum effectiini eoiundem, censendi
sunt tiirbatores hnius sacri concilii, inipeditores ecclesiastice imionis
et fautores presentis scisniatis et futuii introductores.
Ad predictas conclusiones defendendas, si qiii prelati aut
doctores velint contradicere, offerunt aiiqui consiniilis status se
subscribere ad penam talionis.-)
Daran, schließt sicli die Einleitung zu apostille, von denen die erste nur
erhalten ist und auf Gegnerschaft zur Cedula deutet:
Subsciiptas vero apostillas ego rudis et simplex matheseos
non feci aninio alicui detrahendi aut impugnandi eandem cedulam
aut perturbandi in aliquo istud sacruni generale conciliuni, ymnio
verius omni favore et studio, quibus potui et possum, prefatum
conciliuni dii'igendi, sicut quilibet christianus iuxta posse et nosse
et ad id, ut, si voluntas Dei fuerit, bene et subito unio subsequatur
subsecutaque diu integra permaneat ac felicia et prospera semper
suscipiat increnienta. Et si aliquid ineptum aut minus caute
dictum leperiatur in eisdem apostillis. illud ex nunc habeo pro
non dicto et non malicie, set mee ignorancie imputetur nee volo
jiropteiea cum aliquo nie inscribere, eciam si de victoria per me
conse(|uenda certus essem, quia rex paciticus pia miseracione
disposuit sibi subditos fore pudicos, paciticos et modestos. Sic
incipiunt decretales.
') Bd. II 110 gleicit nach dein 2V. Mai.
') Zu conclusiones steld die bissige Bemerkung : Vide. ne sint confusiones.
Zur ersten tvird betont: Tarnen de illa non fuit sompni[ata] nee visa nee exa-
minata in aliis nacionibus . . . Zur zweiten: Nee i^er conciliuni approbata et
recepta sit ista, . . . quam taliter canonizas. Zur dritten: Iste conclusiones
sunt terribiles et ad dissenciendum atque bellandum . . . Osteudatur forma-
liter et scolastic(?, quod dicte cedule sit ab omnibus . . christianis ut sacro
evangelio Christi . . , standum et tunc poterit illud . . . aliquo colore deffendi.
Dem Schlußsatz tvird entgegengehalten : Illud sapit protractionem unionis et
parit scaiulaluni et niaiorem divisionem. si perducatur in actum, nee fallit
eciam hie dictum .Sallustii, scilieet secunde res eeiam sapicntum animos fatigant
Protest der arayoiiischeii Ge.saiultei]. 66H
PriiiK» iioM apparel [in] cedula suprascripta tradita i)ro |)arte
ipsoi'uni cardinaliiiiii super electione simiini pontilicis in proxinio,
si Deitas aiiniiat facienda alicpiod tactuin vel soniniatuni de certis
capitulis datis Narbone per and>assiatüi"es concilii et iuratis in
favorem unionis et ut ad eandeiii ilii de obediencia P. de I^una
acrius alliciantur et nobis uniantur.
(268) Proted der aragouiscJtcH Gesauclfcu (fcfjf'K die Vornahme der
Paptitwuhl durch die Kardinäle Joliaiui.s tmd Greijors ohne
Zuziehung der Kardinäle Benedikts. (1417 Juni?)
Paris, Bibl. Nationale Lat. 14ö(} f. 446 " .
Protcstaciones facte per anibaxiatores regis Aiagonuni con-
tra cardinales.
Cum ad auditum oratoruni Serenissimi et illustrissimi domini
regis Ari'agonum et Siciiie etc. hie presenciuni noviter sit deduc-
tum, quüd vos rev^erendissinii patres domini cardinales olini Giegorii
et olim Johannis, qui estis presentes in civitate Constancie, inten-
ditis et vos preparatis ad electionem futuri Romani pontificis
faciendam per vos sine auctoritate et consensu sacri uniV'ei'salis
concilii ex onniibus tribus obedienciis ollui compositi et integrati,
quod si fieret modo previso, quod absit, cederet in magnum scan-
dalum et periculum novi scismatis ac recidive scissure ecclesie
Dei, nam cum hie non sint cardinales nee collegium cardinalium
ohm Benedicti obedienciaque dicti oliin P)enedieti non aeeeptaret
neque posset acceptare talem electionem, nisi saltem prius ordina-
tum fuerit per dictum saci'um eoncilium et decretnm voces et
auctoritatem dictorum cardinalium dieti olim Benedicti ad dictum
sacrum eoncilium vel ad alium esse devolutas vel debere devolvi
vel alias ordinaret super isto taliter, quod auetoritas cardinalium
proxime diete obedieneie esset suppleta vel repleta aut alias de
ea habita racio iuxta eapitula Narbonneneia et mentem eorum,
et licet non sit verisinn'litei- credendum, quod vos tam gi-aves
tamque reverendissimi et pi'udentissimi patres talia ita peri-
culosa temptaretis, tamen prefati oratores, habentes si)ecialem
instructionem et mandatum prefati Serenissimi ac illustrissimi
regis sui prenotati, supplieant p. v. eoniunetim et divisim et eas
reverenter requii'unt, quatenus ad talem electionem et modum
electionis nullatenus proeedatis vel atteniptetis procedere. Alioquin,
si conti-arium fieret, quod non credunt, protestantur revereneia
repetita, quod non consenciunt, ynimo dissenciimt, totis viribus
Üü4 IV. Abschnilt. Der Schriftencyclus zur Papstwalil.
contradicimt, quod talem vocataiii electioneni non acceptarent
neque acceptabimt nee taliter electo obedirent vel obedient et
alias de nullitate et irritacione talis vocate electionis fiiture
et de oiiinimii iure prefati regis pro se et regnis et aliis terris
et dicionibus suis et ecclesie ac prelatoruin dictoruui regnoi'uni et
dicionuiii suarum et de habendo recursum ad oinnia reiuedia facti
et iuris debita conipetencia et oportuna. Et predicta dicunt pro
se et noiiiine iaiii dicto et pro oiimibus et singulis sibi adhereii-
tibus et adherere volentibus in hac parte et de hiis petunt fieri
publicum instrumentuni et instrumenta per vos notarium ad ha-
benduni memoriam in futurum.
(269) Profesf der deutschen und englischen Nation in Verbindung
mit (gregorianischen) Kardinälen usw. unter Erwäliniuig des
aragonischen Protestes gegen den Papstwahlplan der Kardi-
)iäle, der gegen die Konzilsdekrete und gegen die Narhonner
Artikel sei. (1417 Juni?)
Paris Bihl. Nationale Lat. 1450 f. 446.
Ad laudem omnipotentis Dei, pacem et unionem sancte raatris
ecclesie et tocius populi christiani. Amen.
Cum vos, d. cardinales, in facie huius sacri concilii et sine
deliberacione et consensu illius ad tractandum de modo et forma
eligendi i)apam, priusquam reformacio ecclesie salteni in capite
et curia ad modum et formam eligendum necessaria facta fuerit,
manus vestras, sicut fama laborat, apponere presumatis, non
considerantes, quod, si ante reformacionem huiusmodi ad tractatum
de modo et forma eligendi et deinde ad electioneni procederetis,
contra decreta huius sacri concilii et contra ordinem in capitulis
Narbonnensibus decretum faceretis et ille, quem eligeretis, verisi-
militer ab onmibus obedienciis nunc per graciam Dei unitis non
reciperetur in papam, sicut ex protestacione alias coram vobis
per ambassiatores Serenissimi regis Arragonum facta et ex de-
cretis in hoc sacro concilio super hiis editis satis potest intueri,
et sie scisma novum, priore forsan deterius, quod Deus avertat*'')
in scandalum et turbacionem tocius christianitatis faceretis. Qua-
propter nos inclite naciones Germanica et Anglicana unacum
assistencia nonnullorum d. cardinalium, patriarcharum, primatum,
<i) Hs advertat.
Geplante Vermittlungsvorschläge. 665
ai'chiepiscoporum, episcoporuni, abbatiiiii, doctorinii et magistiorum
iitriusqiie iuris, divini et liumani aliaruiu nacioiium inclitarum,
videlicet Italice, Gallicane et Ispanice in iiiiiltitudine copiosa necnon
Serenissimi et invictissinii principis doniini Sigisinundi, Ronianorum,
Himgarie etc. regis nee non ambassiatoruni alioruni düniinoruni,
reguni, ducuni etc. premissa considerantes preniissisque scandalis,
quantuni cum Deo possumus, obviari cupientes, vos, prefatos d.
cardinales et aiios quoscunque vobis in premissis adherentes per
viscera misericordie Dei nostri exliortamur et pro bono unionis
ecclesie sacrosancte cum quanta possumus instancia nominibus
nostris et alioruni Christi fidelium nobis in hac parte adheren-
cium et adlierere volencium requirimus, quatenus ab omni tractatu
de modo et forma faciendi electionem pape futuri inchoato vel
inchoando et ab ipsa electione facienda cessetis et desistatis,
quousque dicta reformacio ecclesie saltem in capite et curia
realiter et cum effectu facta fuerit et inde aliud per hoc sacrum
concilium super hoc fuerit ordinatum. Quodsi premissis non
annueritis cum effectu, quod absit, protestanmr nos prefate naciones
unacum aliis dominis prefatis contra vos et vobis in hac parte
adherentes de nullitate dicte electionis et tractatus eiusdem nee
non de turbacione unionis et huius sacri concilii et de inductione
nove scismatis ipsiusque et antiqui fautoria et de procedendo
contra vos et vobis in hac parte adherentes viis et remediis
oportunis, sicut nobis et aliis predictis pro bono universalis ecclesie
videbitur ex])edire. De quibus nominibus, quibus supra, petimus
instrumentum et instrumenta tot, quot nobis necessaria fuerint
seu eciam oportuna.
(270) Geplante Vermiffhmgsvorschläge, die ein hoher Kardiuals-
anhänger einem Gegner mitteilt. (1417 nach Juli 11 Ijis 22).
Paris, Bibl. Nationale, Lat. 1450 f. 415.
Dictum est hoc sero per quendam magni status, auctoritatis
et seiende de parte illorum, qui sunt pro cedula dominorum car-
dinalium, cuidam alterius partis, quod ipse erat et est opinionis
pro cedacione omnium contrarietatum et discordiarum, que sunt
in hoc concilio super hoc'') et inconveniencium et scandalorum, que
exinde sequi possent, quod infra scripta servarentur et i)er ordinem
infra scriptum, et existimat, quod pars illa consentiret ad hec.
a) H$ hec,
6i)6 IV. A))schiiitt. Der Schiiftenc.yclus zur Papstvvahl.
Prinu), quod ante oninia et oninibus postpositis fiat eiectio
Petri de Lima et citacio fiat in proxinia sessione ') et cicius, quo
fieri [potest], ad dieni conipetenteni et brevem, in qua proferatur
sentencia super eiectione iuxta deliberacionem deputatorum in
forma iuris.
Item illo eodem die, quo ferretur sentencia eiectionls, publi-
centur in eadeni sessione tria decreta de communi consensu
oninium nacionum et eciani dominorum de collegio :
Primum, per quod decernatur electionem futuri summi ponti-
ticis, si per metum cadentem in constantem fieri contingeret, esse
nullam ipso iure nee tali sie electo deberi obediri et obedientes,
saitem, ex quo erunt in plena libertate, reputarentur scismatiei
et ut tales puniendi. Et fiat in forma, in qua posset melius et
securius ordinari.
Secundum vero esset cum oblacione actuali domini regis
Romanorum et ad ordinacionem concilii, sicut ii)se obtulit super
securitate libertatis,-) que in eiectione futuri summi pontiticis
erit pro ista vice, et pertinentibus ad eandem. Tercium, quod
in continenti facta dicta eiectione seu sentencia prolata super ea
intendetur ad reformacionem in capite, videlicet papa, dominis
cardinalibus et tota Romana curia et ad eorinu,'*) que ad illam
pertinent. Sed in eodem decreto prefigetur tempus competens,
infra quod iilud debeat consummari.
Item quod liiis factis reformatores ad hec deputali vel depu-
tandi vacabunt diligentissime circa illud nee in aliis occupabuntur
et pendente tempoi'e prefixo nunquam de eiectione, modo electionis
aut personis eligencium tractabitur quoquomodo.
Item quod lapso tempoi'e ad reformacionem prefixo seu pre-
figendo concifium unanimiter vel a maiori et saniori parte deli-
beret, concludat et decernat super dicta eiectione, eins modo,
forma, materia, i)ersonis electis, loco et temi)ore, hoc tamen
servato, quod eiectio fiat infra conclave secundum formam iuris
scripti et ut alias est fieri in aliis electionibus consuetum. Et ab
electoribus ultra ea, que in iuribus scriptis continentur, exigantur
iuramenta et quecunque alia, que decenter et lioneste prefari
poterunt super sinceritate, zelo et i)uritate ipsiiis electionis.
a) Hier fehlt ein Wort.
') Also vor 22. Juli.
*) A'ac/i 11. Juli.
Anschlaii' in Foiin von Frauen iiiul Aiituoitni. 667
(271) Anschlag (ß(jfn die Vcrsdäebuiuj dar i'üpsinahl (1417)
Jidi 26.
Stuttgart. Landesbibl. f. ITC"; Paris. Bihl. Nationale hat. 1480 /'. 4f)0'' .
Sequens conclusio cum suis connexis luit aftixa valvis eccle-
siaruni fo die, quo iuit depositus Benedictus a sibi obedlentibus
quondani nuncupatus.^)
Proponitur sequens conclusio contra turbatores sacri concilii.
Quicunque procurant qualicunque pretenso vel licto titulo seu
colore, quod cedentibus vel eiectis contendentibus de papatu et
per consequens apostolica sede aput onines notorie vacante non
fiat electio fiituri suninii pontificis secunduni canonicas sanctlones,
set quod ecclesia sine apostolico pastore diu uianeat acephala
post dictam vacacioneni absque canonico decreto super forma,
modo et tempore future electionis: tales, si persistant, diel possunt
turbatores non solum presentis concilii, set tocius ecclesie et fau-
tores scismatis. Et specialiter hoc videtur sapere fautoriam cuius-
dam heresis contra lohannem Huss per hoc concilium condemi)nate.
Fundabitur hec conclusio in iuie divino et humano, cui non
obstant quecunque liuius concilii decreta, capitula vel iuramenta
sane intellecta, ut evidenter probabitur. Ex qua conclusione se-
quitur, quod post eiectionem Petri de Luna, nisi super modo et
forma et tempore electionis provisum fuerit canonice, sacrum
collegium dominorum cardinalium, ne videatur predictam fautoriam
scismatis incurrere, protestari tenebitur, quod per i])sum non stat,
quominus"") ad dictam eiectionem procedatm*, ne contra ins ecclesia
diucius acephala remaneat.
Non recedendo'') tamen ab oblacione per dictum collegium
facta et a tribus nacionibus acceptata, set protestando contra illos,
qui inpedimentum darent in premissis. Si qui prelati vel doctores
prenn'ssis contradicere i)resumunt, offerunt aliqui consimilis Status
contia eos coram iudicibus hdei se subscribere ad penam talionis.
(272) Anschlag in Form von Fragen und Antworten des Petrus
Paulus gegen die Voritahme der PapsfwaJd. (1417) August 10.
Sttitf(jarf, J.audeabibl., IaU. f. I7li (St.), München, Staatabibl. 5596 f. 95 (M.)
a) Hss quomodo inintts. b) So Hss.
') P: Affixa in valvis lune XXVI. Julii am Rande. Infolge eines Miß-
verstänüHisses von K. Bischoff, Studien S. 75 zum 3. Sept. gesetzt, weil an diesem
Tage das Abset nngsdekret verlesen wurde.
66h IV. Al).s('li!iitt DiT Sflii-iftciicycliis zur Pa])st\vahl.
SpciiiiUir aliiiiiod questiones cum ipsarimi responsionibiis et
correlai'iis facte por doiiiiiiuiii Petruin Pauliini iitriiisque iuris ac
iiiedlcine doctoreni necnon laureatuiii poetani, affixe valvis eccle-
siaruni in die sancti Laurencii anno etc. XVII.
Utrum'') procurantes, quod absque expresso consensu sacri con-
cilii procedat ur ad electioueiu futuri suuuni poutilicis, ex quo cer-
tum est ex protestacionibus iani factis et ex multis aliis verisi-
niilibus causis, quod, si hoc liat, novuni scisuia exoriretur in ecclesia
Dei, tales sint censendi turbatores conciiii, autores et fautores
scismatuni et vehementer de lieresi suspecti.
Pars affirmativa') questionis est vera, presertim cum sacrum
concilium specialiter sibi reservaverit ordinacionem modi, forme
et temporis pro electione futura.
Uli,'') qui putant ad d. cardinales tamquam ad certum colle-
g'ium pertinere de presenti ius elig-endi summum pontilicem, er-
rant, nisi forte sacrum concilium istam electionem eis iani coni-
miserit, si vero scientes reservacionem'') adhuc durare id tenent
et asserunt, scismatici sunt censendi.
Utruni'') reformacio ecclesie in capite sit sufficiens et efficax
causa, quare debeat differri electio summi pontificis usque quo
ilhi fuerit debite consummata. Pai's') affirmativa questionis est
vera, quia reformacio capitis concernit tam electum quam eligen-
dum et eciam electores. Ideoque premittenda est, presertim cum
non debeat verisimililer dubitari, sicut experiencia docuit, quod,
si precedet electio, reformacio capitis aut nulla aut insufficens
sequeretur. Et eciam hec reformacio cito poterit expediri, si
reformatores volent") mentem dirigere in Deum et ad commune
bonum. Alioquin removendi erunt celeriter a reformatorio, qui-
cunque sub pretextu privati commodi publicam utilitatem impedire
nitentur.
Utrum '') eadem causa sit suffiens, quare debeat differri eciam
tractatus super modo et forma futui'e electionis.
Pars*) affirmativa questionis est vera, quoniam modus et
forma electionis sunt pars huius reformacionis, que quidem pars
(lebet ultimo loco expediri, quoniam, si i)rius concordatum esset
super ea, quam esset reliqua pars reformacionis sufficienter ex-
pedita, timendum utique videretur, ne, sicut alias fuit, desiderio
electionis precipitaretur forsitan refoj'inacio vel certe dimitteretur
a) iV/ Prima qucstio. b~) Responsio. e) Correlariuin. d) St. rffiiriiiacioiieiii. e) Secunda
questio. f) Rcspoiisio. ii:) M veliiit. li) Tcrcia (itii'slio. i) Respoii^iii).
Antwort auf die Aiiuiiffc des Petrus Paulus. GC9
impei-fecta. FA eciam, si ullo modo prius constare possit, qiii
essent futiiri electores, reformacio circa eos et statiim eoiuni
redderetur minus libera.
Quicunque proi)ter ambicionem papatiis aut s])em alteriue
propi'ii commodi aut propter desiderium, ut succuratur alicui
provincie vel regno graviter oppresso, procurat, ut pre omnibus
acceleretur electio summi pontiflcis, ut talem ad tantam communem
utilitatem, que ex bac reformacione futura spei'atur, preelegit
iHis pi'ivatis commodis, que tamen eciam in eum casum, quo
papa celeriter eligeretur, incerta sunt, an evenirent, graviter
peccant, cum necessitas quedam babende reform acionis, ut con-
stat, Sit permaxime necessaria, facultas vero eins perficiende vix
unquam erit tanta, quanta nunc est, quoniam raro vel nunquam
solet existente generali concilio congregato vacai-e papatus.
Et boc cum protestacione debita. Petrus Paulus.")
(273) Aiifworf auf die am 22. Angusl veröffrvflichfpn Angriffe des
Petrus Paulus gegen die sofortige Papstwahl . (1417 nach
August 22.)
Stuttgart, LamJesbibl, Lot. f. 177.
Ad iniuriosam cedulam magistri P. Pauli dominica XXII.
mensis Augusti in valvis ecclesie affixam patebit responsio per
tres conclusiones subscriptas responsales ad tres questiones tunc
ibi propositas.
Nee*") divino nee bumano iure presumendum est, ymmo con-
trarium fideliter ci'edendum, quod ecclesia melius reformari possit
sine auctoritate quam cum auctoritate veri summi pontificis, cum
non Sit aliquis principalis, unus et supremus presertim secularis
rector et director ecclesie papa non existente.
Cui conclusioni additur, quod oppositum dogmatizare sapit
fautoriam beretice docti'ine loliannis Huss per boc sacrum con-
cilium dampnate.
Quod') propter talem reform acionem, auctoritate pape seclusa,
impedire futuram ipsius electionem et debitam circa eam provisi-
onem, id est canonicam et concordem disposicionem super modo,
forma et tempore dicte electionis, est impedire ecclesie unionem.
a) M: Expliciunt questiones, responsiones et correlaria aiinexa in concilio generali in
die s. Laurencii anno D. MCCCCXVI per reverendissimuni et exiniiuni doctorem Fetrujn
Pauluin (M: I'etri Pauli) utriusque iui'is in;i eist rinn, b) 7/s Prima rnnclusio. c) Hs secunda
conclusio.
670 IV. Abschnitt. Der Schiiftencyclus zur Papstwalil.
C'ui conclusioni additur, quod ecclesie unio, de qua loquitnr,
non est sine iinico ecclesie pastore, vicario Jliesii Christi.
Quod'*), sicut premittitur, impedire unionein ecclesie vel post
longani vacacioneni sedis apostolice cum periculo differre, sapit
fautüi'iani pravitatis scisniatice.
Cui conclusioni additur, quod pape electioneni aut ecclesie
unioneni secus vero, si hoc fiat contra vel preter ins et ex propria
aliquorum vohmtate tenierariaque presumcione et abutere"') de
decretis cbncilii ad fineni perversum, attento ])ericuloso statu
ecclesie nunc acephale et sub pedibus adversarioruni sibi niem-
broruni depresse.
Ad hanc mateiiam plenius declarandani coram iudicibus fidei
evocatis theologis, prout inceptum fuerat, olTerunt, se plures
veritatis celatores non ad calunipnosam quorumcunque infama-
cioneni, set ad caritativani informacioneni nee ad fidei dedecus,
set honorem nee ad inordinatum favorem cuiuscumque set ad
edificacionem ecclesie.
Quantum vero ad ea, que idem Petrus Paulus inpertinenter
et pi'oterve in dicta cedula scribit de symonia et de beneficiorum
vendicione, eciani de empcione papatus et multis huiusmodi contra
honorem et statum cardinalium, resj)ondetur sibi et suis complici-
bus, quod. quantum ad ista dicta sua cedula est libellus famosus,
mendosus et iniuriosus, set hanc iniuriain illi, quoruni interest,
si velint, loco et tempore oportunis coram competenti iudice
prosequantur.
(274) Straßhurger Gesandt schaftsherichfe zu dem Prioritätsstreit
1417 : 1. Utrich (MeigerJ über Aussölmwiuj Sigismunds und
der Kardinäte (1417 Jrdi 13). 2. Büchlchr des Königs von
Meersburg (1417) Juti 26. 3. Kardinalsbricfe nach Burgund
(1417) August 24. 4. Aufregung am 9. September. (1417)
Seijt. 10.
Straßhurg, Stadtarchiv, AA 109 Nr. 40. — AA 168 Nr. 48. — AA 169
Nr. 45. — AA 168 Nr. 50.
1. Ouch ^) wissend, . . . dasz uf disen zinstag- zu aubend alle
nacziones sint in der tuschen naczion gewesen und unser her der
kung. Und sint die cardinal in gegangen und hound sich versigen
a) Tercia conclusio. b) So Hs.
*) Die über (jeschri ebenen Buchstaben sind eingefügt.
Ötraßburf>er Gpsamllscliaftslx riclili'. 071
uf daz, daz si bisz her gesprocluiii liound, si sigen nit sicher und
hoiind sicli willechchen dar in gegeben, dasz si sicher sigen. Tnd
hüund dai" in gehollen, daz man Petrinn de Lima iiszwerfen so),
die heiligen kirchen reformieren an dem houpt und den gelideren
und soll einen einmuotigen künftigen baui)st welen, und wider-
ruoft, wasz si vor dawider liound gesprochen. So hound die
Yspanier, Casteller und }\)rtugalier bezugt, daz einikeit an in nie
gebresten sige. Und meinet man, dasz nu in VI woclien einikeit
der cristenheit werden soulle. Und ist gi-osz fioud in der stat . . .
2. Der Kuning . . . ist alz ahtage zuo Mersburg gelegen.
Unde ist daz groest farn uf dem sewe gewesen zuo üme zu
farren unde fon üme von den kardenollen unde den biellatten,
in zuo bitten, daz er alz nüt duon wolte unz uf sant Jackobbez
dag. vSo sint kardenol unde buschoffe unde fil lierren zuo üme
gefarn unde liand in wider gen Kostentz brolit unde üme fer-
sprochen uf hut mendag den hobest abe zuo setzen. Unde wer
der sige, der nüt darin helle, sol lib unde guot dem kung gefjillen
sin. Unde zuo stunt, so der hobest abe gesät wurt, daz su denne
zuo stunt die kiesen sullent, die einen hobest kiessen sullent.
3. Ulrich Meigcr und Jacob Mmifiz an Straßhur g: Ber König
ließ sie heimlich kommen und sagte ganz geheim: Zwen der
cardinaul diener von XIII cardinauln XIII brief gen Huigundi
füren soulten. Und betten die sich glich gen Strauszburg zu
gerichtet. Waere nu, dass die brief hin wege keinen, so waere
es wider in und die gantzen cristenheit und wurde ein nuwes
zisma. Und heisz uns uch ernstlichen verschriben, dasz . . . die
brief bliben und im geantwurten wilden . . . Iiaten, dem König
zu helfen. Costentz an sant ßartholomeus tag anno XVII.
4. Am Donnerstag (9. Sept.) waren große Läufe in Konstanz.
Alle Nationen sind mit den Kardinälen einig, nur die Deutschen
halten zum König. Die Hyspanier (Kastilier) hatjen Afjschied
vom König genommen und ein Teil von iJuien ist heute früh weg-
geritten. Und also haut man allü tor zu Costentz beschloszen
und etteliche huser vol gewauppentter lut geleit. Und werdent
fremde zedeln an kirchen geschlagen ... Uf fritag nach unser
frauen tag nativ . . . MCCCCXVII.
üniversity of Toronto
Library
DO NOT
REMOVE
THE
CARD
FROM
THIS
POCKET
Acme Library Card Pocket
Under Pat. "Ref. Index File"
Made by LIBRARY BUREAU
s.-^
^*«^!
•***Ä»v*-
'^^■^
iMl*^'t .--
flMw
^n
.>^.m